Təbriz səyahətinin icmalı, 8
از خدای به کمال تضرع درخواست میکنم که مرا برساند به روزی که به چشم خود ایام سعادتی را -که «وجود محترم» در طهران به من وعده فرموده بود- ببینم. نخستین اسباب حصول آن سعادت همانا بسته به وقوع اتفاق و اتحاد در میان هیئت وزرای مملکت و بزرگان ملت است که به یک جنبش مردانه اغراض نفسانیه را از ساحت دل خودشان کنار گذاشته به دستیاری همدیگر به اصلاح نواقص وطن بپردازند و در خدمت وطن و دولتپرستی چنان باشند که وزرای سایر دولتها هستند.
من در میان این خیالات بودم که به یک بار یوسفعمو به سخن درآمد که: «سرکار بیگ! مگر میل غذا ندارید؟ من گرسنهام. وقت ناهار خیلی است که گذشت.»
دیدم راست میگوید، نزدیک به عصر است.
گفتم: «عیب ندارد! برویم چیزی بخوریم و بلکه از بازار یک ساعت هم بخریم، ساعتم که در طهران به باد رفت.»
یوسفعمو گفت: «راستی جناب بیگ! چند بار خواستم بپرسم که ساعت شما چه شد، باز مصلحت ندیدم. حالا که خود اظهار کردی باز به خاطرم آمد واقعاً ساعت شما چه شد؟»
گفتم: «باز نپرسید، زیرا که من هم نخواهم گفت.»
گفت: «چرا؟»
گفتم: «به علت اینکه راستی آن ماجرا را به شما نمیتوانم بگویم. خود میدانی که به دروغگویی هم عادت ندارم.»
بیچاره دم فرو بست و چیزی نگفت. از مهمانخانه هر دو به عزم خوردن ناهار و خریدن ساعتی بیرون شدیم. در همانجا یک نفر ایرانی راست آمد.
پرسیدم: «همشهری در اینجا دکان چلوپزی هست؟»
گفت: «نه! اگر ناهار خواهید خورد دکان کبابپزی هست.»
گفتم: «چه عیب دارد؟ اگر ما را بدانجا راهنمایی کنید منتهای محبت است.»
گفت: «به چشم!»
ما را تا دکان کبابپزی آورد و نشان داد.
تکلیف کردم که: «بفرمایید با هم ناهار بخوریم.»
گفت: «غذا خوردهام، سلامت باشید!» -و رفت.
ما هم به دکان داخل شده کباب خواسته خوردیم.
پس از آنجا برای خریدن ساعت به یک مغازه داخل شدیم. صاحب مغازه که مردی از یهود بود پیش آمد، قیمت پرسیدیم، به روسی جواب داد، ترکی نمیدانست. به فرانسوی و انگلیسی ادای مطلب کردیم. نفهمید، معلوم شد که تنها روسی میداند و بس. خواستیم برگردیم نگذاشت. چند دستگاه ساعت برداشته به ما اشاره کرد که بیایید. دریافتم که پی ترجمان میگردد. در نزدیک مغازه پلهای بود که بالا میرفت، بدانجا داخل شد. ما نیز از پی او، تا رسیدیم بالا. در اتاقی را زد. از اندرون منزل به قاعدهٔ فرنگان صدای «آنتری!» [«Entrez!»] بلند شد. مردکهٔ ساعتفروش داخل شد، ما نیز پشت سر او. دیدم سه نفر ایرانی نشسته ناهار میخورند. سلام دادیم.
چون ما را دیدند، تعارف نمودند «که بسمالله ناهار میل فرمایید!»
گفتم: «سلامت باشید. حالا خوردیم.»
یهودی صاحب مغازه مطلب را به زبان روسی به ایشان اظهار کرد که این همشهریان شما ساعت میخواهند. خلاصه، به ترجمانی ایشان یک ساعت به دوازده منات خریدیم. یهودی پولش را گرفت و رفت. چون در ممالک روس همیشه در خانهها و منازل چای حاضر است لهذا چای تعارف کردند خوردیم. پس از آن سر صحبت باز شد. معلوم گردید که صاحب منزل یکی از تجار ایران است که به طور دائمی در باطوم اقامت و تجارت دارد. غالباً به حمل و نقل چای مشغول است.
از نام و نشان ما پرسید. گفتم: «ایرانی و مقیم مصر، فرزند فلان کس هستم.»
خیلی اظهار خوشوقتی کرده دوباره از ما به یگانگی و خصوصیت احوالپرسی و خوشامدی نمود. معلوم شد که با مرحوم پدر آشنایی و شناسایی داشتهاند. از واقعهٔ فوت مرحوم پدر خیلی متأسف و متأثر گردید. از نام آن دو نفر همشهری دیگر پرسیدم.
یکی را نشان داد و گفت: «این همشهری کربلایی تقی از اهل مرند است، در این شهر اقامت دارد. این هم خلیل سلطان شوهر همشیرهٔ بنده است. همشیره فرستاده است که حکماً مرا ببرد. چون از مراتب آسودگی بنده بیخبر است میخواهد به سبب مهر برادری به هزار گونه بلا مبتلا کند.»
قدری شوخی کردیم. در این اثنا یکی ارْ در داخل شد، بیتمهید مقدمه گفت که: «حاجی آقا! این مرد باز طفره میزد، تو را به خدا سوگند میدهم مرا از چنگ این ظالم خلاص کن!»
حاجی گفت: «بابا من چه بکنم؟ سه بار نزد او رفتم التماس کردم که یک صدوپنجاه منات به شما بدهد، خود هم قول داد. دیگر این چه طفرهبازی است؟ خدای لعنت کند بدین طایفه که نه از خدای شرم دارند و نه از پیغمبر خدا آزرم! به خوردن مال ایتام و صغار مردم دلیر شدهاند. شما بروید من امروز باز میروم بلکه طوری کنم که شما خلاص شوید.»
آن شخص دعا و ثنا کرد و رفت.
خلیل سلطان پرسید که: «چه خبر است و این شخص کیست؟»
حاجی گفت: «پارسال در اینجا یک همشهری وفات کرد، دکان بقالی داشت. گونسل اشیاء دکان را فروخت. هفتصد و پنجاه و چند منات وصول کرد، همه را ضبط نمود. حالا این شخص که -برادر اوست- آمده، در دست خود از علمای معتبر مملکت شهادتنامه دارد که وارث و برادر متوفاست. اکنون چند ماه است که آمده در اینجا معطل است. گونسل زیر بار ادای متروکات متوفا نمیرفت تا اینکه به هزار جرثقیل قطع کردیم، بیانصاف آن را هم نمیخواهد بدهد.»
من پرسیدم: «گونسل را کجا تعیین میکنند؟»
گفت: «از جنرال گونسلگری تفلیس.»
گفتم: «حالا که چنین است به جنرال گونسل تفلیس عرض و شکایت کند.»
گفت: «خدای پدرت را بیامرزد! این سرمشق را خود از آنجا گرفته است.»
خلیل سلطان گفت: «بیچاره گونسل چه تقصیر دارد؟ به او که مواجب نمیدهند، چه بکند؟ دور نیست که مبلغی هم به نام رشوت و تعارف دستی میگیرند.»
گفتم: «سرکار سلطان! شما خواجه تاشانید و هر دو خدمت به دیوان میکنید. البته میخواهید از گونسل حمایت نمایید. مگر به شما مواجب نمیدهند؟»
گفت: «به خدای اگر چیزی هم دستی نگیرند من راضی هستم، مواجب حلالشان باشد!»
گفتم: «دیگر این چرا؟»
گفت: «من سالهاست که به نام مواجب چیزی ندیدهام، سهل است، یک اسب بسیار خوبی دارم که از دو دیدهٔ خود بیشتر دوست میدارم، سرتیپ ما اسب را دیده طمع در او بست. هر چه به ایماء و اشاره مقصود خود را رسانید من اعتنا نکردم تا اینکه کار از ایماء و اشاره به کنایه و تصریح کشید. من نیز سخت ایستادم که نمیدهم. پس مشتری به منصب من تراشید. میخواست که هفتصد تومان از او رشوت گرفته سلطانی فوج را به او بدهد. من نیز در میان جمعی رویهرو گفتم که جناب سرتیپ! این منصب از اجداد موروث من است، نیاکان من به پادشاه خدمتهای نمایان کردهاند. پدر من در آشوب سالار دو سال در خراسان خاک خورده، چندین زخمها برداشته. اگر منصب مرا به دیگری بدهی، یکسر میروم پای تلگراف به پادشاه از تو شکایت میکنم و تا پای مرگ در سر این کار خواهم کوشید، زیرا که ملاحظه کردم بالای سیاهی رنگی نیست. آنچه گفتنی بود گفتم. سرتیپ دید خیرا! من از آن نمرهها نیستم، از صرافت آن خیال افتاد. التفاتم نمود و خلعتم هم داد. با اینهمه اسب را ندادم.»
گفتم: «راستش را بگویید، اصلاً مواجب ندارید یا هست نمیدهند؟»
گفت: «چه میفرمایید؟ از دولت مواجب جیرهٔ معین داریم، خزانه میدهد ولی ایشان میخورند و به امثال ما چیزی نمیدهند. چون بنده از فضل خدا احتیاج ندارم بزرگان میگیرند دست به دست میگردد و از ده یا دوازده عقبه گذشته آنگاه ده یک آن یا به دست صاحبش میرسد یا نمیرسد. من که ندیدهام سهل است، کسانی را که از همقطاران خود میدانم و میشناسم آنان نیز ندیدهاند.»
صاحب منزل گفت: «میل دارید برویم بیرون قدری گردش کنیم.»
گفتم: «چه عیب دارد؟»
با هم رفتیم بیرون همهجا تماشاکنان تا رسیدیم به باغ دولتی، خیلی ازدحام و جمعیت بود، نیم ساعت از شب رفته برگشتیم. در حین وداع به صاحب منزل گفتم که «شاید فردا نتوانستیم به خدمت برسیم وایور امروز آمد. فردا به یاری خدا عازم اسلامبول هستم. التماس دعا دارم!»
حاجی گفت: «ممکن نیست، من شما را فردا نمیگذارم بروید.»
من خیال کردم که تعارف میکند.
گفتم: «نمیشود باید برویم.»
گفت: «نه ساعت بد است.»
دیدم مطلب طور دیگر شد. جناب حاجی از سادهدلان است.
به تجاهل گفتم: «ساعت را به صوابدید شما خریدیم، اگر بد بود چرا آن وقت نفرمودید که پول ندهیم؟»
گفت: «نه آن ساعت را نمیگویم، دیروز به تقویم نگاه میکردم، دیدم برای امروز سفر دریا را بد نوشته است.»
باز اوقاتم تلخ شد، گفتم: «لعنت خدای بدان تقویم و نویسندهٔ آن و معتقد آن باد! بندهٔ خدا! عیب نیست که عمر خودتان را بدین مهملات صرف میکنید و وقت عزیز را فوت و ضایع مینمایید؟ فلانی مرد بیدین -که از وقایع اتفاقیهٔ خانهٔ خود بیخبر است- نوشته که فلانروز سفر دریا خوب نیست یا فلان ساعت دیدن بزرگان خوب است. آن پدرسوخته کارهای آسمانی را به حال خود بگذارد و تنها کار زمینی را که در آن نشسته است نیکو بسازد. اول مقدار جمعیت ایران را به هموطنان خود خبر بدهد، ثانیاً از مساحت و مسافت سرحدات مملکت مردم را مطلع سازد، پس از آن به آسمان پردازد. از همه بدتر، درد این منجمان و تقویم ایشان مرا هلاک میکند. مردکه به پادشاه که زندهٔ لطف اوست نیز خیانت کرده میگوید فلان روز دیدن روی ملوک خوب نیست. بدبخت! دیدار ملوک همیشه مبارک است. تو درستکار و چاکر صدیق و رعیت ثابتقدم پادشاه باش، هر وقت که مقتضی شد روی ایشان را ببین که برای تو با میمنت و مسعود است. هر گه بالعکس خیانت به دولت و پادشاه کردهای، همیشه خاطر تو از آن رهگذر منوش است. هیچ روز و ساعت مبارکی تو را از کیفر حرکات بد و خیانتکاری به ملک و ملت نجات نمیتواند بدهد. نمیدانم این بازیها و شعبدهها تا کی در ایران و میان ایرانیان رواج خواهد داشت؟ جناب حاجی بنده به شما عرض بکنم هر وقت غسل و شستوشوی بدن بر شما لازم شد بدون تعیین نیک و بد ساعت به حمام برو و بدن را پاک کن که سعدترین ایام و ساعات همان است؛ و همچنین هر مسئلهٔ شرعی داشته باشی بدون ملاحظهٔ تقویم پیش فقیه شهر رفته بپرس که بهترین اوقات همان وقت است. هر زمان -خدا نکرده- ناخوش شدی پیش طبیب رفته معالجه کن. این تقویم را که مجمع خرافات است بهل کنار! این سخنان مهمل را که صاحب تقویم میگوید ترقی قند و ابریشم، قوت حال مطربان، بسیاری دروغگویان، رفاه حال خواجهسرایان، کج نشستن زنان، کثرت ناخوشی در میان مردان، وقعی مگذار و به چیزی مشمار که اینها همه هذیان است!»
دیدم اوقات حاجی تلخ شد. گفت: «پس به فرمایش شما باید تقویم را بیندازیم. خوب اگر تقویم نباشد، شما از کجا معلوم میکردید که امروز چندم ماه است؟»
گفتم: «حاجی جان! بنده عرض نمیکنم که تقویم لازم نیست. البته برای هر ملتی و هر قومی لازم است اما نه این تقویم ایران که در سر هر صحیفه بنویسد «اوضاع این ماه دلالت میکند به شوری پنیر و شیرینی شکر، به نرمی پنبه و درشتی حجر.»»
خلاصه، دیدم حاجی مستعد است سر کلافهٔ سخن را پیچیده خداحافظی کرده درگذشتیم.
آن شب را در منزل خوابیده، بامدادان پس از ادای فریضهٔ صبح و خوردن چایی که آفتاب خیلی بلند شده بود، یوسفعمو تذکرهها را به دلالت خدمتکار مهمانخانه به گونسلخانههای ایران و عثمانی برده قول کشیدند. گونسلخانهٔ ایران از هر تذکره دو منات، گونسلخانهٔ عثمانی یک منات و هشتاد کاپک گرفته بودند. اما گونسلخانهٔ عثمانی به روی تذکرهها «تمبر» بیست غروشی چسبانیده بود. معلوم شد که آنچه به گونسل عثمانی دادیم به خزانهٔ دولت مشارالیها رفت و آنچه به گونسل ایران دادیم راست به کیسهٔ خود او فرو شد.
باری، تا معاملهٔ قول تذکرهها تمام شود چهار ساعت از روز گذشته بود. رفتیم به اسکلهٔ وایور، دیدیم کشتی هنوز بار میگیرد، چون وایور از میعاد معین دیر رسیده بود. من هم در روی پل قدم میزدم خیال و حواسم چندان پریشان و مختل بود گویی که هوش از سرم پریده است.
یک بار آواز یوسفعمو به گوشم رسید که: «سرکار بیگ! به خود باز آی که به دریا انتادی!»
چون متوجه به آواز او شدم دیدم همان قدم را [که] برداشتهام به دریا است. ملتفت گشته خود را پس کشیدم. به طرف یوسفعمو نگریستم. دیدم بیچاره دو دستی به سرش میزند.
و الحاصل، در آنجا چندان منتظر شدیم که زمان حرکت وایور رسیده رفتیم توی وایور. دیدم همان کشتی «ازوف» نام روس است که در آغاز سیاحت این طرف نیز به او سوار شده بودیم. عملهٔ وایور مرا شناختند. با هم تعارف و احوالپرسی کردیم و از این حسن تصادف خوشوقت شدم. وایور حرکت کرد. هوا خیلی خوش و دریا آرام بود. از اسکلههای طربزون، سینوب، کیرهسون، صامسون، یکی یکی گذشته روز پنجم صبحی وارد بوغاز اسلامبول شدیم. در پیشگاه کرانتینخانهٔ «قواق» -که در مدخل بوغاز است- حساب کردم، هشت ماه و بیست و یک روز تمام بود که از آنجا به عزم زیارت مشهد مقدس و سیاحت ایران گذشته بودم.
صاحبخانه میگوید: چون آن سیاحتنامهٔ کدورتانگیز را خوانده تمام کردم، غرق دریای حیرت بودم. آن وقت به ساعت نگاه کردم دیدم ده دقیقه به غروب مانده. به مراتب حیرتم افزود، زیرا که نه ساعت تمام مشغول خواندن آن سیاحتنامه بوده در این مدت نه سیگار کشیده نه چیزی خورده و نه از جای خود حرکت کرده بودم. از خود بالمره خبری نداشتم. از مهمانان بیچاره هم خبرم نبود. ایشان رفتند حمام که بدن را شست و شویی داده برگردند. حالا آفتاب غروب کرده خبری از ایشان نیست. همه در اندیشهٔ آن بودم که اینان در کجا ماندند و در کجا ناهار خوردند. نوکر را صدا زدم، آمد، چون مرا دید متعجب شد.
گفت: «آقا! شما در خانه بودهاید؟ ما چنان پنداشتیم که شما به همراهی مهمانان بیرون رفتید. خانم حالا از من میپرسید که چرا نیامدند.»
گفتم: «فضولی مکن! میبینی که در اینجا هستم، دیگر پرسیدن چه معنی دارد؟ زود برو به «خان والده» در مرتبهٔ فوقانی به اتاق نمرهٔ «...» سری بزن، ببین اگر مهمانان در آنجا هستند همراه خود بیاور خانه! هر گاه در آنجا نباشند از صاحب اتاق بپرس پیش او آمدهاند یا نه؟ زود برگرد!»
نوکر رفت. من باز در فکر مهمانان و از غفلت خود شرمسار بودم که چرا خود با ایشان نرفتم. قدری نگذشته بود که دیدم هر دو آمدند، برخاسته استقبال کردم.
چون نشستند گفتم: «برادر! مرا به عجب حالی گذاشتی؟ این کتاب مصیبت و یا سیاحتنامهٔ خود را به دست من پیموده در رفتی. مرا چنان مشغول داشت که نه از خود و نه از شما خبرم شد. تا حال هیچچیز نخوردهام، سهل است که سیگار هم نکشیده بلکه از جایی که نشسته بودم جنبشی هم نکردهام. حتی اهل خانه نیز چنان گمان بردهاند که من هم با شما رفتهام. اکنون به خود باز آمده به فکر شما افتادم که در کجا مانندید.»
گفت: «ما نیز از حمام بیرون شده به یک نفر همشهری که آشنا بود راست آمدیم. ما را برد به منزلش. ناهار و چایی را آنجا خوردیم، باز دست نکشید که «باید شب را نیز در اینجا باشید!» به هزار گونه التماس راضی کردیم، یکسر میآمدیم به خانه که در اثنای راه به آدم شما برخوردیم که پی ما میرفت.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-1-tebriz-seyahetinin-icmali-8
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرحهای متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشقهای کافی ترتیب داده شده است. من در اینجا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا مینمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشتهاند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر میکنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد میتواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی میتواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران میتواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوبترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها میتواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحبمنصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.
Dibaçəبه نام ایزد بخشندهٔ مهربانحمد و سپاس فزون از وهم و قیاس مالکالملکی را سزاست که بندگان خود را به فرمان واجبالاذعان «یأمرکم بالعدل والاحسان» امر به عدالت و نیکویی فرموده، و به مفاد «ینهی عن الفحشاء والمنکر» از بیاعتدالی منع نموده. پس، روندگان صراط مستقیم را سزا است که پیوسته در تزکیهٔ اخلاق کوشیده از تکبر و منیت اجتناب نمایند.
Yusif əminin tərcümeyi-halıاین بنده یوسف ابنعبدالله مختصراً شرح حال خود را به مطالعهکنندگان این کتاب بیان مینماید: مسقطالرأس [من] دهخوارقان از محال تبریز است. چون عموی بنده در تبریز سکنی داشت، پدرم مرا به تبریز برده در نه سالگی به عم بزرگوار سپرد که به مکتب بگذارد، در سایهٔ او تحصیل علوم دینیه نمایم. هشت سال در دبستان محله خوانده و چهار سال هم در مدرسه در سلک طلاب منسلک بوده صرف و نحو را به اتمام رسانیده، خط نستعلیق را خوب مینوشتم. در بیست سالگی، پدر مرحوم را استطاعت مصارف تحصیل بنده نمانده آمده و مرا از مدرسه در خدمت خود به تفلیس برد. یک سال در آنجا اقامت نموده، بعد از مرحوم پدر استدعا نمودم که مرا مرخص نماید به اسلامبول روم. اذنم داد. به اسلامبول رسیده با یک نفر همشهری اتفاق ملاقات افتاد.بعد از پرسش حال گفت: «اسلامبول جای آدم بیسرمایه نیست. بهتر این است برویم به مصر.»
İbrahim bəyin əhvalatıاهل خانه عبارت از ابراهیم و والدهٔ مکرمهٔ او و خواهر کوچک وی که دوازده ساله است (الملقبه به سکینه خانم) و یک دختری که در شش سالگی به نام چرکس خریدهاند.در عثمانی و عرب اینجور جاریه گذاردن رسم است که در خردسالگی خریده تربیت مینمایند. بعد مثل اولاد به شوهر میدهند. بعضی برای خود یا فرزند خود تزویج مینمایند. نام اصلی این دختر معلوم نیست ولی خانم بزرگ به این دختر «محبوبه» نام نهاد. این محبوبه زیاد با فهم و فراست، با هوش بود. در اندک زمان تحصیل کمال بسیار کرد. بعد از اکمال درس به مکتب دیگرش نهادند. طباخی و خانهداری یاد گرفت. از آن مکتب هم آراسته و پیراسته درآمد. بعد خانم معلمه آورد در خانه علم موسیقیاش آموخت - چنانچه در این زمان رسم است از برای خواتین تربیتشده این فن تا درجهای لازم و ملزوم واقع شده. محبوبه را از چهارده سالگی خانم آزاد نمود و عنوان خانمی داد و به جمیع اهالی خانه از اولاد و خدام غدغن اکید شد که کسی بی لفظ خانم اسم محبوبه را نیاورد، یا «خانم کوچک» بگویند. معلوم است خیال خانم بزرگ از این ترتیبات آن بود که او را تزویج به ابراهیمبیگ نماید. چه در مصر کمتر وجیههای [مانند او] یافت میشد بلکه نادرةالامثال بود؛ و اگر محبوبه خانم را به زوجیت دیگری میدادند، لایق همسری شاهزادگان بزرگ بود.