Məşrutiyyətin tarixi
Səhifə 3 / 3 · 67%
چگونه خواهند گسیخت و ما را سرگشته و پرشان خواهند گذارد؟ زیرا عمدهٔ نیت آنان این بود که ملت را از پادشاه مأیوس و اعتماد ملت را از سلالهٔ سلطنت سلب نمایند، به مفادِ «مکروا و مکرالله والله خیرالماکرین» اقبالِ وارث تاج مکین این اسباب را تدارک و مهیا نمود که همهگونه واهمه یا ترس برطرف شد، والا علاوه بر تصورات مدعیان خارجی، اهالی نیز از وضع حکومت به ستوه آمده و مهیای شورش بودند. ما رعایای متعصب وطندوست دولتخواه رسم تملق و مداهنه را نیاموخته و پیشه خود ننمودهایم تا به دروغ بگوییم. همهٔ رعایا دعاگو و ثناخواناند، به خداکارها عکس اظهارات متملقین است و روزگار «به من چه؟» هم سر آمده، در همهٔ ایران سی چهل نفر ناطق جهت بلوای عام کافی، زیرا همه از ظلم به ستوه آمده بودند. از آن طرف هم، ترقی ژاپون در پرتو مشروطیت و ضربهای که به روس زد همه را بیدار نمود، تفاوت فیمابین استبداد و مشروطیت را خوب دانستند. نوک خامه چون آلت جراحی پرده را از پیش نظر مردم برداشت. همه مستعد بودند، ولی هزار شکر که خدا شامل حال آمد و بخت حضرت ولیعهد و عطای اعلیحضرت همایونی همهٔ آن خولیا را بیاثر گذاشت. اینک ملت از صمیم قلب پادشاهی را میپرستند، آمادهاند به فدای جان و مال در راه استقلال دولت خود؛ در هیچ مجمعی غیر مدح شاه و دعا به وجود مقدسش شنیده نمیشود، ولی پارنه مانند امسال بود، رعایای صادق سخن را بیپرده میسرایند، بلی:
دنیا خراب و دین به خلل بود، عدل شاه آباد کرد هر دو، کنون جام باده خواه
بیعدل، مستجاب نگردد دعای شاه شاها دعای خویش همه مستجاب خواه
خداوند عالم به پادشاه عادل و ولی کامل طول عمر و شوکت سلیمانی عطا فرماید چون از فریضهٔ دعا عاجزیم، میسراییم:
عاجزم از دعای شه، عاجز آه اگر این چنین بمانم، آه
شاه ما عادل است، بیهمتا همچنان لا اله الا الله
وعده داد بودیم که کیفیت پیشبینی ابراهیمبیگ را شرح دهیم [که] چگونه استخراج کرده است که قانون عدالت و مساوات در عهد سلطنت اعلیحضرت مظفرالدین شاه تأسیس و اجرا خواهد شد. معلوم است خدا در هر سری سر نهان و به هر کس مدرکه و عقلی عنایت فرموده و حسی کرامت کرد، و این خاصهٔ حس قبلالوقوع در بسیار از مردم بروز مینماید ولی هر کس در هر راه که قدم میزند و به هر چیز که میل و توجهش به سوی اوست، از برای او حس قبل از وقوع میسر تواند شد و علم قیافه نیز حس قبلالوقوع را داعی است و در این فقره، عشق وطن و فکر ترقیات وطن و تتبع
در تاریخ و دانستن علت خرابی و آگاهی از درجه ظلم و اعتسافی که به اولاد وطن وارد است و استعداد اهالی و حال و روش آن اعلیحضرت در ایام ولیعهدی از برای عاشق داعیِ حس قبلالوقوع است و این پیشبینی که به واسطه این اسبابهاست نه معجزست و نه کرامت، با تجربه و تأمل حاصل میشود. چنانچه روزی که فیمابین دولت ژاپون و روس آثار کدورت بروز کرد و احتمال حرب میرفت، جمعی گواهاند در هر مجمع که در این خصوص صحبت به میان میآمد، من بنده به مفادِ «الملک یبقی معالکفر و لایبقی معالظلم»، چون از عدل ژاپون آگاهی حاصل نموده و بر ظلم آن دیگری به خوبی واقف بودم، بهطور جد میگفتم نصرت با ژاپون خواهد بود. گواه صادق مقالهایست که در صحیفهٔ پنجم شمارهٔ ۳۲ سال پانزدهم حبلالمتین مندرج است، هر کس میتواند بدان رجوع نماید. عدالت ژاپون و علم اهالی و اطاعت و وظیفهٔ سرباز و صاحب منصبان و وطنپرستی آن قوم دلیل واضحی بود بر فتح و فیروزی آنان، زیرا میکادو با اعلان و رعایت قانون مشروطیت قوم ژاپون [را] دوست و مطیع و فدوی خود نموده بود ولی نتیجهٔ استبداد و ظلم و ارتکابات که عدم محبت فیمابین دولت و ملت روس حاصل نموده بود ثمرهاش همان بود که بروز کرد -«گندم از گندم برید جو از جو». بنده سی سال در روسیه با روسها معاشر و دایم سر و کارم با امرا و اکابر وزرا و درباریان بود و پایهٔ رنجش و دلسردی ملت را از آن دولت مستبد خوب آگاه و میدانستم در پی فرصت میباشند که بلوا نمایند.
باری، به اتمام مطلب پردازیم. دارای وجدان عادلانه بودن این پادشاه ذیجاه را از چهل سال قبل کشف و یقین نموده و جهت آن که خاطر نشان ملت هم بشود، حکایت یحیی را در جلد دوم نگاشتم. حکایت یحیی خیالی نیست. حقیقت دارد که در هر نفس میگفت: «الله ولیعهده عمر ویرسون».
چهل سال قبل، بنده در اردبیل مشغول تجارت بودم، همان سال در تبریز ناخوشی وبا ظهور کرد. خبر دادند حضرت ولیعهد تشریف فرمای اردبیل میشوند. بعد از چند روز، میرآخور محمدرحیم میرزا ضیاءالدوله که در اردبیل حاکم بود، از پی حقیر فرستاد که: «سوار شده بیا که باید برویم استقبال حضرت والا!» رفتم. در آن وقت، حضرت والا تقریباً بیش از چهارده پانزده سال نداشت. در قریهٔ «شام اسبی» به اردوی حضرت ولیعهد رسیدیم، ضیاءالدوله با آن بزرگی و عظمت از آن قریه تا شهر -که یک فرسخ است- در جلد پیاده مانند شاطر «دورباش!» گویان آمد. در آن روز به محض آن که دیدهام به دیدارش افتاد، حب صمیمی دست داد. در موکب حضرت والا یک باتاریه [باتری] توپ
بود. توپهای کوچک و توپچیان این باتری تماماً حبشیزادگان کوچک در سن چهارده الی شانزده، جمیع صاحبمنصبها نیز از جنس خودشان. همین که موکب حضرت والا به اردوگاه -که در پشت «نارینقلعه» سرابرده را زده بودند- ورود فرمود، صاحب منصب توپچیان با کمال وقار فرمان نزول داد. توپچیان با کمال نظم و ترتیب فرود آمدند. مجدداً فرمان دادند توپها را رد نموده و قورخانه را -چنانچه متداولست- قدری عقب کشیدند. به موجب فرمان، دو نفر با شمشیر عریان به قراولی توپ و قورخانه و یک نفر به قراولی جلو چادر سرهنگ، بنا نمودند به کمال وقار قدم زدن. سایر توپچیان به قرارگاه خود رفتند. اسبهای این باتری همگی از اسبهای کوچک -که «مرد» مینامند- یک اندازه تدارک شده بود و السهٔ آنان همان لباس توپچیان ایران بود. هر چند اطفال خردسال بودند ولی در ترتیب و رفتار از توپچیان سی سال پیش بودند. در ظاهر بازیچه بهنظر میآمد ولی بنده عشق به حالت آن عساکر خردسال [پیدا کردم] و آن ترتیب و وقار و آن توپهای فراخورِ حال آنان و آن اسبهای کوچک یک اندازه و وضع تبدیل قراول که مانند توپچیان آلمان دوشبهدوش ایستاده راپور [راپورت] میدادند... همین که یک صاحب منصبی نمایان میشد، مانند عساکر تعلیم یافته، بهطوری مراسم سلام نظامی را ادا میکردند که در بزرگان دیده نشده. هنگام سوار شدن حضرت والا، حسبالوظیفه یک تیر توپ میانداختند، و هکذا عندالورود حالت ترتیب و تمکین و رقار این توپچیان نابالغ مرا واله داشت. بلی کسی که کم و بیش دارای حس است میدند عالم این توپچیان وظیفهشناس با ترتیب چه عالمی است، خاصه در ایران که اهل نظام؛ از سرتیپ گرفته تا سرباز، کمتر کسی یافت میشود که اعتنا به رعایت قانون و نظام داشته و اطاعت اوامر صاحبمنصبان خود را واجب شمارد؛ لذا بس که فریفتهٔ حسن تربیت آنان بودم همه روز بالاستمرار به تماشای این اعجوبهها میرفتم و دقت مینمودم که آیا در کردار و گفتار آنان نقصان و ایرادی، بنا بر مقتضیات سن، بروز مینماید؟ شهدالله ندیدم، بلکه هر یکی مانند توپچیلوی سالخوردهٔ کامل آلمان رفتار مینمودند، تا آن که زمان رفضت موکب حضرت والا رسید؛ یک روز قبل پیشخانه حرکت، روز بعد که یوم حرکت ولیعهد بود علیالرسم شیپور آمادگی کشیدند. فوراً جمع شده و منتظم ایستادند. توپخانه در جوار فالیزی واقع شده بود که در او کلم و هویج کاشته بودند. سرهنگ صاحب فالیز را طلب کرد. پیرمردی پیش آمد.
سرهنگ سؤال کرد: «این مزرعه مال توست؟»
گفت: «بلی!»
سرهنگ به او گفت: «عموماً میرویم. معلوم است توپچیان از محصول شما خوردهاند و به شما خسارت وارد آمده آیا چند بدهم که ما را حلال باشد؟»
پیر گفت «همه تصدق سر پادشاه! من شما را حلال کردم.»
سرهنگ خودش پنج تومان بیرون آورده و به صاحبمنصبان امر کرد هر یک، یک تومان و تابعین هر یک دو ریال به صاحب بستان دادند. چنان در خاطر دارم شانزده و یا هیجده تومان به پیرمرد رسید.
بعد از آن فرمان «ببندید!» صادر، فوراً اسبهای کوچک را به توپ بسته و آن کودکان حبشی با کمال جلدی و چابکی سوار و بعضی هم در روی توپ نشستند با کمال انتظام حرکت نمودند. از دیدن آن وضع نیکو و مشاهدهٔ آن طریقه دلجو -که رعایت قانون عدل و انتظام عسکری بود- بیاختیار مرا گریه دست داده و به جمعی از اهل اردبیل که با من بودند گفتم: «این همه آوازها از شه بود. حسن نیت حضرت ولیعهد است [که] حبشیزاده تا این درجه قانون عدل را رعایت مینماید. یک پادشاه عادل خواهد شد اگر زنده بمانیم و عصر شهریاری این ولیعهد را دریابیم؛ خود را بختیار و مملکت را از حسن نیت او قرین امن و امان و ملت را آسوده، بساط عدل را گسترده و اساس جور را برچیده خواهیم دید.»
از آن روز -که اینک چهل سال [گذشته] - این معنی در لوح ضمیرم نقش بسته بود. منت خدای را! که ظنم به خطا نرفته و حس قبلالوقوع سمط بروز یافت.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-mesrutiyyetin-tarixi
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Bir qədər zarafatlaşdıq, ortalıqda müxtəlif söhbətlər də oldu. Şam elədik. Hacı ... Təbrizi dedi: “Mirzə Yusif, indi təbrizlilərdən daha nə deyəcəksən?”Dedim:
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 7Səhər tezdən durub yeganə xaliqin dərgahına iki rükət namaz qıldım. Birdən otağın qapısını taraqqa-taraqla döydülər. Namazı qılıb qurtarandan sonra dedim:“Kimdir?”
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 8Mirzə Abbasdan bu adamın kim olduğunu soruşdum.Dedi:
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 9İnsan olan gərək xalqı yaxşılığa yönəltsin, onları pis yoldan çəkindirsin, hamı ilə eyni tərzdə bərabərliklə rəftar eləsin, təkəbbür geyimini əynindən çıxarıb, təvazö və mehribanlıq paltarını geysin, ağa ilə, nökərlə, şah və gəda ilə bir cür rəftar eləsin. Yalan danışmaqdan, mərdümazarlıqdan uzaq gəzsin, heç bir canlıya azar-əziyyət verməyi rəva görməsin. Əgər insan, insan olsa, ondan bir tük ucu qədər insanlığa xilaf olan əməl baş verməz....Qanun ölkəni idarə eləmək, qoşunu nizama salmaq, vergi toplamağı qaydasına qoymaq, təbəələrin hüququnu qorumaq və ədalət bərqərar etməkdən ibarətdir....
Başqa şairlərin şeirləri
Gəl ey bülbül, bahar keçdi,Nə ağlarsan, nə sızlarsan,
NuxaTərif edim Nuxa yerin yerləri gülşən kimidir,Söyləyib danışmağı hər biri bir can kimidir,
A zalımMəgər məşuq aşiqin dərdindənHalı olmaz, xəbər bilməz, a zalım
OlduƏyyami-nəhsdə qəmər əqrəbdəBir neçə kəslərə siyasət oldu,