The Seven Beauties, chapter 26
What is a masnavi?
Masnavi: a long poem in self-rhyming couplets, usually an epic or a tale.
چونکه بهرام شد نشاطپرستدیده در نقشِ هفت پیکر بست
روز شنبه ز دیر شمّاسیخیمه زد در سواد عبّاسی
سوی گنبدسرای غالیهفامپیش بانوی هند شد به سلام
تا شب آنجا نشاط و بازی کردعود سازی و عطرسازی کرد
چون برافشاند شب به سنت شاهبر حریر سپید مشکِ سیاه
شاه ازان نوبهار کشمیریخواست بویی چو باد شبگیری
تا ز دُرج گهر گشاید قندگویدش مادگانه لفظی چند
زان فسانه که لب پر آب کندمست را آرزوی خواب کند
آهوی ترکچشم هندو زادنافهٔ مشک را گره بگشاد
گفت از اول که پنج نوبت شاهباد بالای چار بالش ماه
تا جهان ممکن است جانش بادهمه سرها بر آستانش باد
هرچه خواهد که آورد در چنگدولتش را در آن مباد درنگ
چون دعا ختم کرد برد سجودبرگشاد از شکرگوارَش عود
گفت و از شرم در زمین میدیدآنچه زان کس نگفت و کس نشنید
که شنیدم به خردی از خویشانخردهکاران و چابکاندیشان
که ز کدبانوان قصر بهشتبود زاهد زنی لطیفسرشت
آمدی در سرای ما هر ماهسربهسر کسوتش حریر سیاه
بازجستند کز چه ترس و چه بیمدر سوادی تو ای سبیکهٔ سیم؟
به که ما را به قصه یار شویوین سیه را سپیدکار شوی
بازگویی ز نیکخواهی خویشمعنی آیت سیاهی خویش
زن چو از راستی ندید گزیرگفت کهاحوال این سیاه حریر
چونکه ناگفته باز نگذاریدگویم ار زانکه باورم دارید
من کنیز فلان ملک بودمکه ازو گرچه مُرد، خوشنودم
مَلِکی بود کامگار و بزرگایمنی داده میش را با گرگ
رنجها دیده باز کوشیدهوز تظلم سیاه پوشیده
فلک از طالع خروشانشخوانده شاه سیاهپوشانش
داشت اول ز جنس پیرایهسرخ و زردی عجب گرانمایه
چون گلِ باغ بود مهماندوستخنده میزد چو سرخ گل در پوست
میهمانخانهای مهیا داشتکهز ثری روی در ثریا داشت
خوان نهاده بساط گستردهخادمانی به لطف پرورده
هرکه آمد لگام گیر شدندبه خودش میهمان پذیر شدند
چون به ترتیب خوان نهادندشدر خور پایه نزل دادندش
شاه پرسید ازو حکایت خویشهم ز غربت هم از ولایت خویش
آن مسافر هرآن شگفت که دیدشاه را قصه کرد و شاه شنید
همه عمرش برآن قرار گذشتتا نشد عمرش، از قرار نگشت
مدتی گشت ناپدید از ماسر چو سیمرغ درکشید از ما
چون بر این قصه برگذشت بسیزو چو عنقا نشان نداد کسی
ناگهان روزی از عنایت ِ بختآمد آن تاجدار بر سر تخت
از قبا و کلاه و پیرهنشپای تا سر سیاه بود تنش
تا جهان داشت تیزهوشی کردبیمصیبت سیاه پوشی کرد
در سیاهی چو آب حیوان زیستکس نگفتش که این سیاهی چیست
شبی از مشفقی و دلداریکردم آن قبله را پرستاری
بر کنارم نهاد پای به مهرگله میکرد از اختران سپهر
کهآسمان بین چه ترکتازی کردبا چو من خسروی، چه بازی کرد!
از سواد ارم برید مرادر سواد قلم کشید مرا
کس نپرسید کان سواد کجاستبر سر سیمت این سواد چراست
پاسخ شاه را سگالیدمروی در پای شاه مالیدم
گفتم ای دستگیر غمخوارانبهترین همه جهانداران
بر زمین یارییی کهرا باشد؟کهآسمان را به تیشه بتراشد؟
باز پرسیدن حدیث نهفتهم تو دانی و هم توانی گفت
صاحب من مرا چو محرم یافتلعل را سفت و نافه را بشکافت
گفت چون من در این جهانداریخو گرفتم به میهمانداری
از بد و نیک هرکهرا دیدمسرگذشتی که داشت پرسیدم
روزی آمد غریبی از سر راهکفش و دستار و جامه هرسه سیاه
نزل او چون به شرط فرمودمخواندم و حشمتش بیفزودم
گفتم ای من نخوانده نامه توسیه از بهر چیست جامه تو؟
گفت: بگذار، از این سخن بگذرکه ز سیمرغ کس نداد خبر
گفتمش بازگو، بهانه مگیرخبرم ده ز قیروان و ز قیر
گفت باید که داریام معذورکهآرزوییست این ز گفتن دور
زین سیاهی خبر ندارد کسمگر آن کاین سیاه دارد و بس
کردمش لابههای پنهانیمن عراقی و او خراسانی
با وی از هیچ لابه در نگرفتپرده از روی کار بر نگرفت
چون ز حد رفت خواستاری منشرمش آمد ز بیقراری من
گفت شهریست در ولایت چینشهری آراسته چو خلد برین
نام آن شهر شهر مدهوشانتعزیتخانهٔ سیهپوشان
مردمانی همه به صورت ماههمه چون ماه در پرند سیاه
هرکه زان شهر باده نوشکندآن سوادش سیاهپوش کند
آنچه در سرنبشت آن سَلَب استگرچه ناخوانده قصهای عجب است
گر به خون گردنم بخواهی سفتبیشتر زین سخن نخواهم گفت
این سخن گفت و رخت بر خر بستآرزوی مرا در اندر بست
چون برآن داستان غنود سرمداستانگوی دور شد ز برم
قصهگو رفت و قصه ناپیدابیم آن بُد که من شوم شیدا
چند ازین قصه جستجو کردمبیدق از هر سویی فرو کردم
بیش از آن کرده بود فرزین بندکه بر آن قلعه بر شوم به کمند
دادم اندیشه را به صبر فریبتا شکیبد، دلم نداد شکیب
چند پرسیدم آشکار و نهفتاین خبر کس چنانکه بود نگفت
عاقبت مملکت رها کردمخویشی از خانه پادشا کردم
بردم از جامه و جواهر و گنجآنچه ز اندیشه باز دارد رنج
نام آن شهر باز پرسیدمرفتم وآنچه خواستم دیدم
شهری آراسته چو باغ ارمهریک از مشک برکشیده علم
پیکر هریکی سپید چو شیرهمه در جامه سیاه چو قیر
در سرایی فرو نهادم رختبر نهادم ز جامه تخت به تخت
جستم احوال شهر تا یک سالکس خبر وا نداد ازآن احوال
چون نظر ساختم ز هر بابیدیدم آزاده مرد قصابی
خوبروی و لطیف و آهستهاز بد هر کسی زبان بسته
از نکویی و نیکرایی اوراه جستم به آشنایی او
چون به همصحبتیش پیوستمبه کلهداریش کمر بستم
دادمش نقدهای رو تازهچیزهایی برون ز اندازه
روز تا روز قدرش افزودمآهنی را به زر بر اندودم
کردمش صید خویش موی به مویگه به دیبا و گه به دیبا روی
مرد قصاب از آن زرافشانیصید من شد چو گاو قربانی
آنچنان کردمش به دادن گنجکامد از بار آن خزانه به رنج
برد روزی مرا به خانهٔ خویشکرد برگی ز رسم و عادت بیش
اولم خوان نهاد و خورد آوردخدمتی خوب در نورد آورد
هرچه بایست بود بر خوانشبه جز از آرزوی مهمانش
چون ز هرگونه خوردها خوردیمسخن از هر دری فرو کردیم
میزبان چون ز کارِ خوان پرداختبیش از اندازه پیشکشها ساخت
وانچه من دادمش بههم پیوستپیشم آورد و عذرخواه نشست
گفت چندین نورد گوهر و گنجبر نسنجیده هیچ گوهرسنج
من که قانع شدم به اندک سوداین همه دادنم ز بهر چه بود؟
چیست پاداش این خداوندی؟حکم کن تا کنم کمربندی
جان یکی دارم ار هزار بوَدهم در این کفه کمعیار بود
گفتم ای خواجه این غلامی چیست؟پختهتر پیشم آی خامی چیست؟
در ترازوی مرد با فرهنگاین محقر چه وزن دارد و سنگ؟
به غلامان دست پروردمبه کرشمه اشارتی کردم
تا دویدند و از خزانهٔ خاصآوریدند نقدهای خلاص
زان گرانمایه نقدهای درستبیش از آن دادمش که بود نخست
مرد کهآگه نبد ز نازش مندر خجالت شد از نوازش من
گفت من خود ز وامداریِ تونرسیدم به حقگزاری تو
دادیام نعمتی دگربارهجای شرم است، چون کنم چاره؟
دادهٔ تو نه زان نهادم پیشتا رجوع افتدت به دادهٔ خویش
زان نهادم که این چنین گنجینبُوَد بی جزا و پارنجی
چون تو بر گنج گنج افزودیمن خجل گشتم ار تو خشنودی
حاجتی گر به بنده هست، بیارور نه اینها که دادهای بر دار
چون قویدل شدم به یاری اوگشتم آگه ز دوستداری او
باز گفتم بدو حکایت خویشقصهٔ شاهی و ولایت خویش
کز چه معنی بدین طرف راندمدست بر پادشاهی افشاندم
تا بدانم که هر که زین شهرندچه سبب کز نشاط بیبهرند؟
بیمصیبت به غم چرا کوشند؟جامههای سیه چرا پوشند؟
مرد قصاب کاین سخن بشنیدگوسپندی شد و ز گرگ رمید
ساعتی ماند چون رمیدهدلاندیده بر هم نهاده چون خجلان
گفت پرسیدی آنچه نیست صوابدهمت آنچنانکه هست جواب
شب چو عنبر فشاند بر کافورگشت مردم ز راه مردم دور
گفت وقت است کانچه میخواهیبینی و یابی از وی آگاهی
خیز تا بر تو راز بگشایمصورت نانموده بنمایم
این سخن گفت و شد ز خانه برونشد مرا سوی راه راهنمون
او همیشد من غریب از پسوز خلایق نبود با ما کس
چون پری ز آدمی بُرید مراسوی ویرانهای کشید مرا
چون در آن منزل خراب شدیمچون پری هردو در نقاب شدیم
سبدی بود در رسن بستهرفت و آورد پیشم آهسته
بسته کرده رسن در آن پرگاراژدهایی به گرد سله مار
گفت یک دم درین سبد بنشینجلوهای کن بر آسمان و زمین
تا بدانی که هرکه خاموشستاز چه معنی چنین سیهپوشست
آنچه پوشیده شد ز نیک و بدتننماید مگر که این سبدت
چون دمی دیدم از خلل خالیدر نشستم در آن سبد حالی
چون تنم در سبد نوا بگرفتسبدم مرغ شد هوا بگرفت
به طلسمی که بود چنبر سازبرکشیدم به چرخ چنبر باز
آن رسنکش به لیمیا سازیمن بیچاره در رسنبازی
شمعوارم رسن به گردن چسترسنم سخت بود و گردن سست
چون اسیری ز بخت خود مهجوررسن از گردنم نمیشد دور
من شدم بر خره به گردن خردخرِ بختم شد و رسن را برد
گرچه بود از رسن بتاب تنمرشته جان نشد جز آن رسنم
بود میلی برآوریده به ماهکه ز بر دیدنش فتاد کلاه
چون رسید آن سبد به میل بلندرسنم را گره رسید به بند
کارسازم شد و مرا بگذاشتکردم افغان بسی و سود نداشت
زیر و بالا چو در جهان دیدمخویشتن را بر آسمان دیدم
آسمان بر سرم فسون خواندهمن معلق چو آسمان مانده
زان سیاست که جان رسید به نافدیده در کار ماند زهره شکاف
سوی بالا دلم ندید دلیرزَهرهٔ آن کهرا که بیند زیر؟!
دیده بر هم نهادم از سرِ بیمکرده خود را به عاجزی تسلیم
در پشیمانی از فسانه خویشآرزومند خویش و خانه خویش
هیچ سودم نه زان پشیمانیجز خدا ترسی و خدا خوانی
چون بر آمد بر این زمانی چندبر سر آن کشیده میل بلند
مرغی آمد نشست چون کوهیکامدم زو به دل در اندوهی
از بزرگی که بود سرتاپایمیل گفتی در اوفتاده ز جای
پر و بالی چو شاخههای درختپایها بر مثال پایه تخت
چون ستونی کشیده منقاریبیستونی و در میانْ غاری
هردَم آهنگ خارشی میکردخویشتن را گزارشی میکرد
هر پری را که گرد میانگیختنافه مشک بر زمین میریخت
هر بن بال را که میخاریدصدفی ریخت پُر ز مروارید
او شده بر سرین من در خوابمن در او مانده چون غریق در آب
گفتم ار پای مرغ را گیرمزیر پای آورَد چو نخجیرم
ور کنم صبر، جای پر خطر استکافتم زیر و محنتم زبر است
بیوفایی ز ناجوانمردیکرد با من دمی بدین سردی
چه غرض بودش از شکنجه منکاین چنین خرد کرد پنجه من
مگر اسباب من ز راهش برد؟به هلاکم بدین سبب بسپرد؟
به که در پای مرغ پیچم دستزین خطرگه بدین توانم رست
چونکه هنگام بانگ مرغ رسیدمرغ و هر وحشییی که بود رمید
دل آن مرغ نیز تاب گرفتبال برهم زد و شتاب گرفت
دست بردم به اعتماد خدایو آن قویپای را گرفتم پای
مرغ پا گِرد کرد و بال گشادخاکییی را بر اوج برد چو باد
ز اول صبح تا به نیمه روزمن سفرساز و او مسافرسوز
چون به گرمی رسید تابش مهربر سر ما روانه گشت سپهر
مرغ با سایه هم نشستی کرداندک اندک نشاطِ پستی کرد
تا بدانجای کز چنان جاییتا زمین بود نیزه بالایی
بر زمین سبزهای به رنگ حریرلخلخه کرده از گلاب و عبیر
من بر آن مرغ صد دعا کردمپایش از دست خود رها کردم
اوفتادم چو برق با دل گرمبر گلی نازک و گیاهی نرم
ساعتی نیک ماندم افتادهدل به اندیشههای بد داده
چون از آن ماندگی برآسودمشکر کردم که بهترک بودم
باز کردم نظر به عادت خویشدیدم آن جایگاه را پس و پیش
روضهای دیدم آسمان زَمیاشنارسیده غبار آدمیاش
صدهزاران گل شکفته دروسبزه بیدار و آب خفته درو
هر گلی گونه گونه از رنگیبوی هر گلی رسیده فرسنگی
زلف سنبل به حلقههای کمندکرده جعد قرنفلش را بند
لب گل را به گاز برده سمنارغوان را زبان بریده چمن
گرد کافور و خاک عنبر بودریگ زر، سنگلاخ گوهر بود
چشمههایی روان بسان گلابدر میانش عقیق و در خوشاب
چشمهای کاین حصار پیروزهکرده زو آب و رنگ دریوزه
ماهیان در میان چشمه آبچون درمهای سیم در سیماب
کوهی از گِرد او زمرد رنگبیشه کوه سرو و شاخ و خدنگ
همه یاقوتِ سرخ بُد سنگشسرخ گشته خدنگش از رنگش
صندل و عود هر سویی بر پایباد ازو عود سوز و صندل سای
حور سر در سرشتش آوردهسرگزیت از بهشتش آورده
ارم آرام ِ دل نهادش نامخوانده مینوش چرخ مینو فام
من که دریافتم چنین جاییشاد گشتم چو گنج پیمایی
از نکویی در او عجب ماندمبر وی الحمدللهی خواندم
گِرد بر گشتم از نشیب و فرازدیدم آن روضههای دیده نواز
میوههای لذیذ میخوردمشکر نعمت پدید میکردم
عاقبت رخت بستم از شادیزیر سروی چو سرو آزادی
تا شب آنجایگه قرارم بودنشدم گر هزار کارم بود
اندکی خوردم اندکی خفتمدر همه حال شکر میگفتم
چون شب آرایشی دگرگون ساختکحلی اندوخت قرمزی انداخت
بر سر کوه مهر تافته تافتزُهره صبح چون شکوفه شکافت
بادی آمد ز ره فشاند غباربادی آسودهتر ز باد بهار
ابری آمد چو ابر نیسانیکرد بر سبزهها در افشانی
راه چون رُفته گشت و نمزده شدهمه راه از بتان چو بتکده شد
دیدم از دور صدهزاران حورکز من آرام و صابری شد دور
یک جهان پر نگار نورانیروحپرور چو راح ریحانی
هر نگاری بسان تازه بهارهمه در دستها گرفته نگار
لب لعلی چو لاله در بستانلعلشان خونبهای خوزستان
دست و ساعد پر از علاقه زرگردن و گوش پر ز لؤلؤ تر
شمعهایی بهدست، شاهانهخالی از دود و گاز و پروانه
آمدند از کشی و رعناییبا هزاران هزار زیبایی
بر سر آن بتان حور سرشتفرش و تختی چو فرش و تخت بهشت
فرش انداختند و تخت زدندراه صبرم زدند و سخت زدند
چون زمانی بر این گذشت نه دیرگفتی آمد مه از سپهر به زیر
آفتابی پدید گشت از دورکهآسمان ناپدید گشت از نور
گرد بر گرد او چو حور و پریصدهزاران ستاره سحری
سرو بود او، کنیزکان چمنشاو گل سرخ و آن بتان سمنش
هر شکر پاره شمعی اندر دستشکر و شمع خوش بوَد پیوست
پر سهیسرو گشت باغ همهشبچراغان با چراغ همه
آمد آن بانوی همایونبختچون عروسان نشست بر سر تخت
عالم آسوده یکسر از چپ و راستچون نشست او، قیامتی برخاست
پس بهیک لحظه چون نشست به جایبرقع از رخ گشود و موزه ز پای
شاهی آمد برون ز طارم خویشلشگر روم و زنگش از پس و پیش
رومی و زنگیش چو صبح دو رنگرَزمه، روم داد و بَزمه زنگ
تنگچشمی ز تنگچشمی دورهمه سروی ز خاک و او از نور
بود لختی چو گُل سرافکندهبه جهان آتش در افکنده
چون زمانی گذشت سر برداشتگفت با محرمی که دربر داشت
که ز نامحرمان خاکپرستمینماید که شخصی اینجا هست
خیز و بر گرد گرد این پرگارهرکه پیش آیدت به پیش من آر
آن پریزاده در زمان برخاستچون پری میپرید از چپ و راست
چون مرا دید ماند از آن بشگفتدستگیرانه دست من بگرفت
گفت برخیز تا رویم چو دودبانوی بانوان چنین فرمود
من بدان گفته هیچ نفزودمکهآرزومند آن سخن بودم
پر گرفتم چو زاغ با طاووسآمدم تا به جلوهگاه عروس
پیش رفتم ز روی چالاکیخاک بوسیدمش من خاکی
خواستم تا به پای بنشینمدر صف زیر جای بگزینم
گفت برخیز جای جای تو نیستپایهٔ بندگی سزای تو نیست
پیش چون من حریف مهماندوستجای مهمان ز مغز به که ز پوست
خاصه خوبی و آشنا نظریدستپرورد رایض هنری
بر سریر آی و پیش من بنشینسازگار است ماه با پروین
گفتم ای بانوی فریشتهخویبا چو من بنده این حدیث مگوی
تخت بلقیس جای دیوان نیستمرد آن تخت جز سلیمان نیست
من که دیوی شدم بیابانیچون کنم دعوی سلیمانی؟
گفت نارد بها بهانه مگیربا فسون خواندهای فسانه مگیر
همهجای آنِ تست و حکم تراستلیک با من نشست باید و خاست
تا شوی آگه ز نهانی منبهره یابی ز مهربانی من
گفتمش همسر تو سایه تستتاج من خاکِ تختپایهٔ تست
گفت سوگندها به جان و سرمکه برآیی یکی زمان به برم
میهمان منی تو ای سره مردمیهمان را عزیز باید کرد
چون به جز بندگی ندیدم رایایستادم چو بندگان بر پای
خادمی دست من گرفت به نازبر سریرم نشاند و آمد باز
چون نشستم بر آن سریر بلندماه دیدم گرفتمش به کمند
با من آن مَه به خوشزبانیهاکرد بسیار مهربانیها
پس بفرمود کاورند به پیشخوان و خوردی ز شرح دادن بیش
خوان نهادند خازنان بهشتخوردهایی همه عبیر سرشت
خوان ز پیروزه، کاسه از یاقوتدیده را زو نصیب و جان را قوت
هرچه اندیشه در گمان آوردمطبخی رفت و در میان آورد
چون فراغت رسیدمان از خورداز غذاهای گرم و شربت سرد
مطرب آمد، روانه شد ساقیشد طرب را بهانه در باقی
هر نسفتهدُری دری میسفتهر ترانه ترانهای میگفت
رقص میدان گشاد و دایره بستپَر در آمد به پای و پویه بهدست
شمع را ساختند بر سر جایو ایستادند همچو شمع به پای
چون ز پا کوفتن برآسودنددستبردی به باده بنمودند
شد به دادن شتاب ساقی گرمبرگرفت از میان وقایه شرم
من به نیروی عشق و عذر شرابکردم آنها که رطلیان خراب
وان شکر لب ز روی دمسازیباز گفتی نکرد از آن بازی
چونکه دیدم به مهر خود رایشاوفتادم چو زلف در پایش
بوسه بر پای یار خویش زدمتا «مکن» بیش گفت، بیش زدم
مرغ امید بر نشست به شاخگشت میدان گفتگوی فراخ
عشق میباختم به بوس و به میبه دلی و هزار جان با وی
گفتمش دلپسند! کام تو چیست؟نامداریت هست، نام تو چیست؟
گفت من ترک نازنین اندامنازنین ترکتاز دارم نام
گفتم از همدمی و هم کیشینامها را به هم بوَد خویشی
ترکتاز است نامت این عجب استترکتازی مرا همین لقب است
خیز تا ترکوار در تازیمهندوان را در آتش اندازیم
قوت جان از می مغانه کنیمنقل و می نوش عاشقانه کنیم
چون می تلخ و نقل شیرین هستنقل بر خوان نهیم و می بر دست
یافتم در کرشمه دستوریکز میان دور گردد آن دوری
غمزه میگفت وقت بازی تستهان که دولت به کارسازی تست
خنده میداد دل که وقت خوشستبوسه بستان که یار نازکشست
چونکه بر گنجِ بوسه بارم دادمن یکی خواستم، هزارم داد
گرم گشتم چنانکه گردد مستیار در دست و رفته کار از دست
خونم اندر جگر به جوش آمدماه را بانگ خون به گوش آمد
گفت امشب به بوسه قانع باشبیش از این رنگ آسمان متراش
هرچه زین بگذرد روا نبوددوست آن به که بیوفا نبود
تا بود در تو ساکنی بر جایزلف کش گاز گیر و بوسه ربای
چون بدانجا رسی که نتوانیکز طبیعت عنان بگردانی
زین کنیزان که هر یکی ماهیستشبِ عشاق را سحرگاهیست
آنکه در چشم خوبتر یابیوآرزو را در او نظر یابی
حکم کن کز خودش کنم خالیزیر حکم تو آورم حالی
تا به مولاییات کمر بنددبه شبستان خاص پیوندند
کندت دلبری و دلداریهم عروسی و هم پرستاری
آتشت را ز جوش بنشاندآبی از بهر جوی ما ماند
گر دگر شب عروس نو خواهیدهمت بر مراد خود شاهی
هر شبت زین یکی گهر بخشمگر دگر بایدت، دگر بخشم
این سخن گفت و چون ازین پرداختمشفقی کرد و مهربانی ساخت
در کنیزان خود نهانی دیدآنکه در خورد مهربانی دید
پیش خواند و به من سپرد بهنازگفت برخیز و هرچه خواهی ساز
ماه بخشیده دست من بگرفتمن در آن ماهروی مانده شگفت
کز شگرفی و دلبری و کشیبود یاری سزای نازکشی
او همیرفت و من به دنبالشبندهٔ زلف و هندوی خالش
تا رسیدم به بارگاهی چستدر نشد تا مرا نبرد نخست
چون در آن قصر تنگ بار شدیمچون بم و زیر سازگار شدیم
دیدم افکنده بر بساط بلندخوابگاهی ز پرنیان و پرند
شمعهای بساط بزم افروزهمه یاقوت ساز و عنبر سوز
سر به بالین بستر آوردیمهردو برها به بر در آوردیم
یافتم خرمنی چو گل در بیدنازک و نرم و گرم و سرخ و سپید
صدفی مهر بسته بر سر اومهر بر داشتم ز گوهر او
بود تا گاه روز در بر منپر ز کافور و مشک بستر من
گاه روز او چو بخت من برخاستساز گرمابه کرد یک یک راست
غسلگاهم به آبدانی کردکهز گهرِ سرخ بود و از زر زرد
خویشتن را به آب گل شستمدر کلاه و کمر چو گل رستم
آمدم زان نشاطگاه برونبود یکیک ستاره بر گردون
در خزیدم به گوشهای خالیفرض ایزد گزاردم حالی
آن عروسان و لعبتان سرایهمه رفتند و کس نماند به جای
من بر آن سبزه مانده چون گل زردبر لب مرغزار و چشمه سرد
سر نهادم خمار می در سربر گل خشک با گلاله تر
خفتم از وقت صبح تا گه شامبخت بیدار و خواجه خفته به کام
آهوی شب چو گشت نافهگشایصدفی شد سپهر غالیهسای
سر برآوردم از عماری خواببنشستم چو سبزه بر لب آب
آمد آن ابر و باد چون شب دوشاین درافشان و آن عبیرفروش
باد میرُفت و ابر میافشانداین سمن کاشت و آن بنفشه نشاند
چون شد آن مرغزار عنبر بویآب گل سر نهاد جوی به جوی
لعبتان آمدند عشرتسازآسمان بازگشت لعبتباز
تختی از تخته زر آوردندتختپوشی ز گوهر آوردند
چون شد انگیخته سریر بلندبسته شد بر سرش بساط پرند
بزمی آراستند سلطانیزیور بزم جمله نورانی
شور و آشوبی از جهان برخاستآمدند آن جماعت از چپ و راست
در میان آن عروس یغماییبرده از عاشقان شکیبایی
بر سر تخت شد قرار گرفتتخت ازو رنگ نوبهار گرفت
باز فرمود تا مرا جستندنامم از لوح غایبان شستند
رفتم و بر سریر خواندندمهم به آیین خود نشاندندم
هم به ترتیب و ساز روز دگرخوان نهادند و خوردها بر سر
هر ابایی که در خورَد به بساطوآورَد در خورنده رنگ نشاط
ساختند آنچنان که باید ساختچونکه هرکس از آن خورش پرداخت
مِی نهادند و چنگ ساخته شداز زدن رودها نواخته شد
نوش ساقی و جام نوشگوارگرمتر کرد عشق را بازار
در سر آمد نشاط سرمستیعشق با باده کرد همدستی
ترک من رحمت آشکارا کردهندوی خویش را مدارا کرد
رغبت افزود در نواختنممهربان شد به کار ساختنم
کرد شکلی به غمزه با یارانتا شدند از برش پرستاران
خلوتی آنچنان و یاری نغزتابم از دل در اوفتاد به مغز
دست بردم چو زلف در کمرشدرکشیدم چو عاشقان به برش
گفت هان وقت بیقراری نیستشب، شبِ زینهارخواری نیست
گر قناعت کنی به شکر و قندگاز میگیر و بوسه در میبند
به قناعت کسی که شاد بوَدتا بوَد محتشمنهاد بوَد
وانکه با آرزو کند خویشیاوفتد عاقبت به درویشی
گفتمش چاره کن ز بهر خدایکابم از سر گذشت و خار از پای
هست زنجیر، زلف ِ چون قیرتمن ز دیوانگان زنجیرت
در به زنجیر کن ترا گفتمتا چو زنجیریان نیاشفتم
شب به آخر رسید و صبح دمیدسخن ما به آخری نرسید
گر کشی جانم از تو نیست دریغاینک اینک سر آنک آنک تیغ
این همه سر کشیدن از پی چیستگل نخندید تا هوا نگریست
جوی آبی و آب جویت منخاکی و آب دست شویت من
تشنهای را که او گلوده تستآب در ده که آب در ده تست
ندهی آب من بقای تو بادآب من نیز خاک پای تو باد
خاکیی را بگیر کابی بردآبجویی در آبجویی مرد
قطرهای را به تشنگی مگدازتشنهای را به قطرهای بنواز
رطبی در فتاده گیر به شیرسوزنی رفته در میان حریر
گر جز اینست کار تا خیزمخاک در چشم آرزو ریزم
مرغی انگاشتم نشست و پریدنه خر افتاده شد نه خیک درید
پاسخم داد کامشبی خوش باشنعل شبدیز گو در آتش باش
گر شبی زین خیال گردی دوریابی از شمع جاودانی نور
چشمهای را به قطرهای مفروشکاین همه نیش دارد آن همه نوش
در یک آرزو به خود در بندهمه ساله به خرمی میخند
بوسه میگیر و زلف و میاندازنرد رو با کنیزکان میباز
باغ داری به ترک باغ مگویمرغ با تست شیر مرغ مجوی
کام دل هست و کامرانی هستدر خیانتگری چه آری دست؟
امشبی با شکیب ساز و مکوشدل بنه بر وظیفه شب دوش
من ازین پایه چون به زیر آیمهم به دست آیم ارچه دیر آیم
ماهی از حوضه ار بهشست آریماه را دیرتر به دست آری
چون گران دیدمش در آن بازیکردم آهستگی و دمسازی
دل نهادم به بوسه چو شکرروزه بستم به روزهای دگر
از سر عشوه باده میخوردمبر سر تابه صبر میکردم
باز تب کرده را در آمد تابرغبتم تازه شد به بوس و شراب
چون دگرباره ترک دلکش مندر جگر دید جوش آتش من
کرد از آن لعبتان یکی را سازکاید و آتشم نشاند باز
یاری الحق چنانکه دل خواهددل همه چیز معتدل خواهد
خوشدل آن شد که باشدش یاریگر بود کاچکی چنان باری
رفتم آن شب چنانکه عادت بودوان شب کام دل زیادت بود
تا گه روز قند میخوردمبا پری دست بند میکردم
روز چون جامه کرد گازر شویرنگرزوار شب شکست سبوی
آن همه رنگهای دیده فریبدور گشت از بساط زینت و زیب
در تمنا که چون شب آید بازمیخورم با بتان چین و طراز
زلف ترکی برآورم به کمردلنوازی درافکنم به جگر
گه خورم با شکر لبی جامیگه بر آرم ز گلرخی کامی
چون شب آمد غرض مهیا بودمسندم بر تراز ثریا بود
چندگاه این چنین برود و به میهر شبم عیش بود پی در پی
اول شب نظارهگاهم نوروآخر شب هم آشیانم حور
روز بودم به باغ و شب به بهشتخاک مشگین و خانه زرینخشت
بودم اقلیم خوشدلی را شاهروز با آفتاب و شب با ماه
هیچ کامی نه کان نبود مرابخت من بود کان نمود مرا
چون در آن نعمتم نبود سپاسحق نعمت زیاده شد ز قیاس
ورق از حرف خرمی شستمکز زیادت زیادتی جستم
چون بسی شب رسید وعده ماهشب جهان بر ستاره کرد سیاه
عنبرین طره سرای سپهرطره ماه درکشید به مهر
ابر و بادی که آمدی زان پیشتازه کردند تازهرویی خویش
شورشی باز در جهان افتادبانگ زیور بر آسمان افتاد
وآن کنیزان به رسم پیشینهسیب در دست و نار در سینه
آمدند آن سریر بنهادندحلقه بستند و حلق بگشادند
آمد آن ماه آفتاب نشاندر بر افکنده زلف مشکفشان
شمعها پیش و پس به عادت خویشپس رها کن که شمع باشد پیش
با هزاران هزار زینت و نازبر سر بزمگاه خود شد باز
مطربان پرده را نوا بستندپردهداران به کار بنشستند
ساقیان صرف ارغوانی رنگراست کردند بر ترنم چنگ
شاه شکر لبان چنان فرمودکاورید آن حریف ما را زود
باز خوبان به ناز بردندمبه خداوند خود سپردندم
چون مرا دید مهربان برخاستکرد بر دست راست جایم راست
خدمتش کردم و نشستم شادآرزوی گذشته آمد یاد
خوان نهادند باز بر ترتیببیش از اندازه خوردهای غریب
چون ز خوانریزه خورده شد روزیمی در آمد به مجلس افروزی
از کف ساقیان دریا کفدُرفشان گشت کامهای صدف
من دگرباره گشته واله و مستزلف او چون رسن گرفته بهدست
باز دیوانم از رسن رستندمن دیوانه را رسن بستند
عنکبوتی شدم ز طنازیوان شب آموختم رسنبازی
شیفتم چون خری که جو بیندیا چو صرعی که ماه نو بیند
لرز لرزان چو دزد گنجپرستدر کمرگاه او کشیدم دست
دست بر سیم ساده میسودمسخت میگشت و سست میبودم
چون چنان دید ماه زیبا چهردست بر دست من نهاد به مهر
بوسه زد دستم آن ستیرهحورتا ز گنجینه دست کردم دور
گفت بر گنج بسته دست میازکز غرض کوتهست دست دراز
مُهر برداشتن ز کان نتوانکان بهمُهر است چون توان نتوان
صبر کن کهآن توست خرمابُنتا به خرما رسی، شتاب مکن
باده میخور که خود کباب رسدماه میبین که آفتاب رسد
گفتم ای آفتاب گلشن منچشمه نور و چشم روشن من
صبح رویت دمیده چون گل باغچون نمیرم برابرت چو چراغ؟
مینمایی به تشنه آب شکرگویی آنگه که «لب بدوز و مخور»
چون درآمد رُخت به جلوهگریعقل دیوانه شد، که دید پری
نعلک گوش را چو کردی سازنعل در آتشم فکندی باز
با شبیخون ماه چون کوشمآفتابی به ذره چون پوشم
دست چون دارمت که در دستیاندهی نیستم چو تو هستی
از زمینی تو من هم از زمیامگر تو هستی پری، من آدمیام
لب به دندان گَزیدنم تا چند؟وآبِ دندان مزیدنم تا چند؟
چارهای کن که غم رسیده کسمتا یک امشب به کام دل برسم
بس که جانم به لب رسیده ز دردبوسهٔ گرم ده، مده دم ِ سرد
بختم از یاریِ تو کار کندیاری بخت بختِ یار کند
گویی انده مخور که یار توامکار خود کن که من به کار توام
کار ازین صعبتر، که بار افتاد؟وارهان وارهان که کار افتاد
گرچه آهو سرینی ای دلبندخواب خرگوش دادنم تا چند؟
ترسم این پیر گرگ روبهبازگرگی و روبهی کند آغاز
شیر گیرانه سوی من تازدچون پلنگی به زیرم اندازد
آرزوهاست با تو بگذارمکارزوی خود از تو بردارم
گر درِ آرزوَم دربندیمیرم امشب در آرزومندی
ناز میکش که ناز مهمانانتاجداران کشند و سلطانان
چون شکیبم نماند دیگربارگفت چونین کنم، تو دست بدار
ناز تو گر به جان بوَد، بکشمگر تو از خلخی، من از حبشم
چه محل پیش چون تو مهمانی؟پیشکش کردن این چنین خوانی؟
لیکن این آرزو که میگوییدیریابی و زود میجویی
گر برآید بهشتی از خاریآید از چون منی چنین کاری
وگر از بید بوی عود آیداز من اینکار در وجود آید
بستان هرچه از منت کام استجز یکی آرزو که آن خام است
رخ ترا، لب ترا و سینه تراجز دُرّی، آن دگر خزینه ترا
گر چنین کردهای شبت بیش استاین چنین شب هزار در پیش است
چون شدی گرمدل ز بادهٔ خامساقییی بخشمت چو ماه تمام
تا ازو کام خویش برداریدامن من ز دست بگذاری
چون فریب زبان او دیدمگوش کردم ولیک نشنیدم
چند کوشیدم از سکونت و شرمآهنم تیز بود و آتش گرم
بختم از دور گفت کای نادان(لیس قریه وراء عبادان)
منِ خام از زیادتاندیشیبه کمی اوفتادم از بیشی
گفتم ای سختکرده کار مرابرده یکبارگی قرار مرا
صدهزار آدمی در این غم مردکه سوی گنج راه داند برد
من که پایم فروشدهست به گنجدست چون دارم، ارچه بینم رنج
نیست ممکن که تا دمی دارمسر زلف ز دست بگذارم
یا بر این تخت شمع من بفروزیا چو تختم به چارمیخ بدوز
یا بر این نطع رقصکن برخیزیا دگر نطع خواه و خونم ریز
دل و جانی و هوش و بیناییاز تو چون باشدم شکیبایی؟
غرضی کز تو دلستان یابمرایگانست اگربه جان یابم
کیست کاو گنج رایگان نخرد؟وآرزویی چنین، به جان نخرد؟
شمعوار امشبی برافروزمکز غمت چون چراغ میسوزم
سوز تو زنده داردم چو چراغزنده با سوز و مرده هست به داغ
آفتاب ار بگردد از سر سوزتنگ روزی شود ز تنگی روز
این نه کامست کز تو میجویمخوابی از بهر خویش میگویم
مغز من خفته شد درین چه شکیستخفته و مرده بلکه هردو یکیست
گرنه چشمم رخ ترا دیدیاین چنین خوابها کجا دیدی؟
گر بر آنی که خون من ریزیتیز شو هان که خون کند تیزی
وانگه از جوش خون و آتش مغزحمله بردم بران شکوفه نغز
در گنجینه را گرفتم زودتا کنم لعل را عقیق آمود
زآرزویی چنانکه بود نداشتلابهها کرد و هیچ سود نداشت
در صبوری بدان نواله نوشمهل میخواست من نکردم گوش
خورد سوگند کاین خزینه توراستامشب امید و کام دل فرداست
امشبی بر امید ِگنج، بسازشب فردا خزینه میپرداز
صبر کردن شبی، محالی نیستآخر امشب شبیست، سالی نیست
او همیگفت و من چو دشنه تیزدر کمر کرده دست، کور آویز
خواهشی کو ز بهر خود میکردخارشم را یکی به صد میکرد
تا بدانجا رسید کز چستیدادم آن بند بسته را سستی
چونکه دید او ستیزهکاریِ منناشکیبی و بیقراری من
گفت «یک لحظه دیده را در بندتا گشایم در ِخزینهٔ قند
چون گشادم، بر آنچه داری رایدر برم گیر و دیده را بگشای»
من به شیرینی بهانه اودیده بر بستم از خزانهٔ او
چون یکی لحظه مهلتش دادمگفت «بگشای»، دیده بگشادم
کردم آهنگ بر امید شکارتا درآرم عروس را به کنار
چونکه سوی عروس خود دیدمخویشتن را در آن سبد دیدم
هیچکس گرد من نه از زن و مردمونسم آه گرم و بادی سرد
مانده چون سایهای ز تابش نورترکتازی ز ترکتازی دور
من درین وسوسه که زیر ستونجنبشی زان سبد گشاد سکون
آمد آن یار و زان رواق بلندسبدم را رسن گشاد ز بند
بخت چون از بهانه سیر آمدسبدم زان ستون به زیر آمد
آنکه از من کناره کرد و گریختدر کنارم گرفت و عذر انگیخت
گفت اگر گفتمی ترا صد سالباورت نامدی حقیقت حال
رفتی و دیدی آنچه بود نهفتاین چنین قصه با که شاید گفت
من درین جوش گرم جوشیدموز تظلم سیاه پوشیدم
گفتمش کای چو من ستمدیدهرای تو پیش من پسندیده
من ستمدیده را به خاموشیناگزیر است ازین سیهپوشی
رو پرند سیاه نزد من آررفت و آورد پیش من شب تار
در سر افکندم آن پرند سیاههم در آن شب بسیچ کردم راه
سوی شهر خود آمدم دلتنگبر خود افکنده از سیاهی رنگ
من که شاه سیاه پوشانمچون سیهابر ازان خروشانم
کز چنان پخته آرزوی به کامدور گشتم به آرزویی خام
چون خداوند من ز راز نهفتاین حکایت به پیش من برگفت
من که بودم درمخریدهٔ اوبرگزیدم همان گزیدهٔ او
با سکندر ز بهر آب حیاترفتم اندر سیاهی ظلمات
در سیاهی شکوه دارد ماهچتر سلطان از آن کنند سیاه
هیچ رنگی به از سیاهی نیستداس ماهی چو پشت ماهی نیست
از جوانی بوَد سیهموییوز سیاهی بود جوانرویی
به سیاهی بصر جهان بیندچرگنی بر سیاه ننشیند
گر نه سیفور شب سیاه شدیکی سزاوار مهد ماه شدی؟
هفت رنگست زیر هفت اورنگنیست بالاتر از سیاهی رنگ
چون که بانوی هند با بهرامباز پرداخت این فسانه تمام
شه بر آن گفته آفرینها گفتدر کنارش گرفت و شاد بخفت
Elə ki, büsatla coşdu, çağladı,
Yeddi nazəninə könül bağladı,
Şəmmas məbədindən çıxıb kənara,
Abbasilər kimi geyinib qara,
Müşki günbəd - deyə yönəldi Bəhram
Ki, hind banusuna yetirsin salam.
Keçirdi gününü orda keyf ilə,
Ud yandırıb ətir gətirdi ələ.
Şahlar qaydasınca, qalxaraq gecə,
Ağ ipək üzünə müşkü səpincə,
Kəşmir biharından, Bəhram Gur - o şir
İstədi nəsimi andıran ətir:
Gövhər sandığından qıfıl açılsın,
İncələrə məxsus inci saçılsın,
Desin bir nağıl ki, sulansın ağız,
Sərxoşu yuxuya aparsın o qız.
O türk gözlü, hindu nəsilli ceyran
Açdı xəznəsini müşkünün haman:
"Şahın beş növbəti, - söylədi gəlin, -
Dörd balışı üstdə ayın səslənsin.
Bu dünya durduqca canı sağ olsun,
Başlar kandarında bir torpaq olsun.
Könlündən nə qədər keçsə arzu, kam,
Uğurlu taleyi yetirsin müdam".
Qapandı səcdəyə sevimli birdən,
Sonra ud ləzzəti saçdı şəkərdən.
Həyadan dikildi yerə gözləri,
Saçdı deyilməmiş bakir sözləri:
- Uşaqdım, kamallı, incə düşünən
Qohumlarımızdan eşitdim ki, mən,
Behişt sarayının xanımlarından
Varmış bir zahidə, lətif bir insan.
O hər ay gələrmiş bizim saraya
Başdan-ayağadək girib qaraya.
Ondan soruşublar: ey gümüş heykəl,
Bu qara geyməyin sirrini aç, gəl.
Kədərmi, qorxumu əzir ruhunu?
Bizə yardım eylə, öyrənək bunu.
Qoy ağarsın qara, gəl, imdada yet,
Ey xeyirxah qadın, bizə yardım et!
Bu qara geydiyin əbəs deyildir,
Aç bu əlaməti, sən bizə bildir.
Qadın doğruluğun minib atını,
Danışdı qaranın əhvalatını,
Dedi ki: - Dinməsəm əl çəkməzsiniz,
Deyim, sözlərimə inansanız siz.
Mən bir kənizəm ki, padşahım filan,
O ölübsə də, mən razıyam ondan.
Bəxtiyar yaşardı şahım cahanda,
Qoyunu saxlardı qurddan amanda.
Çalışıb, qatlaşıb o əzablara,
Zülmlər əlindən geymişdi qara.
Fələk taleyini görüb də bərbad,
Qara geyənlərin şahı vermiş ad.
Onun vardı əvvəl bəzək paltarı,
Bəzən al geyərdi, bəzən də sarı.
Bağ qönçəsi kimi qonaq sevəndi,
Yanağı gül kimi gülürdü, şəndi.
Vardı işrət üçün mehman otağı,
Göydə Sürəyyaya dəyərdi tağı.
Süfrələr salmışdı, döşənmiş yerə,
Ədəb öyrətmişdi xidmətçilərə.
Gəlsəydi bir nəfər uzaqdan əgər,
Cilov tutub, qonaq eyləyərdilər.
Süfrə salardılar otağa layiq,
Yemək verərdilər qonağa layiq.
Sorardı şah onun hekayətini,
Buraxıb gəldiyi vilayətini.
Qonaq bildiyindən edərdi agah,
Söylədikcə onu dinləyərdi şah.
Ömrü beləliklə keçərdi gözəl,
Əsla götürməzdi əməlindən əl,
Günlərin birində o qaçdı bizdən,
Simürğ quşu kimi yox oldu gözdən.
Xeyli zaman keçdi bu hadisədən,
Ondan tapılmadı bir xəbər verən.
Kömək oldu ona taleyi nagah,
Qayıtdı taxtına yenə bizim şah.
Baxsaydı əynində hər kim paltara
Başdan ayağadək qaraydı, qara.
Şahlıq eylədikcə göstərdi hünər,
Qaralar geyindi duymadan kədər.
Yaşardı zülmətdə həyat suyutək,
Sormadılar: "Nədir bu qara geymək?"
Bir gecə sərf edib mən öz şahıma,
Qulluq eyləyirdim qibləgahıma.
Dizimin üstünə o qoyub ayaq,
Göydən şikayətlə dedi: "Nə sayaq,
Gör, taladı məni uca fələklər,
Başımda oynadı necə kələklər.
İrəm diyarından aldırdı məni,
Qələm qarasına saldırdı məni.
Sormadı bir kimsə: bu zülmət nədir?
Gümüş üzərində qara xətt nədir?"
Düşündüm, demədən şaha sözümü,
Sürtdüm ayağına dərhal üzümü,
Dedim: - Ey dərdlilər halına qalan,
Ey adil şahların yaxşısı olan,
Kimin qüdrəti var külüngü alsın,
Yerdə dura-dura göylərə çalsın,
Gizli sirlərdən özünsən agah,
Bizi xəbərdar et özün də, ey şah.
Məni şad görüncə şahım əlbəəl
Açdı düyünləri, düzdü gövhər, ləl.
Dedi: - Şahlığımda eyləyib adət,
Qonaq saxlamaqdan alardım ləzzət.
Hər kəsi görəndə bundan, gah ondan
Hal-əhval tutardım yaxşı-yamandan.
Bir səhər evimə gəldi bir qərib,
Paltarı qapqara, özü müztərib.
Yeməklər verdirib sordum halını,
Dəvətlə artırdım cah-calalını.
- Ey qərib, - söylədim - de, niyə, nədən
Başdan-ayağadək qara geymisən?
Dedi: - Bu sirdir, soruşma, vaz keç,
Simürğdən olmamış xəbər verən heç.
Söylədim: - Bəhanə gətirmə, danış,
Qaranın sirriylə məni et tanış!
O dedi: - Gəl, məni üzürlü tut sən,
Deyilməz, bu sirri sorma, unut sən.
Tapılmaz dünyada onu deyənlər,
Ondan xəbər tutar, yalnız geyənlər.
Gizli çox yalvardım, dinmədi mehman,
Mən İraqdan oldum, o Xorasandan.
Yalvardım, yaxardım, yola gəlmədi,
Pərdə açılmadı, iş düzəlmədi.
Arzum yatağını uçurdu, daşdı,
Qonağım utandı, sirrini açdı.
Söylədi: - Çində bir köhnə şəhər var,
Oxşayır behiştə o qədim diyar.
"Bihuşlar şəhri"dir adı o yerin,
Yas evidir qara geyinənlərin.
O yerlilər üzdən qəmərə bənzər,
Bürünmüş qaraya sanki bir qəmər.
Kim o məmləkətə bir gedim deyər,
Gedib çatan kimi qaralar geyər.
Oranın bir belə əlaməti var,
Oxunmamış, qərib hekayəti var.
Ey şahım, başımı vurdursan da sən,
Sirrin dalısını söyləmərəm mən.
Deyib sular kimi çağladı, getdi,
Arzu qapısını bağladı, getdi.
Xəyal dağlarını hey fikrim aşdı,
Bu zaman qonağım tez uzaqlaşdı.
Sirr qaldı sirr kimi, mehman yoxaldı,
Dəlilik qorxusu könlümü aldı.
Nə qədər oldumsa bu işdən agah,
Hər yana piyada sürdümsə də, ah,
Fərzin yolu kəsdi, düşdüm bəlaya,
Kəmənd də çıxartmaz oldu qalaya.
Səbrə, təsəlliyə apardım pənah,
Sakit olmayırdı ürəyim də, ah.
Sordum gizli, aşkar nə qədər, yenə
Tapılmadı verən bir xəbər mənə.
Axırda tərk edib məmləkətimi,
Verdim qohumuma səltənətimi.
Azacıq, sanma ki, bol var götürdüm,
Cavahir götürdüm, paltar götürdüm.
Soruşdum, o şəhrin bildim adını,
Getdim, könül tapdı öz muradını.
Şəhər gözəllikdə bir bağı-İrəm,
Adamları çəkmiş müşkidən ələm,
Süd kimiydi hamı, elə bil aydı,
Əyin paltarları qırdan qaraydı.
Bir evdə düşərək, yığıb varımı,
Üst-üstə cəmlədim pal-paltarımı.
Gəzib bütün bir il, tutdum hal-əhval,
Sirri açmadılar, hey verdim sual.
Qapılar gəzdiyim gəlməz hesaba,
Rast gəldim axırda mən bir qəssaba.
O çox mehribandı, çox həlimdi, bil,
Böhtana, qeybətə bağlamışdı dil.
Çox yaxşı adamdı, coşdum, çağladım,
Onunla dostluğa könül bağladım.
Tez onu özümə həmsöhbət etdim,
Varlı olmağına min hümmət etdim.
Ona pullar verdim bol, təzə-təzə
Mal verdim, bilmədim nədir əndazə.
Sayını artırdım hər gün bir qədər,
Suvadım qızılla, dəmir oldu zər.
Bəzən ipək ilə, bəzən pul ilə
Onu ovlayaraq gətirdim ələ.
Səpdim qızıl-gümüş, sevmədim hesab,
Qurbanlıq öküzə çevrildi qəssab.
Qızılla gətirdim elə halətə
Ki, düşdü xəznədən yazıq zəhmətə.
Bir gün öz evinə apardı məni,
Məclis qurub, açdı gözəl süfrəni.
Yeməklər gətirdi, söhbət eylədi,
Mənə layiqincə xidmət eylədi.
Vardı süfrəsində hər nazü-nemət,
Yalnız istəyimdən yoxdu əlamət.
Onda ki, yeməklər yetişdi sona,
Söz saldıq bir yandan, keçdi bir yana.
Elə ki, qonaqçı yığdı süfrəni,
Saysız töhfələrə qərq etdi məni.
Verdiklərimi də onlara qatdı,
Qarşımda əyləşib üzrə əl atdı.
Söylədi: - Verdiyin gövhəri, ləli
Ölçməmiş heç zaman sərrafın əli.
Mən ki az faydaya qənaətkaram,
Söylə, nədir bunca peşkəşdən məram?
Bu şahanə lütfə əvəz nə, söylə?
Hazıram əmrinə, buyur, hökm eylə!
Mənim bir canım var, olsa min canım
Sənin qurbanındır, əziz mehmanım.
Söylədim: - Ey ağa, qulamlıq nədən?
Qarşıma bişmiş çıx, bu xamlıq nədən?
Düşünən kəslərin tərəzisində
Bunların çəkisi, söylə, nədir, nə?
Evdə böyütdüyüm qullarıma mən
Göz ucuyla verdim işarə həmən,
Əmrimi yerinə tez yetirdilər,
Sandığımdan xalis zər gətirdilər.
O nəqd ki, qiymətdə gəlməz ölçüyə,
Yenidən qəssaba etdim hədiyyə.
Arzumu bilməyən, xəbərsiz kişi
Sıxıldı görüncə bu nəvazişi.
Dedi: - Ey əzizim, hələ sənin mən
Əvəzlə çıxmadım xəcalətindən.
Nədir bu töhfələr - verdin dübarə?
Utanmaq yeridir, ancaq nə çarə.
Qaytarmadım sənə bu nemətləri
Ki, öz sahibinə qayıtsın geri.
Qaytardım, bilirəm, çünki bu dövlət
Əvəzsiz, əməksiz tapılmaz əlbət.
Artırdın xəznəyə bir də xəznəni,
Sən şadsan, öldürür xəcalət məni.
Məndən bir istəyin varsa, bəyan et,
Yoxsa, al bunları, vermə xəcalət.
Gördüm eyləyəcək o kömək mənə,
Verdi bu hal yaman güc, ürək mənə.
Söylədim tez ona əhvalatımı,
Niyə bu şəhərə sürdüm atımı,
Dağları, daşları quş kimi süzdüm,
Şahlığa göz yumdum, əlimi üzdüm?
Gəldim, xəbər tutum, öyrənim, bəlkə,
Şadlıqdan əl çəkib nədən bu ölkə?
Səbəbsiz nə qəmdir çökmüş diyara?
Başdan-ayağadək geyinmiş qara?
Eşitcək bu sözü qəssab qonaqdan,
Sanki quzu ürkdü bir yalquzaqdan.
Qəlbi qopan kimi daldı bir saat,
Xəcalətli kimi hey baxdı mat-mat.
Dedi: - Yerli deyil etdiyin sual,
Soruşdun, ətraflı, doğru cavab al.
Gecə saçan kimi kafura ənbər,
Göz-gözü görmədi, qaraldı şəhər.
O mənə söylədi: - Zamandır, oyan,
İstəyə çatmağa, amandır, oyan.
Qalx, sənə göstərim gizli surəti,
Açım istədiyin sirri, hikməti.
Çıxdı haman saat otaqdan çölə,
O öndə, mən dalda - yol getdik belə.
O getdi, mən getdim, ətraf qaranlıq,
Bir məndim, bir oydu, yoxdu xəlayıq.
Getdi, insanlardan uzağa vardı,
Məni xarabaya çəkdi, apardı.
Xəlvəti mənzilə yetişən zaman
Pəritək pərdədə biz olduq nihan.
Bağlı bir səbəti götürüb yavaş
Mənim qabağıma gətirdi birbaş.
Dedi: - Gir səbətə, bir an orda qal,
Yerlərə, göylərə yaxşı nəzər sal.
Onda bilərsən ki, xamuş olanlar
Nə üçün geymişdir qapqara paltar.
Sənə gizli olan hər yaxşı-yaman
Aşikar olacaq səbətdən, inan.
Qəssabın sözündə duydum sədaqət,
Yerim oldu dərhal əsrarlı səbət.
Bu qəribə səbət döndü bir quşa,
Fırlanan tilsimlə uçdum birbaşa.
Aşdım halqasını göy asimanın,
Sehriylə o çəkdi ipi, inanın.
Oynadım kəndirdə yaman mən yazıq,
Şam kimi boynuma ip keçdi artıq.
Boynum nazik idi, ip möhkəmdi, bax,
Düşdüm əsir kimi bəxtimdən uzaq.
Qatlaşmalı oldum min əziyyətə:
İp necə boynumu saldı zəhmətə!
Qırdı noxtasını bəxtin ulağı,
O kəndir çəksə də mənə gözdağı,
Demədim: bu cəfa, bu zülüm nədir?
Canımın riştəsi o kəndirdədir.
Bir minarə vardı, göyü deşərdi,
Baxanın başından papaq düşərdi,
Səbət minarəyə gəlib çatınca,
İpin düyününü bəndə atınca,
Dərhal uzaqlaşdı məni qaldıran;
Bir fayda vermədi etdiyim əfqan.
Dünya hayandadır, mən hayandayam?
Yerdən uzaqdayam, asimandayam.
Əfsun oxuyurdu fələyin tağı,
Asıldım göy kimi başı aşağı.
Ömrümün bağını duman, qar aldı,
Ödüm parçalandı, gözüm qaraldı.
Nə göyə qalxmağa qüvvətim vardı,
Nə yerə baxmağa cürətim vardı.
Qorxudan qapadım, yumdum gözümü;
Etdim acizliyə təslim özümü.
Könül tutduğuna peşiman oldu,
Ev, qohum həsrəti, qəlbimə doldu.
Çağırdım qorxudan: "Pərvərdigara",
Peşiman olmağım gəlmədi kara,
Ah, güman aparım bilmədim nəyə,
Belə bir zamanda o minarəyə
Dağ kimi quş gəldi qondu, oturdu,
Ürəyim qorxudan döyündü, vurdu.
O qədər böyükdü, deyirdim bu an
Uçacaq minarə ağırlığından.
Qanadı bir ağac budağı kimi,
Ayaqları taxtın ayağı kimi.
Elə bil dimdiyi uca sütundur,
Ortasında kaha, bir Bisütundur.
Hərdən qaşınırdı gəlib həycana,
Silkinib baxırdı o yan - bu yana.
Onda ki qaşınıb qanad açırdı,
Sədəflər dolusu inci saçırdı.
Lələk qaldıranda dağ gövdəli quş
Ətirdən olurdu yer üzü bihuş.
Başımın üstündə yatırdı guya,
Varlığım qərq olub batırdı suya.
Dedim öz-özümə: bu quşun əgər
Tutsam ayağını, məni məhv edər.
Səbr edib dayansam, min dəhşəti var,
Yıxılaram yerə, möhnətim artar.
Qəssab nədən etdi min cəfa mənə?
Oldu bietibar, bivəfa mənə?
Əziyyət verməkdə nə qəsdi vardı?
Pəncəmi sındırdı, qolumu qırdı.
Mal verdim, odur ki, yolundan azdı,
Əcəl fərmanını ömrümə yazdı.
Quşun ayağından yapışaraq, mən
Qurtarım, yaxşısı budur, xətərdən.
Onda ki, banladı xoruz, güldü dan,
Oyandı heyvanlar, quşlar yuxudan,
O quşun da qəlbi düşdü həycana,
Ucalmaq istədi göy asimana.
Allah ümidiylə qəlbi ovutdum,
Quşun ayağından möhkəmcə tutdum,
Quş tez qanadlandı, yığıb da ayaq,
Çəkdi torpaqlını göyə yel sayaq.
Günortaya kimi uçduq səhərdən,
Mən yolçuydum, o da yolçunu didən,
Günəş qızışanda, yananda güney,
Fırlandı başımız üzərində göy.
Oturmaq istədi quş bir kölgəyə,
Yavaşca üz qoydu yerə enməyə.
O hey aşağıya endi, alçaldı,
Arada bir nizə məsafə qaldı.
Gülab çilənmişdi, gördüm hər yerə,
Çəmən bürünmüşdü müşkü ənbərə,
Yaşıl otlaq idi yer başdan-başa,
Mən etdim yüz dua ucağan quşa.
Haman ayağını əldən buraxdım,
İldırımlar kimi yerlərə çaxdım.
Düşdüm çiçəkliyə, uçub getdi quş,
Tərk etdi bir saat məni sanki huş.
Ürəyimdə yaman fikirlər etdim,
Özümə gəlincə şükürlər etdim.
Bir də nəzər salıb baxdım hər yana,
Gördüm, bələd oldum o gülüstana.
Bir bağça gördüm ki, cənnət bucağı,
Dəyməmiş içinə insan ayağı.
Yüz min ətir saçan çiçəyi vardı,
Səbzələr oyaqdı, su yuxlayardı.
Gül vardı hər çeşid, gül vardı hər rəng,
Ətri yayılardı hey fərsəng-fərsəng.
Sünbülün saçları salıb kəməndə
Qucur qərənfili yaşıl çəməndə,
Gülün dodağını dişlər yasəmən,
Kəsib ərğəvanın dilini çəmən.
Tozu kafur idi, torpağı ənbər,
Qumu qızıldandı, daşları gövhər.
Büllur çeşmələri gülabdı guya,
Əqiq səpilmişdi elə bil suya.
Bir çeşmə axardı o barlı bağdan,
Almışdı rəngini göy o bulaqdan.
Çeşmənin suyunda üzən balıqlar
Civədəki gümüş dirhəmə oxşar.
O bağın dövrəsi zümrüd rəngli dağ,
Sərv, qayın, çinardı yaxın və uzaq.
Yaquta bənzəyən al-əlvan daşı
Al etmiş çinarı hər addımbaşı.
Hər yanda ud ilə səndəl durardı,
Külək ud yandırıb səndəl vurardı.
Sanki başlanğıcdan çəkib əməklər,
Bəzəmişdi bağı incə mələklər.
Xəraclar yollayır cənnət adına,
İrəm "Arami-dil" söyləyir ona,
Mina göylər daxi "Minu" qoymuş ad,
Mən ora çatınca könül oldu şad.
Sanki tapmış idim bol cavahirat,
Hüsnü o yerlərin məni etdi mat.
Sənalar eylədim süzüb o bağı,
Dolandım hündürü, gəzdim alçağı.
Dadlı meyvələri dərib yeyirdim,
Sevinib nemətə şükür deyirdim.
Sanıb mənliyimi bir sərvi-azad,
Uzandım ağacın kölgəsində şad.
Uzandım orada axşama qədər,
Durmazdım min işim olsaydı əgər.
Yedim, yatdım, sanma fikir eylədim,
Halımdan şad qalıb şükür eylədim.
Gecənin çoxaldı cahü-cəlalı,
Sürməni topladı, buraxdı alı.
Bu zaman başladı bir yel əsməyə,
Qubarın əhdini yoldan kəsməyə.
Neysan buludutək gəldi bir bulud,
Otların üstünə səpdi dürr, bulud.
Yol ki, sulanaraq tərtəmiz oldu,
Sənəmxana kimi sənəmlə doldu.
Göründü uzaqdan minlərcə pəri,
Aldı qərarımı xoş qədəmləri.
Rahi-reyhan idi hər şux növrəstə,
Yaxlaşıb gəldilər dəstəbədəstə.
Hər gözəl bir təzə ilk bahar kimi,
Əllərində bəzək tutmuşlar kimi.
Laləydi dodağı hər bir nigarın,
Dəyər Xuzistana ləli onların.
Mina işlənmişdi qolbaqlarında,
Mirvari sırğalar qulaqlarında.
Hər gözəl tuturdu şahanə bir şam,
Pərvanə, his, qayçı yoxdu o axşam,
Gəlirdilər belə xoş, yaraşıqlı,
Sinələr süd kimi, üzlər işıqlı,
Taxt ilə fərş tutmuş başda hər pəri,
Cənnət mətahına bənzər yükləri.
Fərşi döşədilər, taxtı qurdular,
Səbrimin yolunu yaman vurdular,
Az keçdi, tərk edib Ay da göy tağı,
Elə bil alçaldı, endi aşağı.
Uzaqdan bir günəş oldu nümayan,
Nurunda qərq olub itdi asiman.
Gəlirdi beləcə o gözəl pəri,
Dövrəsində yüz min səhər ülkəri.
O - sərv, kənizləri göy çəməndilər,
O - gül, başqaları yasəməndilər.
Şam tuturdu hər şux, hər şəkərəndam,
Qiyamət eyləyər şəkər ilə şam.
Uca boy sərv ilə doldu yaşıl bağ,
Gəzdi hər şəbçıraq əlində çıraq.
O gözəl xanımın baxtı açıqdı,
Gəldi gəlin kimi taxtına çıxdı.
Dünya çevrilərək bir cənnət oldu,
Yar oturdu, qiyam-qiyamət oldu.
Süzdü bəzən solu, bəzən də sağı,
Çıxarıb başmağı, açdı yaşmağı.
Çıxdı eyvanından o bir şah kimi,
Ordusu iki rəng bir sabah kimi.
Rum, zənci qoşunu qabaqda, dalda,
Bir özgə fikirdə, özgə xəyalda.
Zənci məclis qurar, rumi cəng eylər,
Şux gözü bilməsin nədir bədnəzər.
Torpaqdan yaradan bu gözəlləri,
Civələnsin demiş nurdan o pəri.
Gül kimi əydi o başını bir an,
Xumar duruşundan odlandı cahan.
Başını qaldırdı keçmədən bir az,
Kənizə üz tutub dedi: - Sərvinaz,
Görünür burada insan oğlu var,
O qərib yolçunu dur, dolan, axtar.
Dur, bu dairənin ətrafını gəz,
Rast gəlsən hər kimə, gətir bura tez.
Həmən pərizadə qalxdı ayağa,
Uçdu pəri kimi sola, həm sağa.
O şux gördü məni, heyrətlə daldı,
Əlimi şəfqətlə əlinə aldı.
Söylədi: - Tüstütək gedək, yatma, dur,
Xanımlar xanımı belə buyurur.
Bir şey artırmadım sözünə, əlbət,
Çoxdan bu sözlərə çəkirdim həsrət.
Tovusun yanında qarğaya döndüm,
Gəlin hüzuruna gəldim, göründüm.
Yeridim cürətlə dərhal qabağa,
Öpdüm torpağını düşüb torpağa.
Dedi: - Bu nə işdir? Dur, qalx ayağa,
Sən kölə deyilsən, ağasan, ağa!
Mən əziz tutmuşam daim mehmanı,
Yuxarı başdadır onun məkanı,
Hələ o qonaq ki, parlar hünəri,
Gözəldir görkəmi, xoşdur nəzəri,
Taxta çıx, yanımda otur cəlalla,
Bir yerdə olmalı ülkər hilalla.
Dedim: - Mələkməcaz, aysifət gözəl,
Mən kimi bir qula belə demə gəl.
De, Bilqeys taxtı hara, mən hara?
Səltənət yaraşar Süleymanlara!
Dedi: - Yaxşı danış, bəhanə demə!
Əfsun oxuyana əfsanə demə!
Fərman səninkidir, sənin hər bucaq,
Gözümdən iraqda oturma ancaq.
Öyrən, ürəyimdə gör bir nələr var,
Mehribanlıq eylə, bəhrələr apar.
Dedim ki: - Ey gözəl, kölgən yanındır,
Tacım sənin ayaq torpaqlarındır.
Canına and içib, dedi o gözəl:
- Sənə yar olaram bir gün, yaxın gəl.
Sən mənim hörmətli bir mehmanımsan,
Əziz tutulmalı daima mehman.
O deyən olacaq, bu sirri qandım,
Önündə qul kimi durdum, dayandım.
Naz ilə bir kəniz əlimi tutdu,
Gətirib taxt üstə dərhal oturtdu.
Əyləşdim o taxta, duydum sevdayı,
Tutdum kəmənd ilə o parlaq ayı.
Sözümə cavabı yalnız "can" oldu,
Nə qədər bilsəniz mehriban oldu.
- Gəlsin, - o söylədi, - qoy ləziz yemək.
Vəsfə sığmayanı çətindir demək.
Cənnət gözəlləri süfrə gətirdi,
Yeməklər ənbərli, hər şey ətirdi.
Süfrə firuzədən, yaqutdan kasa,
Könül zövq alarmı büsat olmasa?
Hər nə ki xəyala, gümana gəldi,
Dərhal ortalığa, meydana gəldi.
İsti yemək yedik, mey içdik sərin,
Çatdı nəhayəti bu yeməklərin,
Saqidən yetişdi mütrübə növbət,
Bəhanə kəsildi, başlandı işrət.
Hər dürdanə gözəl bir dürr deşincə,
Məclis xoş avazla gözəlləşincə,
Rəqs üçün düzəldi bir meydan gözəl,
Ayaq qanad açdı, cuşa gəldi əl.
Şamı başlarına alıb düzdülər,
Şam kimi ayağa durub süzdülər.
Elə ki, oynayıb onlar doydular,
Şərab nuş etməyə meyl qoydular,
Saqi şərab verdi, köpürdü, daşdı,
Həya keşikçisi durmadı, qaçdı
Sevgidən güc aldım, meydən bəhanə,
Vurğun sərxoş kimi düşdüm meydana
Mehribanlıq edib o şəkər dodaq
İrad tutmayırdı buna heç sayaq.
Gördüm o bağbandır eşqin bağına,
Düşdüm saçlarıtək gül ayağına,
Əlini tutarkən etdi naz, öpdüm,
"Az öp" söylədikcə sanma az öpdüm.
Tutdu ümid quşu budaqda qərar,
Açıldı söhbətə geniş bir diyar.
Busə bol, sevgi bol, könülsə birdi,
Ancaq bir könüldən min can gedirdi.
Dedim: - Ey sevgilim, muradın nədir?
Şöhrətin, şanın var, de, adın nədir?
Dedi: - Bir türkəm ki, mənə tay olmaz,
Nazənin bədənəm, adım Türkünaz.
Söylədim: - Könüllər bir olsa əgər,
Qohumtək ad daxi ada bənzəyər.
Xeyli qəribədir, qoy deyim sənə,
Türkütaz ləqəbi verilib mənə.
At çapar, türk kimi geniş səhrada,
Ataq hinduları qızğın bir oda,
Oturaq üz-üzə qoşa yar kimi,
Mey içək, hey içək aşiqlər kimi.
Madam ki, tünd şərab, şirin məzə var,
Qaçırmaz fürsəti arif olanlar.
Duydum, naz etdikcə deyir o mələk:
Aradan yoxalsın uzaqlıq gərək.
Deyir qəmzələri: hənək çağıdır,
Tale iş düzəldir, dilək çağıdır.
Gülüşü - məqamdır, keyfə dal - deyir, -
Yarın naz çəkəndir, öpüş al, - deyir.
Busə xəznəsinə yol verdi canan,
Mən çox az istədim, bol verdi canan.
Elə məst eylədi nazlı yar məni,
Yar əldə, tərk etdi ixtiyar məni,
Coşdu sular kimi çağlayan qanım,
Qan səsini duydu ayüzlü xanım.
Dedi: - Bu gecə ol qane öpüşlə,
Yonma göy rəngini sən bu gedişlə.
Cızıqdan çıxmağın məsləhət deyil,
Vəfasız olmayan dost yaxşıdır, bil!
Nə qədər bacarsan özünü saxla,
Öpüş al, saç oynat, dişlə, qucaqla,
Şəhvətin əlində aciz qalıb sən
Onun cilovunu çəkə bilməsən,
Hər kənizim gözəl, şux bir pəridir,
Aşiq gecəsinin xoş səhəridir.
Yatarsa ruhuna hansı incəbel,
Arzuna çatmağa ona bağla bel.
Haman əmr edərəm: sözü məzəli,
Dilbər gözəllərin ən şux gözəli
Sənə xidmət üçün otağa gəlsin,
O yumşaq yastıqlı yatağa gəlsin.
Olsun o gülüzlü nazlı yar sənə,
Hal bilən, dil bilən pərəstar sənə,
Söndürsün odunu, sözün doğrusu,
Bizim arx üçün də qalsın bir az su.
Sabah özgə kəniz istəsən hərgah,
Bu arzun üçün də ol qüdrətli şah!
Hər gecə verərəm bir gövhər sənə,
Yenə lazım olsa, verərəm yenə.
Elə ki, qurtardı gözəlin sözü
İlkin mehribanlıq eyləyib özü,
Sonra kənizlərə baxdı xəlvəti,
Çağırıb yanına şux bir xilqəti,
Nazla dedi: "Yetiş istəyinə sən".
O bağışlanmış ay tutdu əlimdən.
Mən heyran qalmışdım o mahcamala,
Sığmaz təzəlliyi fikrə, xəyala.
Pərəstişə layiq nazlı bir yardı,
Çəkib arxasınca məni apardı.
Xalına bir quldum, zülfünə bəndə,
Çatdıq bir saraya kəniz də, mən də.
Mənə "buyur" dedi, saldı qabağa,
Girdik onunla bir xəlvət otağa,
Zil kimi, bəm kimi uyuşduq həmən,
İpək yorğan-döşək gördüm hazır mən.
Şamların işığı könül açandı,
Yaqut yağdırandı, ənbər saçandı.
Yorğanı qaldırıb girdik yatağa,
Qucaqlaşıb verdik dodaq-dodağa.
O, söyüdlər içrə bir gül dəməti,
Yumşaq, nazik, ağ, qırmızı, isti.
Gülündə qapalı bir sədəf gördüm,
Gövhərindən alıb möhrü götürdüm.
Qaldı qucağımda gecə sübhədək,
Ənbər, kafur saçdı yorğanla döşək.
Səhər bəxtim kimi durunca getdi,
Hamam şeylərini tədarük etdi.
Teşt verdi qüsl üçün o könül yarı,
Yaqutdan qırmızı, qızıldan sarı.
Gülabla özümü tərtəmiz etdim,
Paltarın içində gül kimi bitdim.
Yeridim şadlığın qəsrindən çölə,
Göydə görünürdü ulduzlar hələ.
Çəkildim xəlvəti sakit bir yerə,
Allaha şükr etdim dalıb göylərə.
Getdilər sarayın şux gəlinləri,
Yerində qalmadı bir dilbər pəri.
Çeşidə açılan sarı bir gültək
O xoş çəmənlikdə mən qalınca tək,
Şərab xumarıyam olduqca, duydum,
Tər saçımı quru torpağa qoydum.
Yatdım, axşamadək yatdım bu sayaq:
Xacə yatırdısa, taleyi oyaq.
Gecənin ceyranı açınca göbək,
Döndü müşkü yayan sədəfə fələk.
Oyandım axşamın mən bu çağında,
Göyərdim ot kimi su qırağında.
Yenə gəldi bulud, yel əsdi, gəldi,
Ənbər, dürr saçanlar tələsdi, gəldi,
Yenə başladılar dünənki işə
O yasəmən əkdi, bu da bənövşə.
Güllər ətir yaydı çəmənzar boyu,
Çağladı arxlarda gülab kimi su.
Gəldilər pərilər, söhbətli-sazlı,
Oyuna başladı göy nazlı-nazlı.
Bir taxt gətirdilər ortaya zərdən,
Üstünün örtüyü parlaq gövhərdən.
Qurulan uca taxt gözəldi, şəndi,
Üstünə ipəklər dərhal döşəndi.
Məclis yaratdılar şahlara yarar,
Hər şey parlayırdı gün kimi par-par.
Dünya coşdu, sanki axdı şur gəldi,
Qızlar hər tərəfdən gurhagur gəldi.
Gəldi içlərində meyli, məzəli,
Aşiqə zülm edən Yəğma gözəli.
Elə ki, taxtına yeridi, qalxdı,
Bahar təravəti bürüdü taxtı,
Fərman verdi haman, gəzib çəməni,
Axtardılar məni, tapdılar məni.
Görüncə səsləndi: - Yaxın gəl, - dedi,
Mənə məhrəm otur, - o gözəl dedi.
Məclis qurdu yenə, coşdu diləklər,
Gəldi ortalığa ləziz yeməklər.
Süfrənin bəzəyi şərablar, məzə
Nəşə gətirirdi könülə, gözə.
Artırdı qatbaqat coşğunluq, həvəs;
Yedi istəyincə elə ki, hər kəs,
Mey, çalğı məclisi, dərhal düzəldi,
Çəngi köklədilər, rud dilə gəldi.
Saqi "nuş" dedikcə, ruha sindi cam,
Eşqin bazarında coşdu izdiham.
Sərxoşluq yeriyib başlara doldu,
Bu zaman eşq ilə mey əlbir oldu.
Gözəlim aşkara göstərdi şəfqət,
Oxşadı qulunu o mələksifət.
Hörmətlər eylədi cananım cana,
Saldı işlərimi yenə sahmana.
Nazla kənizlərə verdi işarə,
Onlar çəkildilər dərhal kənarə.
Bir məndim, bir o yar, xəlvətdi hər yan,
Qəlbimin alovu eylədi tüğyan.
Saç kimi, belinə atdım əlimi,
Çəkdim qucağıma bir aşiq kimi.
Dedi: - Tələsməyin zərəri var, bil!
Əhdi sındırmağın zamanı deyil.
Qənaət eylə sən qəndə, noğula,
Öpüş al, çimdiklə, dişlə, qucaqla.
Hər kim qənaətlə əgər şad olar,
O hörmətli olar, sərazad olar.
Arzu həvəsinə əməl edənin
Yoxsuldur axırı, olsa da zəngin.
- Allah xatirinə, - dedim, - dada yet!
Batıram dəryada, gəl, imdada yet!
Siyah zülfün ki var aşiqə bağdır,
Sənin Məcnununam, könül dustaqdır.
Dayanma, gəl, məni sən zəncirə çək
Divanə olmadan zəncirlilərtək.
Səhər ulduzunu gördü gözümüz,
Lakin qurtarmadı əsla sözümüz.
Öldür, istəyirsən, bu can sənindir,
Bu qılınc, bu başım, fərman sənindir,
Belə baş qaçırmaq nədəndir, nədən?
Bulud ağlamasa, gülərmi çəmən?
Sən arx olsan əgər, mən arxın suyu,
Torpaq olsan, suyam, əllərini yu!
Boğazım qurumuş, gəl, su ver mənə,
Mən də əvəzini verərəm sənə.
Su verməsən belə, canın sağ olsun,
Həyatım yolunda qoy torpaq olsun.
Su torpaq oğlunu qoynunda boğdu,
Susuzu öldürdü bu çağlayan su.
Dayanma, qətrəni susuz qoyma, dur!
Bir qətrə su verib yananı doydur.
Elə bil ki, südə bir xurma düşdü,
İpək parçasını bir iynə deşdi.
Başqa fikir varsa, sənindir höküm,
Arzunun gözünə torpaqlar töküm.
Elə bil qondu quş, açdı balü pər,
Nə motal yırtıldı, nə yıxıldı xər.
Qız dedi: - Bu gecə qayğın azalsın,
Şəbdizin nalı qoy alovda qalsın.
Daşın niyyətindən bu axşam, daşın,
Nur olar daima yarın, yoldaşın.
Satma bir çeşməni, gəl, bir qətrəyə,
Kim ki neştər görər, gərək bal yeyə,
Bir arzu üzünə sən qapı bağla!
Sevin illər boyu, su kimi çağla!
Saç oynat, qucaqla, şirin öpüş vur,
Gedib kənizlərlə nərd oyunu qur.
Bağın var, qarğaya məhəbbət etmə,
Quşun var, quş südü ardınca getmə.
Ürəkdə arzun var, çatarsan əlbət,
Qoyma ki, qarışsın işə xəyanət.
Bu gecə səbr eylə, ağır otur gəl,
Eylə dünənkinə bu gün də əməl.
Nə zaman enərsəm bu mərtəbədən,
Gələrəm əlinə gec də olsa mən.
Hovuzdan balığı dərhal tutarsan,
Ay əldə edilməz tezliklə, inan.
Gördüm ki, oyunda ağır davranar,
Mən də yavaşladım, pozulmasın yar.
Oruc açmaq günü çatmamış, deyə,
Könül verdim ancaq şəkər busəyə.
Bax, yenə qızdırma tutdu xəstəni,
Şərablar, öpüşlər coşdurdu məni.
Görüncə sevgili, o nazəndə yar,
Qövr edir qəlbimdə odlar, alovlar,
Dedi yanındakı bir şuxa: - Dur, get,
Söndür atəşini onu təskin et.
O, gözəldi, könül yaxşı yar istər,
Hər şeyi mötədil arzular, istər.
Xoş ona ki, gözəl bir yarı ola,
Olsa, gərək belə nigarı ola.
Yenə adət üzrə getdim bu gecə,
Arzuma daha çox yetdim bu gecə.
Şəkər yeyə-yeyə açdım səhəri,
Mənimlə qol-boyun oldu o pəri.
Gündüz ki paltarı yudu, ağartdı,
Gecə boyaqçıtək küpünü atdı.
Tamam göz aldadan rənglər yoxaldı,
Zinətlər bilmədim hayanda qaldı.
Arzulardım gecə tez gəlsin ələ,
Çin, Təraz şuxuyla vuraq piyalə.
Bir gözəl sacından dolayım kəmər,
Yatsın ağuşumda sevimli dilbər.
Gah bir bal dodaqdan arzu, kam alım,
Gah bir gülüzlüylə ələ cam alım,
Gecəylə, arzum da yerinə gəldi,
Taxtım Sürəyyatək göyə yüksəldi.
Keçdi gecələrim min calal ilə,
İşrətlə, keyf ilə, çalhaçal ilə.
Axşam eyləyirdim nura tamaşa,
Gecə dost olurdum bir qələmqaşa.
Gündüz yerim bağdı, gecələr cənnət,
Torpağı müşk olan qızıl imarət.
Şahlıq eyləyirdim belə bir halla,
Gündüz günəşləydim, gecə hilalla.
Arzum yandırdı hər zaman məni,
Taleyim eylərdi kamiran məni.
Çünki şükr etmədim mən o nemətə,
Başladı nemətin haqqı şiddətə.
Vərəqdən əlimlə silindi şadlıq,
Çünki artıqlıqdan istərdim artıq.
Nə zaman ay gəlib otuza çatdı,
Dünyanı ulduzçun gecə qaraltdı.
Ətirli saçları uca sarayın
Nəvazişlə çəkdi telini ayın.
Gəldi hər zamankı bulud, küləklər,
Daha təravətli, daha təzə-tər,
Doldu bir şurişlə bu cahan yenə,
Oynadı səslərlə asiman yenə.
Gəldi qaravaşlar hey qatar-qatar,
Əllərində alma, döşlərində nar.
Uca taxt ortada yenə göründü,
Nəğmə səslərinə ətraf büründü.
Sallana-sallana müşkün telləri
Gəldi gün nişanlı, ayüzlü pəri.
Dalda, qabaqda şam yanırdı par-par,
Arxaya baxma, şam qabaqda olar,
O min bəzək ilə, o min naz ilə
Başa keçdi neçə şux tənnaz ilə.
Xanəndələr coşub avaza gəldi,
Çalğıçı qadınlar pərvaza gəldi,
Saqilər mey verib, coşub daşdılar,
Gözəl musiqiylə ayaqlaşdılar.
Söylədi baldodaq qızların şahı:
- O hərifçin gəzin bu seyrəngahı.
Gözəllər naz ilə gəzdilər yenə,
Yetirdilər məni böyüklərinə.
Görərkən o məni ayağa durdu:
- Sağ yanımda otur, - deyə buyurdu.
Mən təzim eylədim, təzim aldı yar,
Oyandı qəlbimdə keçən arzular.
Açıldı süfrələr yenə çiçəklə,
Yenə keçdi dəmim ləziz yeməklə.
Sonra nur saçmağa gəldi piyalə,
Mey sunan saqilər döndü hilalə.
Dərya ovçuları hey gəzə-gəzə
Dürr səpdilər sədəf camlarla bizə.
Mən yenə xumardım, yenə heyrandım,
Zülfünü ip kimi tutub dayandım.
Divlərim ip qırdı, baxın onlara,
Tutub mən yazığı saldılar dara.
Hörümçək eylədi əyləncə məni,
Canbaza döndərdi o gecə məni.
Döndüm arpa görən uzunqulağa,
Aygörən səritək durdum donmağa.
Xəznə düşən kimi oğru əlinə,
Titrək əllərimi atdım belinə.
Əlimi sürtdüyüm saya gümüşdü,
Özüm bilməyirdim bu necə işdi?
Mən hey yumşaldıqca o döndü daşa;
Ay üzlü mehriban düşərək başa,
Uzatdı əlimə şümşad əlini,
Öpdü əllərimi göylər gəlini.
Çəkim bəlkə onun xəznəsindən əl:
- Bağlı bir xəznəyə, - dedi, - o gözəl -
Əl uzatmaqdan sən, gəl, çəkin bir az,
Əli uzun olan murada çatmaz.
Alınmaz mədəndir möhrüm, yaxşı bil,
Möhrü açmaq sənin qüdrətin deyil!
Səbr eyləyib, gözlə, sənindir xurma,
Ona çatmaq üçün tələsən olma!
Sən hələ şərab iç, kabab yetişər,
Günəş çıxanacan aya sal nəzər.
Dedim: - Səndən alır işıq gülşənim,
Ey gözümün nuru, günəşim mənim!
Üzün sübhü bənzər gül açmış bağa,
Mən necə sönməyim dönüb çırağa.
Göstərib susuza sən şirin çeşmə,
Sonra da deyirsən, amandır, içmə!
Üzündə civələr oynayan zaman
Pəri görmüş kimi huş getdi başdan.
Parladıqca sırğan qulaqlarında
Nalım yandı atəş ocaqlarında.
Ayın şəbxunuyla olarmı cidal,
Günəşi zərrəylə bürümək mahal!
Necə əl götürüm ki, əlimdəsən,
Sənin hüzurunda qəm çəkim nədən?
Sən torpaqdan olsan, mən torpaqdanam,
Sən pərisən əgər, mən də insanam.
Yedim dodağımı bu qədər, yetər,
Bəs deyil dişimi sorduğum məgər?
Əlac et, qəlbimə qəm salıb ləkə,
Yetişim arzuma bu gecə bəlkə.
Bəxtimə köməyin ancaq yar olar,
İnsan taleyilə bəxtiyar olar.
Deyirsən: qəm yemə, canan sənindir,
Çalış, işində ol, bu can sənindir.
Yüküm ağır oldu, ayaq sürüşdü,
Qurtar, qurtar, işim əngələ düşdü.
Ahu sağrılısan, ey saçı ənbər,
Dovşan yuxusuna verməyin yetər.
Qorxuram çox yaman bu qurd fələkdən,
Tülkülük etməyə başlaya birdən.
Qorxuram üstümə cuma şir kimi,
Didə pələng kimi, ləc bəbir kimi.
Arzuma çatmağa inayət eylə!
Məni kama yetir, ədalət eylə!
Arzu dərgahını bağlasan üzə,
Çıxmaram gecədən nurlu gündüzə.
Çək mənim nazımı, ey nazlı dilbər,
Qonağın nazını şahlar çəkərlər.
Gördü səbrim gedib, qərarsızam mən,
- Razıyam, əl götür, - dedi, - gülbədən, -
Nazını çəkərəm, naz çəkmək peşəm,
Sən Xəllux əhlisən, mənsə həbəşəm.
Qarşında, ey qonaq, ey sevimli yar,
Belə süfrələrin nə qiyməti var?
O murad ki, səni yandırır belə,
Onu tez axtarsan, gec gələr ələ.
Tikanlıq dönərsə əgər cənnətə,
Mən də meyl eylərəm belə sənətə.
Söyüd ud qoxusu yaysa dağ-daşa,
Məndən də belə bir iş gələr başa.
İstə məqsudunu, gözüm üstə, al,
Ancaq o istəyin xəyaldır, xəyal!
Üz sənin, döş sənin, dodaq sənindir,
Bir dürrü vermərəm, hər haqq sənindir.
Belə bir gecəylə etsən ixtilat,
Qabaqda var hələ min belə büsat.
Könül al şərabdan odlanan zaman,
Sənə bağışlaram ayüzlü canan.
Ondan arzunu al, nişanı tuşla,
Mənim ətəyimi ancaq ki boşla!
Məni azdırdığı yolla getmədim,
Qulaq asdımsa da, əməl etmədim.
Çalışdım ki, olum həyalı, həlim,
Qızğındı, kəskindi odum, dəmirim.
Baxtım söylədi: "Ey fərsiz, dərdmənd,
Abadandan uzaq tapılmaz bir kənd.
Mənisə aldatdı tamah, etdi xam,
Paydan məğmun olur çox uman adam".
Dedim: "Ey işimi dolaşıq salan,
Qərarımı vurub könlümdən çalan,
Yüz minlər yönəldi xəznəyə sarı,
Aqibət bu yolda tapdı məzarı.
Ayağım xəznələr içində ikən,
Düşsəm də zillətə, əl çəkmərəm mən.
Əsla danışmaram belə əməldən,
Ölsəm də, vermərəm zülfünü əldən.
Taxtında şamımı yandır, ey mələk,
Ya da taxtın kimi, dur, çarmıxa çək!
Ya bu fərşdə oyna, ya al canımı,
Qum səp, fərş üstünə, axıt qanımı.
Gözümün nurusan, bir özgə cansan,
Hicri dözülməyən sərvi-rəvansan.
Səntək bir huridən məqsədə yetsəm,
Müftədir, canımı qurban da etsəm.
Müftə bir xəznəni kimdir almayan?
Canını bu yolda oda salmayan?
Gəl, parlat bu gecə məni şam kimi,
Çıraqtək yandırır qəmin qəlbimi.
Yansam çıraq kimi, canım sağ qalar,
Sönərsəm sinəmdə, bil ki, dağ qalar.
Günəş yandırmasa bizi odlara,
Ruzimiz az olar, günümüz qara.
Bir arzu deyildir istəyim səndən,
Sadə bir yuxudur, söyləyirəm mən.
Dimağım bir dərin yuxuya batmış,
Ölüdən seçilməz, inan ki, yatmış.
Görsəydi gözlərim səni dünyada,
Görməzdim üzünü şirin röyada.
Əgər can almaqsa xəyalın sənin,
Öldür, olsun qanım halalın sənin".
Deyib bu sözləri coşduqca coşdum,
O gözəl çiçəyin üstünə qoşdum.
Xəznə qapısını gətirdim ələ,
İstədim yetirəm əqiqi lələ.
Görmədən arzumdan hələ bir səmər,
Yalvardı, yaxardı, etmədi əsər.
O: - Səbr eylə, - dedi, hörmət istədi,
Vüsala yetməyə möhlət istədi:
"Sənindir xəzinə, xam xəyalı at,
Sakit ol bu gecə, sabah kama çat.
Başqa fikirlərə qapılma hələ,
Sabah gecə xəznə alarsan ələ.
Birgecəlik dözüm çətin deyildir,
Axı bir gecə ki, bir il deyildir".
Çox dedi, baxmadım, döndüm xəncərə,
Əlimi kor kimi atdım kəmərə.
Xahişi, niyazı artdıqca onun,
Həvəsim birə yüz olurdu əfzun.
İş gəldi elə bir məqama çatdı,
Səyim haman bağlı bəndi boşaltdı.
İnadkar görüncə nazlı yar məni,
Əsəbi, səbirsiz, biqərar məni,
Dedi: "Yum gözünü, nə danış, nə din,
Açım qapısını qənd xəznəsinin.
Aman ver, qoy açım sən istəyəni,
Gözlərini açıb, qucarsan məni.
Aldanıb şəkərli bəhanəsinə,
Yumdum gözlərimi bal xəznəsinə.
Bir dəqiqə onu sakit buraxdım,
Sonra, "Aç gözünü", deyincə baxdım
Ki, vurum caynağa yağlı şikarı,
Alım qucağıma o gözəl yarı.
Çevirincə ona dərhal üzümü,
Səbətin içində gördüm özümü.
Nə bir kişi vardı, nə qadın, eyvah,
Munisim soyuq yel, dostum qızğın ah.
Kölgəydim, işığın yolundan azdım,
Türkünazdan iraq bir Türkütazdım.
Dəhşətlə sarsıldı qəlbim dərindən,
Bu zaman səbətim qopdu yerindən.
Köhnə dostum gəlib eylədi imdad,
Etdi səbətimi iplərdən azad.
Taleyim çıxınca hər bir oyundan,
Səbətim aşağı gəldi sütundan.
Bir zaman o məni tərk edib qaçan,
Oldu üzr istəyən, hörmətlər saçan,
Dedi: "Söyləsəydim əgər mən yüz il,
Deyərdin ki, bu iş həqiqət deyil.
O şey ki, gizlindi gördün göz ilə,
Bu sirr deyilməzdi əsla söz ilə.
Onunla dönmüşəm mən də qaynara,
Zülmlər görmüşəm, geymişəm qara".
Dedim ki: "Ey başı bəlalar çəkən,
Rəyini olduqca bəyənmişəm mən.
Çəkdim o qədər ki, qəmdən ahü-zar,
Qismətim kəsildi bu qara paltar.
Qara ipək gətir". O, durdu, getdi,
Qaranlıq gecədə tədarük etdi.
O qara paltarı alıb geyincə,
Hazırlıq görərək mən haman gecə
Məmləkətim deyə yola düzəldim,
Qaralar içində evimə gəldim.
Qara geyənlərə şaham, sərdaram,
Qara bulud kimi coşub gurlaram.
Püxtə arzu-kamdan gəldim tüğyana,
Ömrü xam arzular saldı hicrana.
Elə ki, sahibim bu hekayəni
Danışıb eylədi xəbərdar məni,
Şahımın yanında kənizdim, heçdim,
Onun seçdiyini mən dəxi seçdim.
Yetmək məqsədilə abi-həyata
İskəndərlə birgə getdim zülmata.
Zülmət gecə ayı çırağban eylər,
Soltanlar çətrini qaradan eylər.
Rənglərin yaxşısı qaradır, qara,
Balıq beli hara, sümüyü hara?
Qara tükdür verən gənclikdən nişan,
Qaranlıq göstərər ağ üzü cavan.
Göz qarası ilə görər cahanı,
Kim görmüş ləkələr örtsün qaranı?
Gecə örtməsəydi qara ipəklər
Ayın beşiyinə yarardı məgər?
Yeddi rəng tanıyır geniş asiman,
Qaradır rənglərə üstün hər zaman.
Nə zaman ki, hindin gözəl xilqəti
Söyləyib qurtardı bu hekayəti,
Şah "afərin!" deyib baş-başa çatdı,
Alıb qucağına gözəli, yatdı...
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/nizami-yeddi-gozel-26
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
Oh thou, who neglectest God and thyself, remaining in the grief of thy soul and the toil of thy body,Be silent; the movements of the boasting spirit which is in this world, reach only to the lips.
The Treasury of Mysteries, chapter 53A traveller, one of the spiritual guides, was on a journey; with him were a thousand disciples.The sage in that desert broke wind loudly and gave it as a trust to the trustees of the dust.
The Treasury of Mysteries, chapter 54Some counterfeiters met together and made a new counterfeit die.Know their outward appearance to be tin like the inside. Guard thy words from them.
The Treasury of Mysteries, chapter 55One of the household of Jamshid was the keeper of his secrets. Their relation was closer than that of the moon and the sun.The fortunes of that young man rose to such a height, that the king honoured him above all the world.
Poems by other poets
Kəlbin tək qapında payi-bəndəm mən,Sanma ki vəfada ya sənəm sənəm,
DanışmaYön çevirib bir məclisə varanda,Ağır otur, sağa-sola danışma.
با یار ز نیک و بد نمیباید گفتهر شب بیتی دو صد نمیباید گفت
BilməyəOl deyil şair ki, şeirin ehtiramın bilməyə,Dəvayi-şeir eyləyə, amma məqamın bilməyə.