در این ولایت، اهالی مشغول ملابازی است. در هر دکان و خانه صحبت از فلان مجتهد و فلان شیخ‌الاسلام و پیشنماز است و بعضی هم به صحبت گاومیشان جنگی سرگرم‌اند. یکی می‌گفت: «سبب مغلوبی گاومیش آقا آن بود که هنگام کله زدن، آفتاب به سوی او می‌تابید.» از این قبیل مهملات. ابداً از دنیا و آخرت خبر ندارند، از منافع تزیید ثروت عمومی و علم معیشت و حب وطن بالمره غافل‌اند. «مرده‌اند ولی زنده، زنده‌اند ولی مرده.»

یک نفر چاپاردار و ما، دو نفری، سواره عازم شهر مراغه شدیم. هوا خیلی سرد است. طرف غروب به قریهٔ «نر» – که در این طرف «کتل ساین» واقع است – رسیدیم. کم‌کم برف می‌بارید. به در خانهٔ یکی از دهاتیان آمده منزل خواستیم. در سکوی طویلهٔ منزل نشان دادند.

گفتم: «در این‌جا با حیوانات زیستن مشکل است، یک اتاق به ما بدهید. پول کرایه هر چه خواهید می‌دهم.»

گفت: «غیر از این جایی نداریم.»

ناچار در آن‌جا منزل کردیم. جلودار در آفتابه قدری آب جوشانید. چایی درست کرده، خوردیم. یک مرغی هم پخته شام کردیم. برف تا صبح بارید. زیاده بر نیم ذرع بلندی پیدا کرده بود. چون در مصر، روی برف را ندیده بودم، در ایران هم نخستین بار بود که بارش برف را دیدم، خیلی تعجب کردم. راه‌ها همه بسته بود. آن روز را ماندیم. شب خبر آوردند که در سر «کتل» کاروانیان از شدت بارش برف گذرگاه پیدا نکرده، مال‌التجاره را ریخته برگشته‌اند. دو نفر از کاروانیان و ده بیست رأس حیوان زیر برف مانده، مرده‌اند.

باری، به امید گشایش هوا چهارده روز تمام در آن سکوی طویله با حیواناتی – که معلوم است – جلیس و هم‌منزل بودیم. از شرح کمال دلتنگی که در آن مدت به ما وارد شد زبان و بیانم عاجز و قاصر است و به اندک ملاحظه‌ای مطالعه‌کنندگان محترم خود خواهند دریافت که بر ما چه گذشته؛ زیرا شخصی که ابداً برف و سرما ندیده و در مسافرت همیشه در نمرهٔ اول وابورها و راه‌های آهن بنشیند و منزلش نیز در بهترین مهمانخانه‌های ممالک متمدنه باشد معلوم است که از اقامت ناچاری چهارده روزه در همچنان جایی تا چه پایه دلتنگ خواهد شد. هر گاه در میان اردبیل و مراغه راه آهن باشد، زیاده بر شش هفت ساعت این مسافرت طول نخواهد کشید، آن هم در نهایت راحت. افسوس که نیست و نخواهد شد.

باری، پس از چهارده روز مصاحبت با دواب، از آن طرف کاروان رسید و خبر دادند که راه باز شده گذشتن از «کتل» ممکن است. فوراً سوار شده به راه افتادیم. به پای «کتل» رسیده، در طی فراز و نشیب آن زحمتی که بر ما روی داد به تقریر نمی‌آید. ایرانیان بیچاره بدین شدائد سفر عادت کرده‌اند. از ملل خارجه هر کس را گذر بدان راه‌ها افتد، هر آینه بر سختی جان ایرانیان و غفلت دولت و بزرگان مملکت تعجب خواهند نمود. چنان‌که معلوم است، امروز در کرهٔ زمین همه‌جا راه‌های آهن ساخته و پرداخته‌اند؛ زنگیان حبش و سودان، وحشیان آفریک از منافع آن بهره می‌برند. تنها ایرانیان بدبخت از این نعمت محروم مانده‌اند. گیرم که دولت و ملت خود اقتدار آن را ندارند. چرا بسیار کومپانی‌های بی‌غرض نمی‌دهند و بندگان خدا را از مشقت پیمودن این همه راه‌های صعب‌المرور خلاص نمی‌کند و همه‌ساله حیات جمعی از ابنای وطن را از مهالک این مسافرت‌ها محافظت نمی‌نمایند؟ به خدای می‌توان گفت که امروز در هیچ نقطه‌ای از نقاط عالم حیات ضعفای ملت تا این پایه خوار نیست. همین قدر می‌گویند که دیروز در سر فلان کوه یا پایان فلان دره، قافله‌ای در زیر برف مانده ده نفر از کاروانیان و بیست رأس از دواب بارکش تلف شده است. دیگر حساب نمی‌کنند که هر کدام از این ده نفر را نیز پنج شش نفر اولاد و عیال هست. هیچ‌کس را دل بر حال آنان نمی‌سوزد، مگر باقی‌ماندگان ایشان. تلف شدن دواب نیز معلوم است که سبب کاهش ثروت مملکت ست. حالا تصور باید کرد که این بارش برف و بسته شدن راه‌ها بی‌موقع و بی‌هنگام بود، زیرا که هنوز زمستان نرسیده بود که چهارده روز سبب تأخیر ما شد. دیگر از مسافرت یام زمستان پناه بر خدا!

خلاصه، با هزاران زحمت و مشقت در ظرف شش ساعت خودمان را به سر «کتل ساین» رسانیدیم. پنج ساعت نیز سرازیر، گاه پیاده و گاه سواره، راه پیموده به منزلگاه وارد شدیم. این منزل از مضافات قصبهٔ «سراب» است. قصبهٔ مذکور دارای دهات بسیار معتبر و حاصل‌خیز است اما آب و هوای این منزلگاه خیلی بد بود.

از آن‌جا نیز پس از اندکی استراحت به راه افتاده، روز سوم به منزل «صاریقیه» نام رسیدیم.

جلودار گفت: «این‌جا محل اقامت راهداران گمرک مراغه است. باید در این‌جا اسبان را آب و جو بدهیم و خودمان هم تا دو ساعت استراحت کرده بعد حرکت کنیم.»

ما هم در لب جویی پایین آمده نشستیم. دیدم از یک کلبهٔ محقری – که در آن نزدیک بود – سه نفر بیرون شده نزد ما رسیدند. سلام داده نشستند. معلوم گردید که اینان راهداران‌اند. چیزی نگذشته بود که دیدیم از طرف مراغه نیز کاروان شتری بدان‌جا رسید. راهداران ساربان را صدا کرده گفتند: «کو «پته»؟ نشان بده!». شتربان از بغل خود پارچه کاغذی درآورد، به اندازهٔ سه انگشت عرض و پنج انگشت طول، به دست یکی از راهداران داد. دقت کردم که مردکهٔ راهدار کاغذ را نمی‌خواند ولی در پشت کاغذ پاره‌ای اشکال هست آن‌ها را می‌شمارد. تعجب کردم. بعد به خاطرم آمد مضمونی که در حق مردمان بی‌سواد می‌گویند که «فلانی سفیدی کاغذ را می‌خواند نه سیاهی آن را.»

گفتم: «همشهری! آن تذکره را التفات کنید من هم ببینم چه نوشته‌اند!»

گفت: «این تذکره نیست پته است».

گفتم: «پته باشد، عیب ندارد.»

داد، گرفته خواندم. مضمونش این بود که: «موازی چهل و سه بار خشکبار از مال فلان کس مرخص است، مزاحم نشوید!» و در پشت کاغذ نیز چهل و سه عدد از این شکل حلقه‌واری (۰۰۰۰) علامت گذاشته بودند. پس معلوم شد که هیچ‌کدام از این سه نفر مأمورین گمرک سواد ندارند. این معنی موجب مزید حیرت من شد. خواستم سخنی بگویم، یوسف‌عمو سوگند داد که «حرف نزن!». بیچاره می‌ترسید که حرف بدی در میان رد و بدل شده سبب ظهور منازعه و بی‌احترامی در حق من بشود.

خلاصه، به خاطر یوسف‌عمو لب از سخن فرو بسته به راه افتادیم. در اثنای راه از جلودار پرسیدم که: «مدیر گمرک این مردمان بی‌سواد را چرا به خدمت گماشته است، دولت چه‌گونه بدین امر بی‌قاعده راضی می‌شود؟»

گفت: «گمرک دخلی به دولت دارد. مدیر اجاره کرده هر کس را دلش خواست مأمور می‌کند. گذشته از آن در مملکت ما همهٔ شعبات کارها به اجاره است، مثل گمرکات و داروغگی ولایات و غیره. بسا می‌شوند که خود این اجاره‌داران بی‌سواد می‌شنوند یک نفر نویسنده به اجرت گرفته کارشان را از پیش می‌برند و هر کدام صاحب چوب و فلک هستند و در امر زد و کوب رعیت مختار. تنها از وجه اجاره مسئول‌اند و بس».

گفتم: «بابا تو عقلت را باخته‌ای! مدیری پولیس هم به اجاره می‌شود؟»

گفت: «به جان عزیزت! فردا در اردبیل هر کس یکصد تومان به وجه اجاره افزود او پس‌فردا داروغه است. اما مدیر پولیس نمی‌دانم چه چیز است؟»

گفتم: «خیلی خوب. وجه اجاره را از کجا می‌دهد؟»

گفت: «از هر دکان ماهی یک قران به نام اجرت عسس می‌گیرد ولی از این یکی چندان مداخل حاصل نمی‌شود. اصل مداخل از دعواچی و تاجرزادگان است که هر شبی یکی دو تن را به تهمت جنده‌بازی و عرق‌خوری گرفته و از هر کدام چهل پنجاه تومان به عنوان جریمه اخذ می‌کنند. داروغه محبس مخصوص با کند و زنجیر دارد، غالباً با شکنجه هم پول می‌گیرد.»

یوسف‌عمو دیگر خودداری نکرده گفت: «عموجان بس است! سر صحبت را به جای دیگر برگردانید.»

به من هم گفت: «سرکار بیک! هر چه می‌خواهم به شما چیزی نگویم باز نمی‌توانم صبر کنم. نور دیدهٔ من! لامحاله در میان این وادی‌ها و بیابان‌ها با امثال آن راهداران از این مقوله‌ها صحبت مکن! می‌ترسم از آن مردمان بی‌تربیت در حق تو بی‌احترامی به‌وقوع رسد. آن وقت کیست که از ما حمایت کند و به داد ما رسد؟ آخر این مملکت ناظم‌الملک‌ها، ناظم‌السلطنه‌ها، ناظم‌الایاله‌ها دارد. انتظام امور ولایت‌ها به عهدهٔ ایشان است. به ما چه؟ از اعتراض شما و منازعهٔ شما چه حاصل تواند شد؟»

گفتم: «یوسف‌عمو حق دارید، من هم می‌دانم. اما چه بکنم نمی‌توانم ساکت بنشینم و این همه ناملایمات را ندیده انگارم. تو می‌خواهی لبان و زبان به هم بدوزی! چه چاره کنم؟»

بعد از طی هشت ساعت راه، خودمان را به هر نحوی که بود به بالای «تپهٔ الله اکبر» رسانیدیم. از آن‌جا شهر مراغه نمایان است. از بالا سرازیر شدیم. دیدم پنج شش نفر در سر راه نشسته گدایی می‌کنند ولی چشم‌ها و دهانشان همه کج و معوج و دماغ و لب‌هایشان ریخته به طوری که – پناه بر خدا! – آدمی نمی‌تواند به رویشان نگاه کند. چیزی داده گذشتیم و از جلودار پرسیدم که: «اینان چه کسان‌اند و در این‌جا چه می‌کنند؟»

گفت: «به ناخوشی جذام گرفتارند. در هر جا از مساکن خودشان، به جهت ناخوشی [که] به دیگران سرایت نکند، رانده در این‌جا سکنا داده‌اند.» اشاره به دامنهٔ تپه کرد مختصر دهکده‌ای دیدم.

گفت: «تمامی سکنهٔ این‌جا جذامی هستند. در میانشان مردمان توانگر و صاحب املاک نیز می‌باشند. آنان‌که فقیرند همه‌روزه به نوبت پنج شش نفر در این‌جا نشسته از مسافرین صدقه می‌طلبند. گذرانشان از این مسر است.»

مرا از شنیدن این ماجرا دل به حالشان سوخته بی‌اختیار گریه‌ام دست داد.

جلودار گفت: مگر در کنار اردبیل از اینان ندیدی؟

گفتم: «نه».

گفت: «آن‌جا هم از امثال اینان خیلی هستند.»

اوقاتم بسیار تلخ شد. این نخستین غم بود که در ورود به شهر مراغه ما را پیشواز نمود. خلاصه، از آن‌جا گذشته به اندکی فاصله به دم دروازهٔ شهر رسیدیم. در شهر قلعه‌ای نیز دیده می‌شد.

به جلودار گفتم: «امروز از امثال این قلعه و دروازه برای هیچ شهر فایده نیست.»

جلودار گفت: «این شهر تا چندی پیش از این در میان حصار بود؛ به‌تدریج حصار آن خراب شد، لهذا دروازه‌ها را نیز برداشتند. ولی چند سال پیش از این، شیخ عبیدالله کرد به پاره‌ای خیالات خام لوای عصیان برافراخته با جمعیت زیادی از اکراد به قصبهٔ «میاندوآب» تاخته جمع کثیری از ضعفای سکنهٔ آن‌جا را از زن و مرد بی‌رحمانه طعمهٔ شمشیر زبون‌کشی کرد. پس از آن، با حشرات دور خود – که در کثرت چون مور و ملخ بودند – بدین شهر روی آورد. این دروازه را آن‌وقت با مختصر استحکامی ساختند.»

گفتم: «مگر شهر آن وقت مستحفظ نداشت؟»

گفت: «خدای پدرت را بیامرزد! این شهر کی روی مستحفظ دیده‌اند؟ سکنهٔ شهر خودشان جلو آن سیل بلا را گرفته تا دو ماه از اکراد مدافعه و شهر را محافظت کردند. بعد از دو ماه، محمد حسین‌خان سردار آمده اکراد را پراکنده ساخت.»

باری، رسیدیم به شهر. در کاروانسرایی – که معروف به «سرای بزرگ» است – منزل گرفتیم. چون فرش و سایر مایلزم نداشتیم به دالاندار گفتم: «ما غریب این دیاریم، از اسباب و مایحتاج چیزی همراه نداریم. شما از بازار قدری اسباب از قبیل فرش و غیره، به هر قیمتی که باشد، برای چند روز اقامت ما کرایه کنید.»

گفت: «در این‌جا همچنان قاعده‌ای نیست. امثال این چیزها را به کرایه نمی‌دهند. من از خانهٔ خود هر چه لازم دارید می‌آورم.»

واقعاً هر چه لازم بود تدارک کرد. وجه کرایهٔ اسب‌ها را به جلودار دادم رفت. دیدم وقت نماز می‌گذرد، آفتاب نزدیک به غروب است، به تعجیل تجدید وضو کرده نماز را خواندم. پس از آن، چایی و مختصر شامی خورده خوابیدیم که بلکه از رنج راه پنج روزه – که در مدت بیست روز طی کرده بودیم – بیاساییم. شب را آسوده خوابیدیم.

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Yusif əminin yuxusu, 3

یا من اصبور را پیش خود از وفا طلب یا تو که پاک‌دامنی صبر من از خدا طلب!»گفت: «عمو جان! «الامور مرهونة باوقاتها». البته شما هم خواهید آمد. لکن شما را چند وظیفه در پیش است. باید انجام دهید!»

16 min
Yusif əminin yuxusu, 4

بعد از بیداری، گریه‌ای سخت‌تر از اولم دست داد. خواستم صبح خواب خود را به حاجیه خانم بگویم، اندیشه کردم که ریش تازه در دلش خراشیدن و نمک پاشیدن است؛ چه، این سخنان مصیبتش را تازه می‌کند و سبب ازدیاد محنت و غم و المش می‌گردد. وضو گرفته دوگانهٔ معبود یگانه ادا کردم. بعد از طلوع آفتاب به سمت قبرستان رهسپار شده، خون دل از دیده به خاک قبر جاری کرده زمین را گل نمودم. بعد از جزع بسیار، به خانهٔ میرزا عباس رفتم که خواب خود را حکایت کنم. دیدم حاجی تبریزی و رضاخان مازندرانی -که دیروز از فرنگستان باز آمده بودند- در آن‌جا هستند و خیال دارند که با هم به خانهٔ ما آمده حاجیه خانم را سر سلامتی دهند.رضاخان که مرا دید دست انداخت در آغوشم کشید و صورتم را بوسیده و بوییده گفت: «بوی ابراهیم‌بیگ را از تو استشمام می‌کنم.» و بسیار گریست. تأسف بی‌شمار نمود. بعد از تسکین، خواب خود را از اول تا آخر بدون کم و زیاد نقل کردم، همه را رقت دست داد.

2 min
Şairlərdən seçmələr

پوشیده نماندبر ارباب علم و معرفت و اصحاب فطنت و خبرت مخفی و پوشیده نماند که نگارندهٔ سیاحتنامه در بعض مقام از کثرت تعصب در حب وطن و ملت و بی‌رونقی کار و کاستن ثروت مملکت خویش، خویشتن‌داری نتوانسته و عنان سخن از دستش به در رفته و در بعض مواقع از شعرا -که ارباب فضل و هنرند- با طعن یاد نموده. نباید قارئین محترم سوءظن در حق نگارنده فرمایند -«ان بعض الظن اثم.»

15 min
Şairlərdən seçmələr, 2

بدخشیزیر و زبر اگر شود عالم ای بدخشی چه غم که در گذر است

9 min

Poems by other poets