Üçüncü cildin sonsözü
Səhifə 2 / 3 · 33%
تا تو را دُم، مرا پسر یادست دوستی من و تو بر بادست
«علیالخصوص که پیرایهای بر او بستند.» یعنی شورش ملت ایران و التجاء آنان به سفارتخانهٔ انگلیس موفقیتش برای انگلیسیان بیش از فتوحات ژاپون بود، زیرا هشتاد سال است این دو دولت در سر این ماده در کشمکش بودند. یکی میبست دیگری میگشاد، یکی طالب و آن دیگری مانع بود. خیالات میرزاتقیخان امیرکبیر و مرحوم میرزا محمدحسینخان سپهسالار و مرحوم میرزا علیخان امینالدوله هم در این حال عالی مشی مینمودند، ولی پولتیک روسها آن خیالات را به توسط سرهای ارباب خیال محو و نابود کرد، تا آنکه زمان سعادت و خوشبختی ایرانیان رسید و عموم ملت به طلب حق مشروع خود برخاست و این اختر سعادت و نیکبختی ایرانیان در عهد فرخندهٔ پادشاه معارفپرور شهنشاه عدالتگستر طالع گردید، صلی. هزاران شکر که در دربار این پادشاه رئوف آنچنان وزیری نمانده بود که تواند خیالات رقیب انگلیس را تقویت نماید و نه در رقیب وقت و حالتی بود که از خرد به دیگری پردازد.
خلاصه، در هر جلد سیاحتنامه شمهای از پولتیک این دو همسایه و مغایرت آنها ذکر و ایضاح شده غرض از تکرار مطلب نیست. جواب کسانی بود که دم از اتحاد این دو دولت میزنند یا تقسیم ایران را به حسب افکار سقیم خود به گمان میگذرانند. مکرر گفتهایم ایران مال ایرانیان است و تقسیم قبول نمیکند، «علیالخصوص که پیرایهای برو بستند!» از یک طرف تشریف آلمان آورده و منافع تجارتی خود را مدافعه میکند، از طرف دیگر امریکا مکاتب میگشاید و قنسولها میگمارد. فرداست که کشتیهای ژاپون هم به خلیج فارس آمد و شد خواهد کرد، بلکه بعض امتیازات تجارتی و اقتصادی هم تحصیل خواهد نمود و در طهران سفیر خواهند گماشت. گذشته از اینها انگلیس غیر از روس کسی را رقیب خود نمیشمارد و روس هم سوای انگلیس کسی را عدوی خود نمیداند. باید دانست چون دولت انگلیس /روس؟/ از وسعت ملک تنگ آمده، حالا /انگلیس؟/ از هجوم او و به سمت هندوستان تا یک درجه امن شدهاند. چون خوب میدانند اگر اهل هند از خواب بیدار شوند، از دویست و شصت میلیون اهالی آنجا پانصدهزارش به زیور علم خود را بیارایند -چنانچه در صدد برآمدهاند- مسلم است خود را از تحت اسارت سیهزار سرباز رهانیدن خواهند خواست و در فکر آزادی و استقلال خواهند افتاد و از آن طرف اگر مجلس ملی روسها قائم شد و جداً استبداد را مبدل به مشروطیت نمودند، ملت روس ابداً راضی به تجاوز و ملکگیری نخواهد شد، زیرا همهٔ اختلال و شورش روسیه در سر همین مطلب است که مسئلهٔ تجاوز بوده. ملت از اول فریاد میکردند جهت ما منچوریا و ختا لازم نیست. ملکی داریم وسیع و ملتی جاهل و فقیر، باید اهالی خود را به زیور علم بیاراییم و بایرهای مملکت خود را دایر نماییم. اما وزرای مستبد کجاندیش قول ملت را به سمع قبول اصفا ننمودند تا رسید به آنان آنچه را درخور و سزا بودند. ظاهراً توبه نصوح کردند از آزار رساندن به همسایگان و قناعت نمودند به همان خاکی که در تصرف دارند -که مساحت سطحیهاش به قدر یک دانگ دنیاست. باری، غرض ما اینها نبود، به «مفادالکلام یجرالکلام» سخن بدینجا کشید.
این مطالب را شبی رضاخان با نایب قنسول روس مذاکره و مناقشه مینمودند. غرض آرزو و تمنای ما قانون بود، بحمدالله نائل شدیم، عمری جهت نیل بدین آرزو جهد و کوشش نمودیم، بلی...!
گر گل بود اندیشهٔ تو، گل باشی ور بلبل بیقرار، بلبل باشی
تو جزوی، او کل است اگر روزی چند (!) اندیشهٔ کل کنی و [چون] کل باشی
حمد خدا را که این حسرت را به گور نبردیم و در حیات به مراد خود رسیدیم. بلی چون با کمال صدق و خلوص نیت و حسن عقیدت در راه این آرزو کوشیدیم و سخن از برای خدا گفتیم، مؤثر حقیقی به سخنان ما اثر بخشید و شاهنشاه عادل و خسرو باذل را به اعطای این عطیهٔ خداپسندانه برانگیخت تا مکنونات خاطر ما را به منصهٔ ظهور و بروز درآورد. -«فحمدا ثم حمدالله!». پیش از آنکه این دار فانی را بدرود گوییم وطن مقدس خود را مهد امن و امان هموطنان عزیز خود را در پرتو قانون عدل و مساوات آسوده و فارغبال دیدیم «چه شکر گویمت ای پادشاه بندهنواز؟»
این عبد ناچیز صرف و نحو نخوانده و منطق و معانی بیان ندیده و به تحصیل ادبیات نکوشیدهام. این زبان و بیانی که مراست از تمجید و تشکر این پادشه فرخنده خصال عاجز و قاصرست و نمیدانم در مدحت او چه سرایم.
در مقالم گرچه جز تمجید نیست در خیالم گرچه جز تحمید نیست
ذکر تمجید تو کردن مشکل است فکر تحمید تو کردن مشکل است
قارئین این کتاب میدانند که سبک و سلیقهٔ مؤلف مداهنه و تبصبص نیست و در این کتاب مانند دیگران از کسی بدون استحقاق تمجید نکردهام و از راه تملق دیباچهاش را به نام این و آن ننگاشتهام. تملق در مذهب من کفرست و فعل ناروا. دشمن دارم بعضی مؤلفان را که زحمات فکریه و تحریر خود را به فلان ستمگر میفروشند؛ من بنده نفروختهام، سهل است، از ملامت کسانی که این روش میشوم را التزام نمودهاند خودداری ننمودهام که: ای بیانصافان! فلان خائن ملت و مخرب وطن را چرا باید با آن القاب دروغین...؟ بیخبر مگر نشنیدهای حقوق دولت و ملک ملت را چهسان پایمال کردند، مگر مظالم ایشان را همه روزه نمیشنیدی، پس با چه انصاف دیباچهٔ کتاب را به نام چنین ظالم ناپاک ملوث نمودی؟ با کدام وجدان میگویی خطا بر بزرگان گرفتن خطاست؟ بزرگ کیست؟ بزرگ حقیقی پروردگار توست و مجازی آنکه تو را زاد و توشه دهد و از ضرر گرما و سرما حفظ عصمت و ناموس وطن را، مانند عصمت و ناموس خانوادهٔ یک غیرتمندی، نگهداری کند. در صورتی که از آثار بزرگی نمونهای در این گروه مکروه یافت نمیشود، پس به کدام سبب و به چه جهت آنان را بزرگ توان خواند؟ بفرمایید ببینم چه حق بر گردن ما نهادهاند و چه بار منتی بر دوش ما گذاردهاند؟ یا آزادی ما را محو ننمودهاند و مملکت ما را به اجانب نسپردند و اجانب را بر ما مسلط نکردند و پیوسته ما را مرعوب دیگران نخواستند، که خطا گرفتن بر آنان را خطا بشماریم و اعتراض بر آنان را جایز نشمرده بلکه احترامشان را واجب انگاریم؟ به امید عفو و
اغماض مطالعهکنندگان این مثل را عرض مینمایم:
مردی نزد قاضی از عدم اطاعت پسر شکایت برد، قاضی امر به احضار کرد، در محضر قاضی حاضر شد.
قاضی با خطاب عتابآمیز بدو فرمود: «چرا از فرمان پدر سر میکشی، اطاعت او را گردن نمینهی؟ مگر نمیدانی والدین ربصغیر و اطاعت آنان بر فرزندان واجب است و حقوق آنان بزرگ و ادای او بر اولاد واجب است؟»
پس پسر پرسید: «آیا اولاد در نزد پدر حق دارد؟»
قاضی گفت: «چرا! نخست نام او را از اسماء معصومین انتخاب نماید، دوم او را ختنه کند، سوم او را علم و صنعت پسندیده بیاموزد.»
پسر عرض کرد «پدرم نام مرا «داش دمیر» نهاده، بفرمایید بدانم نام کدام یک از معصومین است؟ و از صنایع و علوم نواختن سرنا به من آموخته.» و بند زیرجامه را گشوده و کشف نموده و گفت: «اینک بیست و شش سال از عمر من میگذرد و هنوز به حالت اصلی بهقرار است.»
قاضی رو برگرداند و گفت: «دور شو ملعون!»
در مثل مناقشه نیست. آخر این بزرگان کدام وظیفهٔ خود را ادا و کدام حقوق ملت را محافظه نمودند و چه حقی به گردن ما دارند که رهین منت آنان باید بود؟ بلی! نام بلند ایران را پست و جوانمردان را به نامردی عادت دادند و به متمولین ایران رسم احتکار و بیرحمی را آموختند. سنت سنیهٔ مسلمانی را به آب بیدینی شست و شو داده و آداب فرنگی مآبی را با قوانین شریعت چنان مخلوط و ممزوج نمودند که اگر به حضور صاحب شریعت عرضه دارند خواهد فرمود نشانی از مسلمانی در این عادات یافت نمیشود. در تمام مملکت ایران، یک باب مکتب و یک ایتامخانه و یک بیمارخانه احداث نکردند، سهل است، بلکه آنچه را که صاحبان برّ و احسان آماده و مهیا نموده بودند ویران نمودند، چنانچه در آستان حضرت رضا -علیه و علی آبائه و ابنائه الف منالالافالتحیة و الثنا- دو رشته موقوفه هست که واقفان بیچاره محض آنکه از اختلاس و سوء اداره محفوظ بماند، تولیتش را به متولی آستانه واگذار نمودهاند؛ یکی دارالشفا جهت زوار و محتاجین و دیگری مکتبی جهت ایتام. از این دو بنای خیر جز نامی به جا نمانده و عایدی آن موقوفات صرف مکیفات نایبالتولیهٔ عرب -که مادرش شاهزاده خانم بوده- و بعضی اجامر و اوباش دیگر -که بر خود یکنامی بستهاند، مانند «دربانباشی» و «سرکشیک» و «خادمباشی» و «فراشباشی» و غیرها- میشود. اگر اختلاسات و سوء
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-ucuncu-cildin-sonsozu
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Şəhərin dam-divarından qəm-qüssə yağır. Əhalisi insana layiq həyatdan məhrumdur. Xurafat canlarında elə yer eləyib ki, zəmanənin vəziyyətindən yerli-dibli xəbərsizdirlər. Mədəniyyət aləmindən büsbütün uzaqdırlar. Mədrəsə və məscidlərinin vəziyyətindən də qısaca danışdıq. Nə dünyaları var, nə də axirətləri. Bir adam belə tapmazsan ki, vətənin ümumi sərvətini artırmaq fikrində olsun, yaxud vətənpərvərlikdən onda bir iz-əsər görünsün. Damarlarındakı qan belə dayanıb donmuşdur. Diri ikən ölü, ölü ikən diridirlər.Xülasə, səhər tezdən karvanla Qəzvindən Ərdəbil tərəfinə yola düşdük. Mənim Ərdəbilə getməkdən əsas məqsədim yüksək şanlı seyid, Şeyxi-büzürgüvar Səfiəddin İshaq Ərdəbilinin pak qəbrini ziyarət etmək idi. İnsanlıq aləminə işıq saçan o əziz vücudun sayəsində isnaəşəri məzhəbi geniş yayılmışdı. Pak ruhuna canım fəda olsun.
Ərdəbil səyahətinin icmalıBu vilayətdə əhalinin başı mollabazlığa qarışıbdır. Hər dükanda, hər evdə söhbət filan müctəhiddən, filan şeyxülislamdan və ya pişnəmazdan gedir. Bəziləri də camışların döyüşdürülməsi haqqında söhbətlərlə günlərini keçirirlər. Biri deyir: "Ağanın camışı ona görə basıldı ki, kəllə vuranda gün üzünə düşürdü". Söhbətlər bu minvaldadır. Dünya və axirətdən tamamilə xəbərsizdirlər. Ümumi sərvəti artırmağın xeyrindən, təsərrüfat elmi və vətənpərvərlikdən büsbütün qafildirlər.Ölmüşlər, amma diridirlər. Diridirlər, amma ölmüşlər.
Ərdəbil səyahətinin icmalı, 2Gecə yaxşı yatdıq. Ayıldığımız vaxt günəş çıxıb bir nizə boyu üfüqdən qalxmışdı. Samovara od saldım, Yusif əmiyə dedim:"Çay hazır olana qədər bir az pendir-çörək al gətir, qəlyanaltı eləyək."
Marağa səyahətinin icmalıBu yerin də vəziyyəti xülasə şəkildə qeyd olundu.Deməli, İranda "haraya getsən göyü eyni rəngdə görərsən!" Heç bir yerdə ticarətin tərəqqisindən, məmləkətin və millətin xeyrinə olan işlərin əncamı üçün əlbir olmaqdan, həmvətənlərə və vətənə sevgidən iz-əsər yoxdur. Bu şəhərin də sakinləri varlısından tutmuş yoxsulunadək, güclüsündən tutmuş zəifinədək tərəqqi və mədəniyyət aləmindən xəbərsizdirlər.
Başqa şairlərin şeirləri
Bir xaric dövlətdən bir əmirzadə,Gəlibdir Tiflisə, gəzib azadə.
Bayram olduBayram oldu, heç bilmirəm neyləyim…Bizim evdə dolu çuval da yoxdur.
AğalarO xaliq ki, girdə edib mazını,Alınımaza yazıb qara yazını,
Bəni hər dəmdə nedim öldürür eşqBəni hər dəmdə nedim öldürür eşq,Qara yerə dirilmə girdürür eşq.