The Seven Beauties, chapter 35
What is a masnavi?
Masnavi: a long poem in self-rhyming couplets, usually an epic or a tale.
اولین شخص گفت با بهرامکای شده دشمن تو دشمن کام
راستروشن به زخمهای درشتدر شکنجه برادرم را کشت
وانچه بود از معاش و مَرکب و چیزهمه بستد حیات و حشمت نیز
هرکس از خوبی و جوانی اوسوخت بر غبن زندگانی او
چون من انگیختم خروش و نفیرزان جنایت مرا گرفت وزیر
کاو هواخواه دشمنان بودهستتو چنینی و او چنان بودهست
غورییی تند را اشارت کردتا مرا نیز خانه غارت کرد
بند بر پای من نهاد به زورکرد بر من سرای را چون گور
آن برادر به جور جان بردهوین برادر به دست و پا مرده
کرده زندانیام، کنون سالیستروی شاهم خجستهتر فالیست
شاه را چون ز گفتِ آن مظلومآنچه دستور کرد شد معلوم
هر چه دستور ازو به غارت بردجمله با خونبها بدو بسپرد
کردش آزاد و دلخوشی دادشبر سر شغل خود فرستادش
کرد شخص دوم دعای درازدر زمین بوس شاه بندهنواز
گفت باغیم در کیایی بودکهآشناییش روشنایی بود
چون بساط بهشت سبز و فراخکله بر کله میوهها بر شاخ
در خزان داده نوبهار مراوز پدر مانده یادگار مرا
روزی از راه آتشین داغیسوی باغ من آمد آن باغی
میهمان کردمش به میوه و میمیهمانی سزای خدمت وی
هر چه در باغ بود و در خانهپیش او ریختم به شکرانه
خورد و خندید و خفت و آرامیدوز شراب آنچه خواست آشامید
چون زمانی به گرد باغ بگشتخواست کز عشق باغ گیرد دشت
گفت بر من فروش باغت راتا دهم روشنی چراغت را
گفتم این باغ را که جان منستچون فروشم؟ که عیشدان منست
هرکسی را در آتشی داغیستمن بیچاره را همین باغیست
باغْ پندار کانِ توست مداممن تورا باغبان نه، بلکه غلام
هر گهی کافتدت به باغ شتابمیوه خور باده نوش بر لب آب
و آنچه خیزد ز مطبخ چو منیپیشت آرم به دست سیمتنی
گفت ازین در گذر بهانه مسازباغ بفروش و رَخت وا پرداز
جهد بسیار شد به شور و به شرباغ نفروختم به زور و به زر
عاقبت چون ز کینه شد سرمستتهمتی از دروغ بر من بست
تا بدان جرم از جنایت خویشباغ را بستد از من درویش
وز پی آن که در تظلم گاهاین تظلم نیاورم بر شاه
کرد زندانیام به رنج و وبالوین سخن را کمینه رفت دو سال
شه بدو باغ داد و گشت آبادخانه و باغ داد چون بغداد
گفت زندانی سوم با شاهکای ترا سوی هرچه خواهی راه!
بنده بازارگان دریا بودروزیام زان سفر مهیّا بود
رفتمی گهگهی به دریابارسودها دیدمی در آن بسیار
چون شناسا شدم به داناییدر بد و نیک دُر دریایی
لؤلؤیی چندم اوفتاد به چنگشبْچراغِ سَحر به رونق و رنگ
آمدم سوی شهر حوصله پُرچشم روشن بدان علاقهٔ دُر
خواستم کان علاقه بفروشموز بها گه خورم گهی پوشم
چون وزیر ملک خبر بشنیدکهآنِ من بود عقد مروارید
خواند و از من خرید با صد شرمدر بها داشتم بسی آزرم
چونکه وقت بها رسید فرازگونه گونه بهانه کرد آغاز
من بها خواستم به غصه و درداو نیاورد جز بهانهٔ سرد
روزکی چندم از سیاه و سپیدعشوه بر عشوه داد و من به امید
واخر الامر خواند پنهانمکرد با خونیان به زندانم
بر گناهم یکی بهانه شمردکان بها را بدان بهانه ببرد
عوض عِقد من که برد از دستدست و پایم به عقدهها در بست
او ز من گوهر آوریده به چنگمن ازو در شکنجه مانده چو سنگ
او دُر آورده در شکنجِ کلاهمن صدفوار مانده در بن چاه
شد سه سال این زمان که در بندمروی شه دیده دید و خرسندم
شه ز گنج وزیرِ بدگوهرگوهرش باز داد و زر بر سر
چهارمین شخص با هزار هراسگفت کای درخور هزار سپاس
مطربی عاشقم غریب و جوانبربطی خوش زنم چو آب روان
مهربان داشتم نوآیینیچینییی، بلکه درد برچینی
مهرش از ماه روشنی بردهروز چون شب برابرش مرده
هیچ را نام کرده کاین دهن استنوش در خنده کاین شکرشکن است
خوبیاش از بهار زیبارویخانه و باغ برده رویاروی
گُلِه گیلی کشان به دامانشسرو را لوح در دبستانش
در ولایت درمخریدهٔ منوز ولینعمتان دیده من
برده رونق به تیز بازاریتار زلفش ز مشک تاتاری
از من آموخته ترنم ساززدنش دلفریب و روح نواز
هر دو با یکدیگر به یک خانهگرم صحبت چو شمع و پروانه
من بدو زندهدل چو شب به چراغاو به من شادمان چو سبزه به باغ
روشن و راست همچو شمع از نورراستروشن ز بنده کردش دور
شمع را در سرای خویش افروختدل پروانه را به آتش سوخت
چون بر آشفتم از جدایی اوراه جستم به روشنایی او
بند بر من نهاد خنداخندیعنی آشفته را بباید بند
او عروس مرا گرفته به نازمن به زندان به صد هزار نیاز
چار سال است کز ستمگاریداردم بیگنه بدین خواری
شاه حالی بدو سپرد کنیزنه تهی بلکه با فراوان چیز
بر عروسیش داد شیربهابا عروسش ز بند کرد رها
شخص پنجم به شاه انجم گفتکای فلک با چهار طاق تو جفت
من رئیس فلان رصدگاهمکز مطیعان دولت شاهم
شده شغلم به کشور آراییحلقه در گوش من به مولایی
داده بود ایزدم به دولت شاهنعمت و حشمتی ز مال و ز جاه
از پی جان درازی شه شرقکردم آفاق را به شادی غرق
از دعا زاد راه میکردمخیری از بهر شاه میکردم
خرم و تازه، شهر و کوی به مناهل دانش نهاده روی به من
دادم از مملکتفروزیِ خویشهر کسی را برات روزی خویش
تنگدستان ز من فراخ درمبیوگان سیر و بیوه زادان هم
هر که زر خواست زرپذیر شدمو آنکه افتاد دستگیر شدم
هیچ درمانده در نماند به بندتا رهایی ندادمش ز گزند
هر چه آمد ز دخل دهقانانصرف میشد به خرج مهمانان
دخل و خرجی چنانکه باید بودخلق راضی ز من، خدا خشنود
چون وزیر این سخن به گوش آورددیگ بیداد را به جوش آورد
کدخداییام را ز دست گشاددست بر مال و ملک بنده نهاد
گفت کاین مال دست رنج تو نیستبخشش تو به قدر گنج تو نیست
یا به اکسیر کوره تافتهاییا به خروار گنج یافتهای
قسمت من چنانکه باید دادبده ارنه سرت دهم بر باد
هر معیشت که بنده داشت تمامهمه بستد بدین بهانهٔ خام
و آخر کار دردمندم کردبندهٔ خود بُدم، به بندم کرد
پنج سال است تا در این زنداندورم از خانمان و فرزندان
شاه فرمود تا به نعمت و نازبر سر ملک خویشتن شد باز
چون به شخص ششم رسید شماردر سر بخت خود شکست خمار
کرد بر شه دعای پیروزیکای ز خلق تو خلق را روزی
من یکی کُردزاده لشگریامکز نیاگان خویش گوهریام
بنده هست از سپاهیان سپاهپدرم بود نیز بنده شاه
خدمت شاه میکنم به درستپدرم نیز کرده بود نخست
از پی دشمنان شه پیوستمیدوم جان و تیغ بر کف دست
شاه نان پارهای به منّت خویشبنده را داده بُد ز نعمت خویش
بنده آن نان به عافیت میخوَردبر در شاه بندگی میکرد
خاص کردش وزیر جافی رایبا جفا هیچکس ندارد پای
بنده صاحب عیال و مال نداشتبجز آن مزرعه منال نداشت
چند ره پیش او شدم به نفیرکز برای خدای دستم گیر
تا عیاری به عدل بنمایدبر عیالانِ من ببخشاید
یا چو اطلاقیان بینانمروزییی نو کند ز دیوانم
بانگ برزد به من که خامش باشرنگ خویش از خدنگ خویش تراش
شاه را نیست با کس آزاریتا کند وحشتی و پیکاری
دشمنی بر درش نیامد تنگتا به لشگر نیاز باشد و جنگ
پیشهٔ کاهلان مگیر بهدستکار گِل کن که تندرستی هست
توشه گر نیست، بر زیاده مکوشاسب و زین و سلاح را بفروش
گفتم از طبع دیو رای بترسعجز من بین و از خدای بترس
منمای از کمی و کم رختیمنِ سختیرسیده را سختی
تو همه شب کشیده پای به نازمن به شمشیر کرده دست دراز
گر تو در ملک میزنی قلمیمن به شمشیر میزنم قدمی
تو قلم میزنی به خون سپاهمن زنم تیغ با مخالف شاه
مسِتان از من آنچه شه فرمودگرنه فتراک شه بگیرم زود
گرم شد کز من این خطاب شنیدبر منِ بیقلم دوات کشید
گفت کز ابلهی و نادانیچون کلوخم به آب ترسانی
گه به زرقم همیکنی تقلیدگه به شاهم همیدهی تهدید
شاه را من نشاندهام بر گاهنیست بی خط من سپید و سیاه
سر شاهان به زیر پای منستهمه را زندگی برای منست
گر تولا به من نکردندیکرکسان مغزشان بخوردندی
این بگفت و دوات بر من زداسب و ساز و سلیح من بستد
پس به دژخیم خونیان دادمسوی زندان خود فرستادم
قرب شش سال هست بلکه فزونتا دلم پر غم است و جان پر خون
شاه بنواختش به خلعت و سازجاودان باد شاه بندهنواز
چون لبش را به لطف خندان کردرسم اقطاع او دو چندان کرد
هفتمین شخص چون رسید فرازبر لب از شکر شه کشید طراز
گفت منکه از جهان کشیدم دستزاهدی رهروم خدایپرست
تنگدستی فراخدیده چو شمعخویشتن سوخته برابر جمع
عاقبت را جریده بر خواندهدست بر شغل گیتی افشانده
از همه خورد و خواب بی بهرمقائم اللیل و صائم الدهرم
روز ناخورده، کاب و نانم نیستشب نخفته، که خان و مانم نیست
در پرستشگهی گرفته قرارنیستم جز خداپرستی کار
هر که را بنگرم، رضا جویمهر که یاد آرمش دعا گویم
کس فرستاد سوی من دستورخواند و رفتم مرا نشاند از دور
گفت بر تو مرا گمان بد استگر عذابت کنم بجای خوَد است
گفتم ای سیّدی! گمان تو چیست؟تا به ترتیب تو توانم زیست
گفت: «میترسم از دعای بدتمرگ میخواهم از خدای خودت
کز سر کینوری و بدخوییدر حق من دعای بد گویی
زان دعای شبانه شبگیریترسم افتد بدین هدف تیری
پیشتر زان کز آتش کینتدر من افتد شرار نفرینت
دست تو بندم از دعا کردندست تنها نه، دست با گردن»
زیر بندم کشید و باک نداشتغم این جان دردناک نداشت
هفت سالم درین خراس افکنددر دو پایم کلید و داس افکند
بند بر دست من کمند زدهمن بر افلاک دست بند زده
او فرو بسته از دعا دستممن بر او دست مملکت بستم
او مرا در حصار کرده به فنمن بر ایوان او حصار شکن
چون خدایم به رفق شاه رساندخوشدلی را دگر بهانه نماند
شاه در بر گرفت زاهد راشیر کافرکُشِ مجاهد را
گفت جز نکتهای که ترس خداستراستروشن نگفت چیزی راست
لیک دفع دعا چنان نکنندحکم زاهد چو رهزنان نکنند
آنکه آن بد به جای خود میکردخویشتن را دعای بد میکرد
تا دعای بدش به آخر کارهم سر از تن ربود و هم دستار
از تر و خشک هر چه داشت وزیرگفت با زاهد آنِ توست بگیر
زاهد آن فرش داده را بنوَشتزد یکی چرخ و چرخوار بگشت
گفت از این نقدها که آزادمبهترم دِه که بهترت دادم
رقص برداشت بیمقطّع سازآنچنانشد که کس ندیدش باز
رهروان آنگه آنچنان بودندکز زمین سر بر آسمان سودند
این گروه ار چه آدمی نسبندهمه دیوان آدمی لقبند
تا مِی پخته یافتن در جامدید باید هزار غورهٔ خام
پخته آنست کز چنین خامانبرکشد جیب و درکشد دامان
Первый узник молвил кротко: «Царь мой пусть живет,Пусть врагов его раздавит мстящий небосвод!
Раст-Раушан безвинно брата моего схватил,Истязаньями замучил, пытками убил.
Все имущество, богатство, землю и стада,Что осталось после брата, взял он без суда.
Люди все вокруг жалели брата моего,Жизнь загубленную, юность, красоту его.
Стал я жаловаться судьям, громко стал вопить,Но везир велел за это и меня схватить.
Он сказал: «Твой брат негодный другом был врагов,Смуту сеял он. Я вижу, что и ты таков!»
И меня в темницу бросить он велел. ПотомПриказал своим подручным мой ограбить дом,
Руки твой везир и ноги в цепи мне забил,И в цепях я, как в могилу, в яму брошен был.
Брат мой умер, страшных пыток вынесть он не мог,Я же был лишен бессудно рук своих и ног.
Целый год я протомился в темной яме той,Но опять надежду жизни лик мне дарит твой».
Так о Раст-Раушане правду услыхал Бахрам,Внял он, полный состраданья, узника словам,
Все вернул ему, что изверг лютый отобрал,От себя ему за брата щедрый выкуп дал.
Сердце узника от страха он освободил,Жизнь ему вернул, достаток прежний возвратил.
[…]
Пятый молвил: «О владыка мира, чей шатер,Над землей четыре гордых купола простер!
Я — правитель пограничной области твоей,Верный раб твой; я покорен был царю царей.
Я о пользе государства думал, о мой шах,Серьги верности владыке у меня в ушах.
Благосклонность и величье шаха и ЯзданДаровали мне богатство, достоянье, сан.
И, молясь, чтоб долголетьем шах был одарен,Был я в милостыне щедрым, как велит закон.
Раздавал я бедным людям хлеб и серебро,Ради счастья падишаха делал я добро.
Люди радовались, если в город я въезжал,Мудрецов, мужей науки в круг я собирал.
Благоденствием и счастьем одарен я был,И другим я часть достатка раздавать решил.
Серебром дарил я бедных вдов, сирот, детей;Не было людей голодных в области моей.
Помощи, бывало, просят — помощь я даю,Падающему я руку простирал свою.
Если кто-либо, бывало, попадет в беду —Я спасать его немедля с помощью иду.
Край богат был. Получал я много податей.Раздавал я много, тратил много на гостей.
Я сводил доход с расходом, в счете был не плох.Был народ простой доволен, был доволен бог.
А когда везир твой первый услыхал о том,В гневе он котел насилья вскипятил ключом.
Взял меня под стражу, власти он лишил меня,Мира, и добра, и счастья он лишил меня.
Он сказал: «Не сам богатства собираешь ты,Государственные средства расточаешь ты!
Или ты алхимик тайный? Ибо ты богатНепомерно! Иль огромный отыскал ты клад?
Овладеть твоим богатством скрытым должен я,Сам отдай, не то отскочит голова твоя!»
И забрал себе он силой все, чем я владел;Думал, что я клад скрываю, взять меня велел.
Истязал меня жестоко, истомил меняИ в цепях, в тюрьме подземной позабыл меня.
Так — с семьей, с детьми в разлуке — вот уже пять летЯ томлюсь; не выйти, думал, больше мне на свет».
Шах вернул ему богатство, одарил его,В область прежнюю к правленью возвратил его.
Был тогда шестой к Бахраму узник приведен,От темницы, как от хмеля, вдруг очнулся он.
Он, произнеся молитву, пал лицом во прах:«О пекущийся о бедных, милосердный шах!
Курд я родом, и от знатных я происхожу,С юности своей тебе я воином служу.
И в твоих походах прежде я с тобой ходил,Мой отец в войсках у шаха старого служил.
Как мои служили предки в прежние года,Я — на жизнь и смерть — владыке верен был всегда.
Я во всех боях сражался, жизни не щадил,Изнурил в походах силу и изранен был.
Наконец ты, справедливый, сам — своей рукой —Наградил меня за службу домом и землей.
И пахал я эту землю с помощью волов,И в поход по зову шаха был пойти готов.
Но везир-насильник, бедных воинов тесня,Клок земли, тобою данный, отнял у меня.
Кроме поля, я доходов не имел других,От земли жену кормил я и детей своих.
Я не раз потом к везиру с жалобой ходил;Впал в нужду и, ради бога, помощи просил.
Умолял я справедливо поступить со мной,Сжалиться его просил я над моей семьей, —
Жалованье из дивана мне установитьИли мне надел земельный прежний возвратить.
Закричал тут на меня он гневно: «Замолчи!Не нужны теперь нам стрелы ваши и мечи!
Мир у нас! Никто не смеет шаху угрожать!Царь наш мудр, он не намерен больше воевать.
Не грозит стране опасность больше от войны.Очень дороги казне вы! Вы нам не нужны!
Ты же сам не будь ленивым! Сам — без дальних слов —Поработай землекопом, — будешь сыт, здоров!
А не хочешь, то запомни: спор со мной — во зло...Продавай коня, оружье, сбрую и седло!»
Я ответил: «Дива злобы, князь, остерегись.Немощен я, весь изранен. Бога устрашись!
Верно я служил, обиды я себе не ждал,Видишь сам, как я на службе шаху пострадал.
Ночью ты лежал на ложе мягком, в холодке,Я же, сна не зная, в битву шел с мечом в руке.
В жизни ты не видел горя, знал лишь свой калам;Я — мечом своим и кровью — был защитой вам.
Бился я мечом во славу шаха моего, —Ты каламом истребляешь воинство его.
То, что дал мне шах, верни мне! Или же — клянусь —С жалобой за стремя шаха сам я ухвачусь!»
На меня везир свирепо, как дракон, взглянул,Разъярился он, чернила мне в лицо плеснул.
Крикнул: «Ты меня пугаешь, будто ты — поток,Будто я перед тобою что земли комок.
Ах, глупец ты и невежда! То ты низко льстишь,То пожаловаться шаху на меня грозишь?
Знай, что это сам я шаха посадил на трон,Без меня рукою двинуть не решится он.
Под моей пятою шахи! Все они — вот тут!По моим лишь указаньям все они живут!
Если бы они не стали слушать слов моих,Коршуны бы расклевали головы у них!»
Так он, честь мою и славу добрую черня,Отнял у меня оружье, сбрую и коня.
Палачам потом меня он бичевать велел,И в цепях в зиндан подземный отослать велел.
Я в цепях, в зиндане этом, просидел шесть лет,Думал, что к свободе, к жизни мне возврата нет».
Обласкал бойца седого справедливый шах,Наградил его великий и счастливый шах.
И Бахрам в глазах бедняги радость увидалИ надел ему земельный вдвое больше дал.
Выступил седьмой по счету узник и простерПеред сумрачным Бахрамом слов живой узор:
«Я из тех, кто устранился от мирских тревог,Кто идет путем дервишей. Мой вожатый — бог.
Длань узка, но взор мой, словно у свечи, широк.На горенье ради мира я себя обрек.
Надо мной людских соблазнов стал невластен глас,И от брения земного руки я отряс.
От воды, от сна и пищи отвратился я,Без воды, без сна и пищи обходился я.
Не имев воды и хлеба, днем не пил, не ел;Ночью же не спал я — ибо ложа не имел.
Утвердился я в служенье богу моему,И не знал я дела, кроме как служить ему.
Взглядом, словом, делом людям благо приносить, —Вот как я старался богу моему служить.
И за мною от везира стражники пришли.Вызвал — посадил меня он от себя вдали,
Молвил: «Стал тебя в злодействах я подозревать!А закон страны — злодеев нам велит карать...»
«О везир! — в ответ сказал я.— Мысли мне открой,Жить по-твоему хочу я и в ладу с тобой!»
«Я боюсь твоих проклятий, — отвечал везир.—Да скорее бог избавит от тебя свой мир!
Ты злонравен по природе, мстителен и зол.Ты дурных молитв немало обо мне прочел.
Из-за злых твоих молений я ночной поройПоражен, быть может, буду божией стрелой.
Только раньше, чем от злого твоего огняИскра божьего проклятья опалит меня,
В глотке яростной молитву я запру твою:Руки злобные в колодки с шеей закую!»
Заключил меня в оковы, неба не страшась,Старика поверг в темницу нечестивый князь.
Как осла, что вертит жернов, он меня велелЗаковать; колодки, цепи на меня надел.
На семь лет меня он бросил в страшный сей затвор...Я же скованные руки к небесам простер,—
Ниспроверг величье князя я мольбой своейИ сковал злодею руки — крепче всех цепей!
Хитростью меня он бросил в крепость, под замок.Я же у него разрушил крепость и чертог!
А теперь я отдан небом доброте царя,И из сердца бьет лучами радость, как заря!»
И прижал властитель к сердцу старца, как отца,Льва — убийцу нечестивых, божьего борца.
Молвил: «Кроме слов о страхе пред мольбой твоейИ возмездьем, — слова правды не сказал злодей,
Но отшельнику молитву запретить нельзя.Праведника, как убийцу, осудить нельзя!
И когда творил нечестья он рукой своей, —Он произносил проклятье над главой своей!
И проклятье это пало на него, как меч,Голову его мгновенно похищая с плеч.
Ты в награду все богатства, чем владел везир,Всё себе возьми! Да будет над тобою мир!»
Но сказал дервиш: «Что делать стану я с казной?Нет! Сокровищем ценнейшим поделись со мной,
Как с тобою поделился лучшим я!» И вотКруг он сделал, закружился, словно небосвод,
Заплясал, хоть бубен такта и не отбивал.—И пропал. Растаял, словно вовсе не бывал.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/nizami-yeddi-gozel-35
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
Come, cup-bearer! that water (ruddy) like the arghavan tree,From which the worn-out old man becomes young,
Sharafnama, chapter 43Come, cup-bearer! that wine (of senselessness) like rose-waterSprinkle on me, that I may come from the sleep (of carelessness of God).
Sharafnama, chapter 44Come, cup-bearer! that wine which is soul-cherishingGive me; because it is, like life, necessary for me.
Sharafnama, chapter 45Come, cup-bearer! make my neck free (from the grief of separation);Pour the tears of the goblet (of the wine of senselessness) upon my skirt,