مجملی از تفصیل وضع این مملکت گفته شد. از قراری که معلوم است، در ممالک ایران «به هر کجا که روی آسمان همین رنگ است». در هیچ‌جا، از ترقیات تجارتی و اتفاق به اجرای کارهای سودمند به حال ملک و ملت و حب وطن و هموطنان اثری نیست. سکنهٔ این شهر نیز از وضیع و شریف و قوی و ضعیف از هر گونه عوالم ترقی و تمدن بی‌خبرند.

«مرده‌اند ولی زنده، زنده‌اند ولی مرده»

باری، قریب به ظهر از آن‌جا به سوی «بناب» حرکت نموده عصری بدان‌جا رسیدیم. در کاروانسرایی که مخصوص مسافرین است حجره‌ای گرفته منزل کردیم. بعد از ادای نماز و صرف چایی با یوسف‌عمو به گردش رفتیم. این قصبه بازار و چارسوی دارد، اما کاروانسرای برای اقامت تجار نیست. از بازار بیرون شدیم. هر چند این قصبه از مضافات «مراغه» به شمار می‌رود اما جای بزرگ و قصبهٔ معتبری است. خانه‌ها تماماً از خشت خام ساخته شده دیوارها همه «گل مهره» است. بنای سنگی ابداً دیده نمی‌شود. اسباب ثروت و معیشت اهالی آن‌جا نیز مانند مراغه از باغات میوه و خشکبار است. اما آب جاری هیچ ندارند، تمامی باغات را از چاه‌ها آبیاری می‌کنند. ولی مردمانش کارکن و اندکی قانع‌اند، مسرف و تلف‌کننده نیستند. گویا درستکار هم هستند، زیراکه در میانشان ورشکستگی و افلاس دیده نشده است. با این‌که اهالی غالباً بی‌سواد و جاهل‌اند باز به اخلاقشان فساد راه نیافته مردم‌آزار و شریر نیستند. خصوصاً به صفات پسندیدهٔ مهمان‌نوازی و غریب‌دوستی متصف‌اند.

هر چند که در خارج ایران از اوصاف حمیدهٔ مردی و تقوی و حب وطن رضوان‌جایگاه آقاعلی قاضی تفصیل‌ها شنیده بودم، در این‌جا نیز همه مردم را از او راضی دیده در ذکر نام نیک آن عالم همهٔ اهالی یک‌زبان بودند؛ از جمله نقل می‌کردند که در فساد و عصیان شیخ عبیدالله -که خدایش با عبیدالله‌ابن زیاد محشور گرداناد!- هر گاه این شخص بزرگوار نبودی، اکراد بدنهاد -که تابع آن شیخ گمراه بدنژاد بودند- این قصبه را نیز مانند «میاندوآب» خراب نموده سکنه را طعمهٔ شمشیر بیداد می‌کردند. شکر خدا را که این مرد غیرتمند مردم را به دفاع آن زمرهٔ شیاطین -که به کثرت مور و ملخ بودند- تشویق نموده خود نیز مردانه کوشید تا آن بلا را مانع از دخول به قصبه شد. خدایش با حضرت پیغمبر و اولاد امجاد آن نبی رحمت محشور فرمایاد! شنیدم از جانب دولت در پاداش این خدمت به لقب «سیف‌العلما» ملقب گشت. در ایران تنها همین یک لقب را صاحب آن سزاوار بود و بس. در آذربایجان، یکی از علمای ملت را نیز می‌دانیم که برخلاف این عالم غیرتمند حرکت کرده ابواب شهر بزرگی را بی‌هیچ مدافعه‌ای به روی دشمن باز نمود. این فتح‌الباب به روی دشمن و آن سدالابواب و مدافعه از این دو نفر، به روزگاران در صحایف تواریخ خوانده خواهد شد، اما این یکی به نیکنامی و آن دیگری به بدنامی.

باری، پس از اندکی گشت و گذار به منزل برگشتیم. در حین عبور از میدان دیدم انبوهی از مردم در یک‌جا گرد آمده به آواز بلند «یا علی» می‌گویند.

گفتم: «یوسف‌عمو برویم آن طرف ببینیم چه خبر است.»

پیش‌تر رفته دیدیم جمع کثیری از مردم بازاری و دهاتی حلقه‌وار نشسته جمعی نیز پشت سر ایشان ایستاده‌اند و در میان حلقه دو نفر درویش و دو سه تن بچه درویش مشغول بعض اذکار و اورادند.

یکی از آن درویشان گفت: «هر کس "یا علی" سوم را از این بلندتر گوید مولام علی در خانهٔ قبر مونس او باشد.»

خودش دست به دهان گذاشته، به صوت جلی نعره زد «یا علی!» تمام مردم نیز -که قریب به دویست نفر بودند- به تقلید و تبعیت او به‌یکباره نعرهٔ یا علی کشیدند. بعد از آن دیدم درویش از زیر عبای خود دو سه جعبه بیرون آورده از یک طرف به خواندن افسون و از طرف دیگر به باز کردن سر جعبه‌ها مشغول شد. هی مارهای سرخ و سیاه رنگارنگ بود که از جعبه بیرون می‌ریخت و به نغمات گوناگون مترنم بوده می‌گفت: «افسون خواندم بیا بیرون، به عشق حیدر صفدر. حلوا، حلوا مار، مارگرزه مار.»

خیلی از این قبیل سخنان بی‌سر و بن چندان گفت که دهنش کف کرد و در آن اثنا یک بار به مردم گفت که «همه دست‌ها را بلند کنید!» تماماً اطاعت کرده دست‌ها را بالا بردند، حتی من و یوسف‌عمو هم دست‌ها را بلند کردیم.

پس از خواندن بعض دعاها گفت: «همه دست‌ها را به جیب ببرید!»

همه تبعیت کردند، ما نیز. باز قدری دعا کرده گفت: «هر چه به دستتان آمد بیندازید، به معرکهٔ مولا!» که دیدم هی پول سیاه است، نیم شاهی و یکشاهی، مثل باران از چهار طرف به میان حلقه می‌بارد. من هم نیم‌قرانی انداختم. دیدم یوسف‌عمو می‌خندد ولی یک عباسی هم خودش انداخت. مردکهٔ قلندر این عوام‌الناس را چنان ترسانیده است که مافوق آن را تصور نمی‌توان کرد. عوام چنان گمان می‌برند که اگر به گفتهٔ آن عمل نکنند و پول ندهند، در دنیا و آخرت راستگار نخواهند شد.

بعد از جمع‌آوری پول زیادی بدین نقش و رنگ، باز از گریبان مردم دست برنداشته به قدر یکصد ورق کاغذ الوان مطبوع که بعض اشکال و ادعیه در آن‌ها نوشته شده بود از بیرون آورده و گفت: «این اسم اعظم است، ولدالزنا نمی‌تواند ببیند. این یکی از خواص اسم اعظم است، هر کس برود بی‌شبهه حرامزاده است و نشان نمی‌دهم مگر به حلال‌زاده.»

بیچاره عوام هم از ترس آن‌که مردم حرامزاده نگویند، هیچ‌یک از معرکه روی برنتافتند.

بچه‌درویش از آن میان گفت: «قلندر! اینان همه شیعهٔ خلص و محبان آل پیغمبرند، بحمدالله حرامزادهٔ منافق در میانشان نیست. شما اسم اعظم را نشان داده مردم را از فیض آن باز نگذارید.»

پس صحیفه را به حضار بنمود. از دور دیدم شکل ذوالفقاری هم بود.

گفت: «قیمت هر یک از این هدیه‌های گرانبها از خراج عالمی افزون است ولی من هر یکی را به هزار تومان خواهم فروخت.»

رفیقش گفت: «نه، حاجی درویش زیاد است! همهٔ مردم استطاعت آن را ندارند. باید فیض مولا عام باشد.»

لهذا از هزار تومان، به پانصد، و از پانصد، به صد تومان، و از صد تا یک تومان و به‌تدریج هدیهٔ آن در دو شاهی پول سیاه قرار گرفت. و این کاغذهای الوان را نیز تماماً فروخت و تعهد می‌کرد که «هر کس این دعا را داشته باشد تا آخر سال قرض‌هایش ادا می‌شود و زیارت حج و سایر اماکن متبرکه نصیبش خواهد شد و گذشته از این‌ها هر گونه حاجت شرعی در دل دارد برآورده می‌شود. و در هر خانه که این دعا محفوظ باشد، فرشتگان صبح و شام به زیارت آن خانه می‌آیند و اگر در کفن خود بپیچند، در خانهٔ قبر ملائکه غلاظ و شداد از او روی برمی‌گردانند.»

باری این دیوسیرتان درویش‌صورت، هم عوام بیچاره را در دو سه ساعت در زیر آفتاب از کسب و کارشان بازگذاشتند و هم آن‌چه از نقد بر خودشان لازم بود از دستشان گرفتند. دلم به حال آن مردمان ساده‌دل خیلی سوخت. با خود می‌گفتم «سبحان‌الله، عجب عالمی است! عجبا بزرگان این مملکت همه کور و کرند یا این‌که معنی حکومت را نمی‌دانند. مقصود از تشکیل حکومت به‌جز از این نیست که بیچاره عوام را از تسلط این‌گونه غولان بادیهٔ شرارت محافظت نمایند.»

خلاصه، باز دردهای کهنه‌ام تازه شد. گفتم: «یوسف‌عمو، بس است! از سیاحت این‌جا هم سیر شدیم، برویم منزل!»

رفته و پس از نماز و خوردن شام خوابیده صبح برخاستیم. به عزم سیاحت شهر ارومیه سوار شده راندیم به سمت کنار دریاچهٔ ارومیه. طول و عرض این راه همه باغات انگور و سایر میوه‌های سردرختی است و همه‌جا دهات بزرگ معتبر از هر سوی نمایان است.

در اثنای راه، از یک طرف جمعیتی به ازدحام می‌آیند. چون نزدیک شدند دیدیم سربازند و پس از تحقیق معلوم شد که فوج مراغه است از تبریز مرخص نموده‌اند.

چاپاردار [چارپادار] گفت: «آقا هرگاه قدری دورتر برویم بهتر است. زیراکه سربازان کریت و توتون می‌خواهند و معطل می‌کنند. هرگاه نزدیک آیند نگذارید جلو اسب را بگیرند.»

گفتم: «خوب!»

دیدم این سربازان هر دسته‌ای از ده [تا] دوازده لولهٔ تفنگ را به یک الاغی بار کرده در نهایت بی‌نظمی می‌آمدند و از دو طرف دسته به دسته، جوقه به جوقه، به باغات مردم ریخته جوال جوال، دامن دامن، انگور چیده می‌آوردند. صاحبان باغ و مستحفظین محصولات نیز به حیرت در آنان می‌نگریستند و احدی را مجال نبود که بپرسند این چون و آن چرا. بلی:

اگر ز باغ رعیت ملک خورد سیبی برآورند غلامانش آن درخت از بیخ

به پنج بیضه که سلطان ستم روا دارد زنند لشکریانش هزار مرغ به سیخ

چاپاردار [چارپادار] گفت: «دیدی؟ اینان دزدند! از اهالی این حوالی هر کدام مایلِ دزدی و دغلی است می‌رود سرباز و یا توپچی می‌شود، چونکه آن وقت از نسق معاف‌اند. هر گاه در [حین] دزدی و جیب‌بری هم بگیرند باز چون دیگرانش دست نمی‌برند و پی‌اش نمی‌زنند. این است که در کمال آسودگی به غارت مال مردم می‌پردازند.»

خلاصه، از آن‌جا به سلامت گذشته نزدیک شام به کنار دریاچهٔ ارومیه رسیدیم. کشتی حاضر بود. اما کشتی گفته نگذریم. قایق بزرگی را که به معاونت پاروکشان حرکت می‌کند نام کشتی داده برای حمل و نقل به آب انداخته‌اند. نقلیات هم عبارت از گندم و گوسفند است که از این‌طرف به آن طرف نقل می‌دهند. گویا این کشتی‌ها را هم پنجاه شصت سال پیش از این ملک قاسم‌میرزای مرحوم، والی ارومیه که از شاهزادگان با علم و اطلاع ایران بود، ساخته برای تسهیل نقلیات به آب انداخته است که به همان طرز و ساخت نخستین روز باقی هستند. در میان این دریاچه، جزیره‌ای هست که شاهزادهٔ مرحوم مختصر عمارتی نیز در آن‌جا دارد. جزیره را به اصطلاح ترکی «آدا» می‌گویند. درر نیست که در آن جزیره بعض معادن هم پیدا شود، اما یقین است که تاکنون هیچ‌کس بدان خیال نیفتاده و در پی جست‌وجوی آن‌چنان چیزی برنیامده است. حکومت ایران ابداً به امثال این کارها که سبب احیای ملک و ملت است اعتنا ندارد. کیست که اوقات عزیز خود را به امید یافتن معدن صرف کاوش زمین کند؟ جنگل مازندران را -که در عالم نظیرش کمتر یافته می‌شود- در مقابل اندک وجهی به دست غولان خارجه سپرده‌اند که به تیشهٔ بیداد زیر و زبر کنند. حدی نیست که در پی استخلاص آن گنج خداداد برآید تا چه رسد به معادن که در دل زمین نهفته است.

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets