Üçüncü cildin sonsözü
Səhifə 3 / 3 · 67%
دارات آستانهٔ مقدسهٔ رضوی را بخواهم شرح دهم، باید ده جلد دیگر تألیف نمایم. در صورتی که باید در آستانه از خادم و فراش و دربان، در پنج کشیک، چهار صد و پنجاه نفر مردمان متقی پرهیزگار خالصالعقیده مستخدم باشند. اینک بیش از ده هزار فاسق شقی ناپاک رذل در آن آستان ملایک پاسبان گرد آمدهاند و تمامی این خلافها از سوء ادارهٔ درباریان بروز نموده؛ باز هم متخلفین بیهمهچیز بگویند «خطا بر بزرگان گرفتن خطاست!» انصاف دهند مگر این بزرگان نبودند موقوفات بر سپهسالار [را] محو [و] مدرسه را خراب کردند؟ و آیا هر عیب که سلطان بپسندند هنر است؟ عیب همین سخن متملقین است که ترک خداپرستی گفته و پرستش ظلمه را اختیار کردهاند و این سخن کفرآمیز را به مغز مردم جای میدهند. آیا یزید پلید سلطان نبود؟ به قول این بیدینان، در شهید نمودن اولاد حضرت خاتمالمرسلین نباید بر او عیب گرفت، و بر چنگیز که خون میلیون بیگناه مظلوم را به ناحق ریخت نباید عیب گرفت، زیرا پادشاه بسیار بزرگ قویپنجه بود؟ پس تملق و چاپلوسی خلاف دیانت و خارج از دایرهٔ انسانیت و متملق عاری از حُلیهٔ انصاف و مروت است و باید دانست سبب عمدهٔ پریشانی امور جمهور و ذلت و خواری ملت و جسارت ستمکارانه در ظلم و عدوان، اقوال این متبصبصان بیانصاف است که ظلم آنان را عدل و ستم آنان را هنر ستوده به خود آنان هم اشتباه حاصل میشود. عوض امر به معروف و نهی از منکر ترغیب و تشویق میکردند و آنان نیز بر فضایح اعمال خود میافزودند. اگر مانند شعرا و ادبای فرنگستان، نظماً و نثراً، فضایح اعمال آنان را انتشار میدادند و نیکوکاران را در کار نیکی که از آنان بروز کرده بود میستودند، بدکاران از عمل زشت خود کنارهجویی و نیککرداران بر نیکوکاری خود میافزودند و عموم بر گزارش امور واقف و در صدد استیفای حق بر میآمدند، قانون مؤاسات و مساوات خیلی پیش ازین جاری میشد. بلاشک و شبهه، این باب سعادت و نیکبختی -که اکنون بر روی ملت ایران باز و فراز آمده- نتیجه و ثمر نگارش روزنامهجات، مانند روزنامهٔ مقدس حبلالمتین و روزنامههای ترکی بادکوبه، است که چشم و گوش مردم باز شد و به حقوق خود آگاه شدند. اگر مؤلفین و شعرای ما به مفاد «دوست آن است که عیب دوست را همچو آیینه روبهرو گوید» عمل مینمودند، ملت اینگونه گرفتار نمیشد. بلی اگر ادبای ما به ملت و دولت دشمنی نکرده خیانت خائنان را آشکار میکردند و کسی که اباعنجد خائن دولت و ملت بود محسن نمیخواندند، خیانت را از امانت تمیز میدادند، نسب را بدون ادب منفور میداشتند و بهحکم «قلیل منیالادب خیر من کثیر النسب» رعایت میفرمودند، بدین سختیها گرفتار نمیشدیم.
ای مؤلفین با انصاف و ای ادبای با خرد! اگر بس از این، هزاران کتاب تألیف نمایید و اگر عموم ایرانیان خواسته باشند دعای به استحقاق و مدح شایسته نمایند، باید بدانید که قابل ثنا و ستایش ذات ملکوتیصفات اعلیحضرت اقدس همایونی میباشد که پدر معنوی ملت و وظیفهای که در عهده داشت به خوبی ادا فرمود و حیات ابدی به ملت بخشود، از سر نو شما را نامور و مشهور و مفتخر ساخته، اسباب سرفرازی شما را مهیا و لوازم پایندگی اخلاف شما را پا برجا نمود؛ اوست احیاکنندهٔ ملک و ملت، مبدلکنندهٔ پریشانیهای ملت به جمعیت، زینتبخش تاج و تخت، خاقان مکرم و سلطان معظم، خاقان بنالخاقان، سلطان بنالسلطان، المؤید من عندالله، مظفرالدین شاه قاجار -خلدالله ملکه الییوم القرار- که مدح این پادشاه هر چه سرایند بجاست، شوند [نویسند] جمله خلایق به وصف او کتاب، شایسته و سزاست؛ بلکه دعای او بر عموم ملت اسلام واجب است -که لیلاً و نهاراً، سراً و جهاراً به وجود آن پادشاه عادل باذل و خسروی عاقل کامل که صیت عدالتش آفاق را علیالخصوص روسیه را پر کرده،
دعای او نه خور فهم و هم زبان من است دعا کنند ملایک بر آن خجسته صفات.
ای قوم جسور و ای ملت غیور ایران! درست تفکر کنید که این پادشاه پاکطینت نیکوفطرت شما را از حضیض ذلت و خواری به اوج عزت و بزرگواری رسانید، ریشهٔ ظلم را از بیخ و بن برکند و نهال عدل و داد را برنشاند و عموم ملت را آزادی بخشید و مخلع به خلاع عزت و شرف نمود، یعنی قانون مشروطیت را اعطا و مجلس مبعوثان را برای شما برقرار نمود؛ پس، لازم است در برابر این عطایا دمی تغافل از دعای بقا و دوام عمر و حشمت آن اعلیحضرت نورزیده، صغیراً و کبیراً، ذکوراً و اناثاً، لیلاً و نهاراً به وظیفهٔ دعا قیام داشته باشند، بلکه این معنی فریضهٔ ذمهٔ عموم ملت اسلام است، زیرا اعنی حضرتش معلم تمام حکمداران اسلام گردید. باید پاس این نعمت عظمی و عطیهٔ کبری را همه بدانیم و سپاس او را به جا آوریم و این نعمت گرانبها را ارزان نشماریم، زیرا در سایر ممالک، با اتلاف میلیونها نفوس، این نعمت را ملت به دست آورده و در راه رفع قانون استبداد و تحصیل آزادی و مساوات کرورها زن بیوه و اطفال یتیم مانده و سیلهای خون در کوچه و برزن جاری گردیده و آبادانیها ویران شده، اطفال شیرخوار بیپرستار در رهگذر جان دادهاند که حسابش با کرامالکاتبین است.
از گذشتهها بگذر! حال حالیهٔ روسیه در مد نظر است. دو سال تمام که چه خونها به خاک ریخته میشود و چه هنگامهها که برانگیخته میشود، هر روز در گوشهای بلای بلوا بالا میگیرد، هر دم به پادشاه روسیه خبر میرسد در فلان محل اینقدر مقتول، فلان
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-ucuncu-cildin-sonsozu
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Şəhərin dam-divarından qəm-qüssə yağır. Əhalisi insana layiq həyatdan məhrumdur. Xurafat canlarında elə yer eləyib ki, zəmanənin vəziyyətindən yerli-dibli xəbərsizdirlər. Mədəniyyət aləmindən büsbütün uzaqdırlar. Mədrəsə və məscidlərinin vəziyyətindən də qısaca danışdıq. Nə dünyaları var, nə də axirətləri. Bir adam belə tapmazsan ki, vətənin ümumi sərvətini artırmaq fikrində olsun, yaxud vətənpərvərlikdən onda bir iz-əsər görünsün. Damarlarındakı qan belə dayanıb donmuşdur. Diri ikən ölü, ölü ikən diridirlər.Xülasə, səhər tezdən karvanla Qəzvindən Ərdəbil tərəfinə yola düşdük. Mənim Ərdəbilə getməkdən əsas məqsədim yüksək şanlı seyid, Şeyxi-büzürgüvar Səfiəddin İshaq Ərdəbilinin pak qəbrini ziyarət etmək idi. İnsanlıq aləminə işıq saçan o əziz vücudun sayəsində isnaəşəri məzhəbi geniş yayılmışdı. Pak ruhuna canım fəda olsun.
Ərdəbil səyahətinin icmalıBu vilayətdə əhalinin başı mollabazlığa qarışıbdır. Hər dükanda, hər evdə söhbət filan müctəhiddən, filan şeyxülislamdan və ya pişnəmazdan gedir. Bəziləri də camışların döyüşdürülməsi haqqında söhbətlərlə günlərini keçirirlər. Biri deyir: "Ağanın camışı ona görə basıldı ki, kəllə vuranda gün üzünə düşürdü". Söhbətlər bu minvaldadır. Dünya və axirətdən tamamilə xəbərsizdirlər. Ümumi sərvəti artırmağın xeyrindən, təsərrüfat elmi və vətənpərvərlikdən büsbütün qafildirlər.Ölmüşlər, amma diridirlər. Diridirlər, amma ölmüşlər.
Ərdəbil səyahətinin icmalı, 2Gecə yaxşı yatdıq. Ayıldığımız vaxt günəş çıxıb bir nizə boyu üfüqdən qalxmışdı. Samovara od saldım, Yusif əmiyə dedim:"Çay hazır olana qədər bir az pendir-çörək al gətir, qəlyanaltı eləyək."
Marağa səyahətinin icmalıBu yerin də vəziyyəti xülasə şəkildə qeyd olundu.Deməli, İranda "haraya getsən göyü eyni rəngdə görərsən!" Heç bir yerdə ticarətin tərəqqisindən, məmləkətin və millətin xeyrinə olan işlərin əncamı üçün əlbir olmaqdan, həmvətənlərə və vətənə sevgidən iz-əsər yoxdur. Bu şəhərin də sakinləri varlısından tutmuş yoxsulunadək, güclüsündən tutmuş zəifinədək tərəqqi və mədəniyyət aləmindən xəbərsizdirlər.
Başqa şairlərin şeirləri
Bir xaric dövlətdən bir əmirzadə,Gəlibdir Tiflisə, gəzib azadə.
Bayram olduBayram oldu, heç bilmirəm neyləyim…Bizim evdə dolu çuval da yoxdur.
AğalarO xaliq ki, girdə edib mazını,Alınımaza yazıb qara yazını,
Bəni hər dəmdə nedim öldürür eşqBəni hər dəmdə nedim öldürür eşq,Qara yerə dirilmə girdürür eşq.