پس از شنیدن این سخنان از قول فرنگی، ابراهیم‌بیگ رنگ و روی خود را باخت، تا بناگوش مانند زعفران زرد گشت. ملاحظه کردم دیگر حالت نشستن ندارد، کالسکه کرایه گرفته، سوارش کرده، به خانه آوردم، یکسر رفت به منزل خود؛ چون حالت صحبت و گفت و شنود نداشت، من هم رفتم منزل خود که شاید او خوابیده راحت بشود.

بعد از ساعتی حاجی مسعود آمده گفت: «خانم خوابیده؛ بیا ببین آقا چرا گریه می‌کند؟»

رفته داخل نشده گوش داده دیدم ابراهیم‌بیگ خود به خود می‌گوید: «ایران، ایران! این چه مصیبت است به تو روی آورده؟ تف بر تو باد ای روزگار غدار! این چه خواری است که از برای ایرانیان آماده نمودی؟ ای وطن، ای مادر عزیز! این چه نکبتی است که از برای تو ابنائت روا دیده‌اند؟ آیا تو آن ایران نیستی که در عهد قدیم گلستان ارم و بهشت روی زمین بودی؟ آیا تو همان ایرانی که به روزگار دیرین آثار مدنیت و تربیت از تو در عالم ناشی و منتشر می‌شد؟ مورخین دنیا آگاه‌اند در ایام سلاطین عجم تو رسم‌های نیک و نظم‌های پسندیده داشتی. هنوز قانون کیومرث، هوشنگ، جمشید از یاد نرفته و فرنگیان را سرمشق مملکت و کشورآرایی گشته؛ اکنون چه شد که در اقصی بلاد فرنگ ذم اولاد تو را در جراید نشر می‌نمایند، از نام ایران و ایرانی وحشت کنند؟ ایران، ایران! ایران! پسران ناخلف آوازهٔ بدنامی و فضاحت تو را به گوش فرنگیان رسانیدند. مردمان بی سر و پای فرنگ به حرکات اولاد تو می‌خندند. در باغ‌ها گریبان اولاد تو را گرفته به قدح و ذم او پرداخته و به خوشی حال خود می‌بالند. امروز از اهل تو کسی نیست به حالت گریه کند.

دی در سر یک مرده دو صد شیون بود / امروز یکی نیست که بر صد گرید»

از این قبیل سخنان می‌گفت و های‌های می‌گریست.

به حاجی مسعود گفتم: «بشتاب، میرزا عباس را بیاور!»

من داخل اتاق شده، فوراً میرزا عباس هم رسید و گفت: «برادر! تو را چه شده و از بهر چه گریه می‌کنی، چرا خود را هلاک می‌نمایی؟ دنیا به شادی و غصهٔ تو تغییر و تبدیل نیابد. صبر باید کرد، که گفته‌اند «الصبر مفتاح الفرج».

مشکلی نیست که آسان نشود / مرد باید که هراسان نشود

البته بدگمانی را فروگذار و تفأل به خیر آر؛ کارها نیکو شود اما به صبر.»

قدری تسلیتش داده گفت: «بگو، اسب‌ها را به کالسکه ببندند بریم بیرون! قول بزرگان است که هنگام غم و الم به قبرستان روید. شب جمعه است، به قبرستان رفته برای اهل قبور فاتحه بخوانیم و فاتحه بدهیم.»

کالسکه حاضر شد، سوار گشته رفتیم سر قبر مرحوم حاجی.

ابراهیم‌بیگ خود را به روی قبر افکنده، زار زار می‌گریست و می‌گفت: «پدر جان، خرم به حال تو که رفتی و این روزهای غمین را ندیدی! من جمیع وصایای تو را گرفته اجرا کردم، ولی نتوانستم نسل تو را به وطن برم. پدر جان! خود رفتم و به چشم خود دیدم آن‌چه که دربارهٔ ما دیگران می‌گفتند، تماماً درست و صحیح بود. پدر جان، کاشکی پایم می‌شکست و نمی‌رفتم! کار از آن گذشته که هموطنان به ما سرزنش کنند، حالا فرنگیان معایب ما را به روزنامه‌ها اعلان می‌کنند. پدر جان!

اگر به روز قیامت کشید وصل، چه شد؟ / وصال یار بدین انتظار می‌ارزد

بابا، اجابت کن مسئولم را، مرا نزد خود دعوت فرما! من از این بیش تاب زندگی ندارم و نمی‌توانم شماتت خودی و بیگانه را دربارهٔ وطن خود بشنوم، از حیات خود بیزارم. زبان هر کس بر من دراز شده، خدایا خلاصم کن و جان من بستان!»

در این بین میرزا عباس بازوی ابراهیم‌بیگ را گرفته از سر قبر بلند نموده گفت: «برادر! تو به کلی دیوانه شده‌ای. مردم آرزوی عیش و عروسی تو را دارند و تو برای خود آرزوی مرگ می‌کنی؟ «ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا؟» این چه راز و نیاز است و این چه دعای بی‌جاست؟ پاشو، پاشو برویم!

گلدیم که دردم آزالسون / آرتدی زیاده لندی»

جبراً از قبرستانش بیرون آورده، به کالسکه سوار کرده، آمدیم در خانه؛ ولی از کسی صدا درنمی‌آید و در هیچ یک از ما قدرت تنطق سهل است، یارای نفس کشیدن هم نبود.

حاجیه خانم آمد که چه خبر است؟

گفتم: «خبری نیست. باز کدر رسیده و ز همان قسم کدرهاست.»

میرزا عباس قدری نشسته و رفت. محبوبه منتظر بود من بیرون آیم، بعد از زمانی بیرون آمدم. با چشم گریان و دل سوزان پرسید: «چه شده؟»

گفتم: «چیزی نشده روزنامهٔ حبل‌المتین خوانده، مکدر شده است.»

گفت: «پس از این حبل‌المتین را نگذارید از در خانهٔ ما داخل شود! من سابق که حبل‌المتین می‌آمد گاه گاهی می‌خواندم، با این‌که از فهم مطالب او قاصر بودم باز هم بعض مقالاتش مرا حالی به حالی می‌نمود و به گریه می‌انداخت. مدیر آن نامه گویا روضه‌خوان بوده و یا پیدایشش در محرم شده، هیچ‌وقت خبر بشارت‌انگیز فرحت‌خیزی از ایران در او مشاهده نشده. معلوم است خواندن چنین اخباری برای بیگ در حکم خوراندن سم بدوست.»

گفتم: «راست می‌گویی، من خود هم پس از این نخواهم خواند، ولی این قصور از اخبارنگار نیست. حکم اخبار آن است که حسن آیینه را داشته باشد، قبیح را قبیح و حسن را حسن نماید. چون حسنی در کردار ایرانیان نیست، چگونه حسن نماید؟»

ابراهیم‌بیگ چایی و شام میل ننمود، با حالت پریشان تکیه زده، سر در پیش افکنده، آه سرد از دل پر درد می‌کشید. با این حال یک ماه کامل، در خانه نشسته بیرون نرفت. حاجیه خانم هر چه اصرار می‌کرد حکیم بیاید راضی نمی‌شد. روزی دو سه فنجان قهوه با شیر و گاهی چایی می‌خورد، ولی هر روز چهل پنجاه سیگار می‌کشید. احباء هر روز آمده احوال‌پرسی و دلجویی می‌نمودند. روز به روز بدنش می‌کاهید و لاغر و ضعیف می‌شد، بی‌قوت و بی‌طاقت می‌گشت. دائماً در فکر و خیال بود.

روزی جمعی نشسته بعضی صحبت‌های بامزه و شوخی می‌کردند که شاید در دلش اثر بشاشت پدید آید. ناگاه حاجی مسعود نامسعود از در داخل شد و چند مکتوب آورد. من اشاره کردم برگردد. نفهمید. همه را گذاشت، ابراهیم‌بیگ نگاه کرده، یکی را به جانب من انداخت و با صدای ضعیف گفت: «بخوان!»

دیدم مکتوب مشهدی حسن کرمانی است. هر چه خواستم طفره بزنم مفید نیفتاد. اصرار کرد. خواستم مطالعه نموده احوالات وحشت‌آمیز را خارج کنم و با سرهم‌بندی بگذارنم، گفت: «خیال تو را می‌دانم. به مرگ من بدون تحریف چنان‌که نوشته من‌البدو الی‌الختم بخوان.»

ناچار من هم شروع به خواندن نمودم.

صورت مکتوب مشهدی حسن کرمانی از طهران

فدایت شوم. مدتی است که عدم مطلب عریضه‌نگار نشده زیرا احوالات فرح‌بخشی ظهور نکرده و من هم پریشان خیال و پژمرده حالم و خیال دارم چند روز بعد عازم ارض اقدس مشهد مقدس شده نایب‌الزیاره باشم. پس از وفات حاجی خان راه مداخل بنده مسدود شده، با کمال عسرت و پریشانی به سر می‌برم و هر چه مایحتاج داشتم همه را فروختم. این آخرین عریضه‌ای است که از طهران می‌نویسم و احوالات فرنگستان را شما بهتر از بنده می‌دانید. حبل‌المتین را خواهش کردم، حالا یک سال است یک نسخه هم نفرستادید، طلبیدن آن اگر به ذریعهٔ دیگر ممکن بود زحمت جناب‌عالی را نمی‌دادم. شاید به بی‌احتیاطی فرستاده‌اید به بنده نرسیده و در پستخانه گیر کرده است. شنیدم بعضی پاکت‌ها را به این بهانه باز می‌کنند، ولی غرض صدراعظم دیگر است. با این همه سختی‌ها که در عدم ورود حبل‌المتین می‌نمایند باز موثقاً شنیده‌ام تمام شماره‌های حبل‌المتین را روی میز خاصهٔ شاه می‌گذارند. کی و چه‌طور؟ معلوم نیست صدراعظم خیلی در جست و جو است، هنوز پی نبرده. همین‌قدر خوش خبری به شما می‌دهم که اخبار حبل‌المتین به شاه می‌رسد و ملاحظه هم می‌فرمایند. باری. چند ماه قبل نوشتم اعلی‌حضرت همایون شاهنشاهی با ملتزمین رکاب ظفر انتساب به سلامتی و فیروزی وارد گشتند و جشن مفصلی هم گرفته شد. ولی افواه است که پس از پنج ماه باز خیال عزیمت فرنگستان دارند. مجدداً از روسیه ده میلیون قرض خواسته گویا قرارداد هم شده است و از قراری که می‌گویند صدراعظم به تدابیر، اسباب‌چینی این سفر را کاملاً کرده. چنان‌چه سابقاً عرض شده بود که اعیان جمیعاً درصدد عزل صدراعظم هستند، صدراعظم هم این معنی را دریافته، به جهت صلاح شخصی خود بودن در تختگاه را منافی حزم می‌داند تا وقتی که شاید یک یک این مدعیان خانگی را براندازد و از میان بردارد؛ ولی از قراری که معلوم است مشکل بتواند. ماده مستعد است و شاید از بد بدتر شود. جماعت مدعیان شب‌نامه ایجاد کرده، در کوچه و بازار می‌اندازند و به دربندها می‌چسبانند. حتی به نفس نفیس همایونی هم به وسایط غیر معینه می‌رسانند. از پادشاه راضی هستند. همهٔ گناهان صدراعظم را با دلایل بینه در شب‌نامه‌ها ثبت می‌نمایند، که او سبب خرابی ایران گذشته سی سال است که تمام نقاط کرهٔ ارض از حضیض سفلی به اوج علوی ارتقا نموده، برعکس ایران روز به روز روی به انحطاط نهاده، ظلمت جهل تمام ایران را فراگرفته بی‌نظامی و بی‌قانونی از حد گذشته، صدراعظم هر کس را می‌خواهد پیش می‌کند و هر کس را نخواهد پس می‌برد. گذشته از نجبای ملت و دانایان کار آگاه، شاهزادگان عظام هم از تفرعن و بی‌اعتدالی این مرد دلتنگ گشته، چندی قبل حضرت والاظل‌السلطان تلگرافی در خصوص یک نفر از ارباب لقب به صدراعظم زده بود؛ صدراعظم را غرور و سبعیت دامنگیر شده، به زور توسری تلگراف را به حامل خورانیده بود. تصنیف ساخته‌اند در دف و دایره می‌زنند:

صدراعظم شاه ایران است / گویی نیست؟ هست!

شاه‌های و هوی عنوان است / گویی نیست؟ هست!

اول چیزی که به ایران لازم می‌باشد مکتب است و این شخص در ضد مکتب ایستاده به شاه گفته بود: «نتیجهٔ مکتب را ملاحظه فرمایید که طلاب روسیه چه شورش‌ها بر پا کرده‌اند. طلاب مکتب هیئت مضری‌اند از برای دولت.» با این صغری و کبری خیال سد جمیع مکاتب را دارد.

بزرگ‌ترین مدعی او وزیر دربار است، این‌ها به همدیگر افتاده راست و دروغ در حق یکدیگر سخنان مضرت‌انگیز می‌گویند و مقدمه‌ها برای یکدیگر می‌چینند. آن هم کبادهٔ صدارت می‌کشد. بعضی رعایت جانب وزیر دربار را می‌کنند، خصوص ترکان. گمان دارند او بهتر از این است، ولی به خدا نه این خوب است و نه آن. این هم دارد علی‌رغم میرزاعلی اصغر خان صدراعظم باغ و پارک می‌سازد. از قراری که می‌گویند این پارک بهتر از آن پارک خواهد شد. کمتر از دویست هزار تومان خرج ندارد، ازجمله جهت گلخانهٔ زمستانی ماشین بخار آورده و چندین هزار تومان مایه گذاشته است. خاک به سر رعیت ریخته و برای سیر و صفای خود این‌گونه عمارات و پارک‌ها می‌سازند. بالجمله، کسانی که در این سفر فرنگستان نبوده و از اسباب و تجملاتی که رفقا آورده‌اند محروم شده، یا باید بیاورند، یا از حسد و همچشمی در آرزوی پارک و تجملات غصه مرگ شوند؛ و آن مرده را «شهید پارک» باید خواند.

گویا تفنناً در فرنگستان گفت و گو شده بود که مجلس در ایران بنا گذارند، یک نفر از حواشی شاه، امیر بهادر جنگ، گفته: «اگر چنین کنند من با خنجر شکم اهل مجلس را می‌درم. این‌ها خیال دارند از استقلال سلطنت بکاهند، من شاهسون و صاحب غیرتم.» بهادر ایران را تماشا کنید! شجاعت را در بر هم زدن سعادت و خوشبختی ایران به خرج داده شکم پاره کن می‌شود! بهادر ما چه‌قدر با شجاعت و با غیرت است، مجلسیانی که می‌خواهند به عزت و قدرت و شوکت پادشاه بیفزایند شکمشان را پاره می‌کند. همان مثل مشهور دوستی حضرت خرس در حق آن‌ها شامل است. «دشمن دانا به از نادان دوست.» دوست نادان نمی‌خواهد که پادشاه او مثل «ویلهلم» ایمپراتور آلمان شود. می‌گوید پادشاهی ایران اسم بی‌مسمی باشد، صاحب امر و نفوذ نباشد. خلاصه، در حقیقت ایران ویران است. در هر ولایت گرانی غله به اعلی درجه رسیده، فقرا بیکار و گرسنه، الله الله گویان به خانهٔ حکام هجوم می‌آورند و یغما و تاراج می‌نمایند. در مشهد، شیراز، اصفهان و یزد یا بلای گرانی یا جسارت جماعت بابیه و بگیر بگیر آن‌ها هم هست، بعضی جاها قشون می‌فرستند؛ و کسادی بازار، کسبه و تجار را از پا درآورده است. آتش جهل ایران را سوزانیده، با وجود این حال، صدراعظم اصلاً از این واقعات باک ندارد، هر چه از دستش برآید در خرابی ایران می‌کند و بر همگی دشمنان خود غلبه می‌نماید. از مسلمات است که خلاق عالم جهت امتحان یک نفر بندهٔ خود را به اوج اعلی رسانده قدرت کرامت فرموده است، ولی کبریایی شایستهٔ ذات اقدس اوست، تعالی شأنه؛ اگر چنان‌چه بنده خواهد در صفات ذاتیهٔ خدا شرکت نماید فوراً از اوج عزت به خاک مذلتش نشاند و پشهٔ ضعیفی دمار از روزگارش برآرد. ولی اکنون که اقبال مساعد دارد، هر چه دلخواه اوست به جا می‌آرد؛ وای از روزی که ادبار روی آرد و در جای اقبال خیمه زند! دنیا از این افسانه‌ها بسیار یاد دارد.

زمانی که بخت یار است، جعفر برمکی به انواع زنان محصنه و غیر محصنه جسارت می‌ورزد و مسئول نمی‌گردد. وقتی که ادبار دامنگیر می‌شود، با منکوحهٔ مشروعهٔ خود ملاقات می‌کند، در ده درهم نفت آتش غضب خلیفه می‌سوزد و عموم برامکه طعمهٔ شمشیر آبدار می‌شوند. کسانی که غنی و فقیر، وضیع و شریف، عالم و جاهل، غریب و بومی، از خوان احسانشان پرورده و جیب و بغل از اکرام ایشان پر از زر احمر و تن و بر اعلا و ادنا از عطای آنان آراستهٔ زیب و زیور بود، در آنی از شدت ادبار و ناسازگاری اقبال «بیوتهم عالیها سافلها» گشته، نه از خود ایشان آثاری و نه از تجملات و تحکمات آنان نشانی ماند. «کل شیء هالک الا وجه.» باری، از رؤسا، جماعتی که در عزل صدراعظم هم عهد و هم قسم شده بودند که تا اعلی‌حضرت شهریاری او را عزل نکند آرام نگیرند، یکی هم جناب آقا شیخ فضل‌الله نوری -که از علمای معروف طهران است- بود؛ شش هزار تومان از صدراعظم گرفته جمیع رفقا و معاهدین را نشان داده سر «اذا فسدالعالم...» را نمود. از نو بگیر بگیر است، آقا میرزا سید حسن آقا برادر مؤیدالاسلام، مدیر حبل‌المتین، را هم شبانه گرفته و بردند. به کجا؟ معلوم نیست. این‌ها برای کوتاه کردن زبان و شکستن قلم حبل‌المتین است، با سفیر انگلیس هم در گفت و گو هستند که شاید دوستانه حبل‌المتین را در کلکته بند نمایند. حالا خبر رسید که نود نفر از بزرگان را گرفته هر یک را به طرفی پرت و پلا کرده‌اند. بازار بگیر بگیر خیلی گرم است، هر کس با هر کس دشمنی دارد خود را به صدراعظم رسانیده و کار او را می‌سازد.

آن‌که در دل هوس سوختن ما می‌کرد / کاش می‌آمد و از دور تماشا می‌کرد

اعتذار از علمای اعلام کثرالله امثالهم: امید صادق و رجاء واثق است که قارئین گرام و برادران ذوی‌الاحترام، هرگز دربارهٔ بندهٔ نگارنده به فحوای «ان بعض الظن اثم» سوءظن نفرموده و گمان بد نبرند. مسلم است که توهین اساطین دین مبین کفر محض و عین ضلالت است. هر آن کو به خدا و رسول ایمان آورد، مرتکب چنان جسارتی که سبب کفر و ارتداد باشد نمی‌گردد و کسانی را که حضرت ختمی مرتبت -صلی‌الله علیه و آله- ستوده و در شأن و مرتبهٔ ایشان فرموده «علما امتی کانبیاء بنی‌اسرائیل» اطاعت و توقیر ایشان بر هر صاحب ایمان به حکم رسول انس و جان مانند اطاعت ائمه انام -سلام‌الله علیهم الی آخرالزمان- واجب است و ترک ادب و خلاف اطاعت به سلسلهٔ مقدسهٔ علما سبب خلود در نیران است.

«اللهم احفظ من شرور انفسنا.» و بدون پیروی، اساطین دین و جانشینان امام مبین چه ملت؟ چه دولت؟ چه سلطنت؟ چه ایمان؟ چه اسلام؟ این داد فریاد و جد و جهد نگارنده از روی تعصب و حفظ ناموس اسلام و بقای اسم و رسم ملت و قومیت است و هیچ‌وقت جز به وجهه دیانت و حفظ شریعت از برای هیچ ملتی ترقی حاصل نشده و نخواهد شد. ترویج شریعت و اعلای کلمهٔ توحید بسته به وجود فایض‌الجود علماء دین است. بی وجود عالم، چه مسجد؟ چه منبر؟ چه شریعت؟ چه طریقت؟ هیچ دولت و ملت در بی‌دینی فرمان‌گذار نشده و نخواهد شد؛ ولو این‌که مذهب غیر حق و باطل باشد، بهتر از لامذهبی است تا چه رسد به مذهب پاک احمدی و شریعت مطهرهٔ محمدی که «همه عالم گواه عصمت اوست.» بلاشک جهت ملک‌داری و فرمان‌فرمایی وجود علماء اعلام، از ارکان اربعه و بلکه رکن رکین و اس اساس هیئت اجتماعیه شناخته می‌شود، مانند ستون وسط خیمه، اگر -استعیذ بالله- شکست بر آن وارد آید آن اساس از بیخ و بن برافتد. سیاست در هر ملت از قاعدهٔ حکمیه است؛ چه، در هر صنف از اصناف بنی نوع بشر، قطاع‌الطریق -که هر کدام ملبس به لباسی گشته به جان و مال بلکه به دین و ایمان مردم دست تعدی دراز نموده- موجودند، از هیچ‌گونه فحش و بی‌اعتدالی مضایقه نمی‌کنند؛ چنان‌چه از ابتدا الی حال دیده و شنیده شده که نیک و بد، سعید و شقی در هر صنف بوده، حتی در ذریهٔ انبیا و اولیا. طایفه‌ای از قاطعان طریق در شب جبال پنهان و راه کاروانان زنند و با شمشیر و تفنگ هجوم آرند و برخی در شهر شبانه به خانهٔ بیگانه داخل شده آن‌چه به دستشان افتد می‌ربایند و می‌برند. گروهی در کسوت تجارت در ملأ عام مال مردم را گرفته پس نمی‌دهند؛ از همهٔ این‌ها معتبرتر و شقی‌تر گروهی‌اند که به لباس تزویر درآمده طریق شریعت پیمایند، مال فقرا و مساکین و ایتام و موقوفات را گردآرند. قطاعان الطریق سابق‌الذکر در انظار بی‌قرب و هنگامی که توقیف شدند مجازات می‌بینند و در خاک مذلت و شرمساری می‌نشینند، اما اینان در صدر مجلس نشینند و بر سایرین برتری گزینند. این‌ها اشخاصی هستند که اول درجهٔ شقاوت‌شان این است که کسوت علما را غصب کرده، بر سر و بر خود آراسته و به فحوای «کمثل الحمر یحمل اسفارا» کتاب چندی بر خود بار نموده و او را سبب راه ترقی [قرار] داده‌اند. چنان‌چه، وقتی که جناب آقا از عتبات عالیات تشریف می‌آورد، به جز ردا و عصا به چیزی مالک نیست، دویست تومان هم قرض دارد. در اندک زمان بدان چه حکم ناحق صاحب چند قریهٔ ششدانگ و تجملات خانه و جواهرات و طلاآلات زنانه و خدم و حشم می‌شود. غافل از این‌که «من لم یحکم بما انزل الله فاؤلئک هم الکافرون و الفاسقون و الظالمون». این راهزنان، بدنام‌کنندهٔ نیکو نامان‌اند. به مفاد آیهٔ وافی هدایهٔ «انما یخشی‌الله من عباده العلماء» علما باید با زیور خوف آراسته و با کسوت خشیت پیراسته باشند، نه این‌که مردگان را وارث و ناحقان ظالم را حارس، مال یتیم بخورند و پردهٔ ناموس مظلوم بدرند. حضرت رسول اکرم در حق چنین علما می‌فرماید: «من طلب العلم لاربع دخل النار، لیباهی به العلما، او لیمازح به السفهاء او یصرف وجوه الناس، او لیاخذنه الامراء.» و اگر غمازی را هم بر این چهار مزید کنیم، این پنج خصلت مذمومه کلاً در بعض از علماء طهران موجود است. «العلم بلا عمل وبال، العالم بلا عمل کشجر بلا ثمر.» حضرت عیسی -علیه‌السلام- می‌فرماید: «ویل للعماء السوء کیف تلقی علیهم‌النار.» ابی‌عبدالله می‌فرماید: «به درستی که بعض از علما تحصیل می‌نمایند و نمی‌خواهند تعلیم نمایند و ایشان در دَرَک‌اند. حتی بعضی که در موعظه تندی نمایند در دَرَک‌اند، و عالمی که به علم خود عمل نکند در دَرَک است» پس عالم آن نیست که پنج ذرع کرباس فرنگی دور سر پیچد ملبسین به لباس علم را عالم نمی‌توان خواند، عالم آن است که قولش برعکس فعلش نباشد.

غول باشد نه عالمی که ازو / بشنوی گفت و نشنوی رفتار

بر خود آن را که پادشاهی نیست / بر کسانش تو پادشه مشمار!

افسری کو نهد همی بر سر / خواه افسر شمار، خواه افسار!

این عنوان را «وفایی شوشتری» خوب به نظم آورده -رحمة‌الله علیه:

نه هر کس شد مسلمان می‌توان گفتن که سلمان شد

کز اول بایدش سلمان شد و آنگه مسلمان شد

جمال یوسف ار داری به حسن خود متوغره!

صفات یوسفی باید تو را تا ماه کنعان شد

به سر سودای دنیا داری و خود فکر دستاری

کز اول فکر سر باید شد آنگه فکر سامان شد

عالم آن کس بود که بد نکند / نه بگوید به خلق و خود نکند

عالم آن است خود به راه بود / نه سوی مال و نفس و جاه بود

نه محقق بود نه دانشمند / چارپایی بر و کتابی چند

آن تهی مغز را چه علم و خبر / که بر او هیزم است یا دفتر؟

ای کاش در دولت با قدرت و علم بودیم و در تمیز کردن این معایب صد سال پیش جهد می‌کردیم که حسن از قبح و نیک از بد و خوب از زشت سوا شدی؛ بعضی اشخاص که مایهٔ رسوایی یک قوم و مذهب هستند از درجهٔ اعتبار می‌افتادند. چه فایده! امرا و وزرا بیشتر به لوث پایمال کردن حقوق ملت آلود، و از ترس اعمال و افعال خود قدرت نطق کشیدن ندارند. نه ادارهٔ تمیز هست، نه معارف و نه سانسور مذهبی؛ هر نکره‌ای هر چه خواهد می‌نویسد و به خورد عوام‌الناس می‌دهد و از صاحبان دستور، اگر سخنی گفته شود، مانند کلام منزل در دل عوام نقش بندد، چون بیچاره قوهٔ ممیزه ندارد که نیک را از بد تمیز دهد و حق را باطل شناسد؛ و اگر کسی عالم ربانی و فاضل صمدانی باشد ولی عمامه نگذارد و آستین پهن و گشاد نداشته باشد، سخنی از حدیث و آیه به میان آرد، همه تمسخر کنند و به نافهمی و بی‌معرفتیش نسبت دهند؛ ولی جاهل، بلکه جلاد، اگر عمامه گذارد حرفش مسموع و مجری و اگر بالای منبر رود پی‌درپی صلوات فرستند و غلغله در مسجد افکنند و در عوض مزخرفات باید بشنوند و حکماً دست‌شان را هم باید ببوسند و پاپوششان را جفت نمایند؛ از همه تمنای اطاعت دارند و اگر کسی ایرادی نماید او را شقی و کافر خوانند، اما به مکلای عالم اعتنا ندارند؛ خیال نمی‌کنند که فضیلت در سرپوش نیست، اگر فضیلت در سرپوش باشد قیمت کلاه که از پوست بخارایی است بیست و پنج تومان است، اما قیمت عمامه یک توپ تنزیب شش هزار دینار است. پس فضل در سر است که محل خرد و هوش و ادراک و تمیز می‌باشد که به حکم عقل از خدا می‌ترسد و خلقتاً هیچ فرقی در میان نیست. افسوس که رؤسای ملت تا امروز در خیال آن نیفتاده‌اند که امتیاز و اعتبار را به انسان کامل دهند، نه به دستار بزرگ -«هدینا الله الی طریق الصواب.» سخن به طول انجامید. خدا آسان کند دشوار ما را!!

در هر صورت، نگارنده ناگزیر است از آن‌چه در نسخه‌ها درج شده بی‌کم و زیاد بنگارد، چون مطلب سراپا صدق و خالی از غرض است و نیت خالص. خدا را به حق علماء امت محمدی قسم می‌دهم که قلم عفو بر جرایم اعمال ما درکشند. از قارئین محترم استدعا می‌کنم که خرده نگیرند. در این‌جا اگر سهوی شده در مبلغ وجه می‌باشد، که آیا شش هزار یا سه هزار دینار است، خود آن عالم‌نما آن سهو را تصحیح خواهد کرد.

خلاصه، بعد از عرض معذرت به حضور علمای حقه به ادای مطلب پردازیم. «اذا فسد العالم فسد العالم» عالم را فاسد نموده. از آن روز این را بگیر آن را ببند به میان افتاد. یکی را به کاشان، دیگری را به اردبیل، سومی را به قزوین، هر کس را به جایی می‌فرستند. یکی را حکومت می‌دهند، دیگری را اخراج بلد می‌کنند؛ هنگامهٔ محشر است در مردم. خرید درباریان بیش از تجار است. آقایان محترم در فرنگستان آدم دارند صد صندوق، پنجاه صندوق... می‌آورند. حضرات خیرخواهان دولت -که مدعی آنان‌اند- معترض‌اند چرا وجه استقراضی را چنان کردند؛ ولی هر کس دم زند، گم شود. همه جا خفیه و تبدیل موجود است. عرض کردم قدغن اکید شده که روزنامهٔ حبل‌المتین و سایر روزنامجات فارسی از خارج به ایران نیایند. یاد دارید که یک روز روزنامهٔ اطلاع و ایران را از دست بنده گرفته انداختید که «ظلم عالم را فراگرفته، این نامردان متملق به مداحی ظلمه و فساق می‌پردازند.»؟ و حالا تصور نمایید حبل‌المتین -سوای آن‌که از ظلم حکام و کم و بیش در کیفیت گرانی طهران و اسباب او و رشوه خوردن امرا و اعیان از محتکرین و راهنمایی دولت به صراط مستقیم- چه نوشته بود که قدغن کردند؟

البته روزنامهٔ ایران لابد و اطلاع لاعلاج است. هرچه بکنند تعریف و تمجید نموده، پارچهٔ نانی به دست آورده بخورند. اما در ممالک خارجه روزنامه‌نویسان بیش از وزرا و صدراعظم دبدبه دارند، ولی در طهران قدرت صد توپ کاغذ به نقد خریدن ندارند. ژاپونیان در سی سال دارای پانزده هزار روزنامه‌نویس شده‌اند و قدرت را روزنامه‌ها به آن‌جا رسانیده که دنیا را به حیرت و تعجب انداخته‌اند. ما را یک حبل‌المتین است که، هزار و ششصد فرسخ دور از وطن، آن را هم قدغن می‌نمایند به ایران نیاید. از ذلت و ادبار ما دنیا در حیرت است و این همه ذلت و پریشانی و بی‌سامانی ما تماماً از سوء حزم و تدبیر وزرای خود غرض است. سی سال است که خیال ایشان در اضمحلال و برانداختن یک دیگر صرف می‌شود و دائماً با یکدیگر دست و گریبان و درکشاکش‌اند، و فرصت رسیدگی به کارهای دولتی و ملتی ندارند. در هر صورت، هرج و مرج در هر گوشه و کنار نمایان، خفیه و تبدیل از بس زیاد شده دوست از دشمن و بیگانه از آشنا شناخته نمی‌شود. اکنون مانند گفته‌های «شیبانی» دنیا پریشان است.

یسار پریشان و زلف یار پریشان / شهر پریشان و شهریار پریشان

روز پریشان‌تر از شب و شب از روز / هست همه کار روزگار پریشان

باد پریشان و ابر و باغ و که و دشت / عید پریشان و نوبهار پریشان

خاطر مجموع کافیان در شاه / هست تو گویی چو زلف یار پریشان

بخت پریشان اگر نگشت، چرا گشت / شاه نشسته به تخت یار پریشان؟

کار خلایق به اضطرار کشیده / هست دل خلق از اضطرار پریشان

رای پریشان زند به کار چو باشند / مرد نشسته به کاخ کار پریشان

هست پریشان‌تر از همه دل «بونصر» / کش بود این کار از آن نگار پریشان

خلاصه، این اوضاع زندگی ماست. اگرچه خجالت می‌کشم، ولی اگر ممکن باشد پنجاه تومان به مشهد برای بنده بفرستید، ورنه جان شما سلامت باشد. آقا میرزا یوسف را از طرف من سلام برسانید. اقل حسن کرمانی.

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 8

از میرزا عباس پرسیدم: «این شخص کیست؟»گفت: «مازندرانی و در مارسل [مارسی] مقیم است، جهت ایران امتعه خریده می‌فرستد.»

14 min
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 9

شمه‌ای از تمدن ژاپون را اجمالاً که سبب ترقی ایشان شده گفتم. با وجودی که قانون مدنیت اروپا را قبول کرده‌اند در مواظبت آیین و مذهب خود محکم‌تر از اول شده، مراقب شئونات آیین مذهبی خود بیش از پیش هستند. نسبت به سایر ارباب ادیان امانت و دیانتی که این‌ها دارند هیچ ملت ندارد. همه روزه به رونق معابد و بتخانه‌های خودشان می‌افزایند. ولی این فرنگی‌مآبان ما به محض این‌که یک ماه در فرنگستان ماندند، و همین‌قدر تحصیل زبان و اخلاق کردند که ایستاده بتوان شاشید، پس از مراجعت منکر آیین مذهب آبا و اجداد خود می‌شوند. علاوه بر انکار خودشان، در گمراهی دیگران هم اقامهٔ بینه و دلیل می‌نمایند: یعنی همان دلیل‌ها که در مکاتب فرنگستان از کشیشان پروتستانی یاد گرفته، [بی]شعور بیان می‌نمایند. بدبختانه عقیده‌شان این است که شریعت مطهره مانع از اجرای قانون اساسی است. و این قدر مدرک و تمیز ندارند که اولین قانون مکمل دنیا را صاحب شریعت مطهرهٔ اسلام در عالم ارائه نموده است. روزی یکی از مستفرنگ‌ها که خود را فاضل‌ترین اهل ایران می‌دانست و در فرنگی‌مآبی اول شخص بود، به یک نفر از دوستان خود چنین نوشته بود:«تو قانون را چه‌قدر سهل و آسان می‌پنداری؟ تا سی هزار مسئله از شریعت اسلام محو نکنی و - العیاذبالله! - با آتش نسوزانی، اجرای قانون در اسلام نتواند شد.» آن شخص، مکتوب فاضل جلیل را به من بنمود و گفت: «شما را به خدا انصاف دهید که افکار باطل این فرقهٔ بی‌انصاف تا چه درجه است! نظم قانون و اجرای آن چه دخل به بطلان احکام شریعت مطهره دارد؟ ملت ژاپون از کدام مسائل شرعیهٔ خود یکی را ترک کردند؟ دولت عثمانی کدام احکام شریعت مقدسه را واگذارد؟ بلکه در استحکام بنیان شریعت مطهره زیاده بر سابق ساعی [شده‌اند]. قانون چه چیز است؟ قانون همان دستورالعملی است که مولای متقیان امیرمؤمنان خلیفهٔ بر حق حضرت سیدالمرسلین، علی‌بن‌ابی‌طالب - علیه‌السلام - به مالک اشتر - رضی‌الله تعالی عنه - نوشته وقتی که به حکومت مصرش فرستادند. اگر بخوانند و بدانند که آن بزرگوار به مالک اشتر چگونه دستورالعمل داد هرگز برای ایشان شک و شبهه باقی نمی‌ماند که قانون دول مغرب زمین از این دستورالعمل گرفته شده که کار خود را به درجهٔ علیا رسانیده‌اند. غیر از سرمشق و دستورالعمل حضرت امیرالمؤمنین - علیه‌السلام - هیچ مسلمان قانون دیگری را طالب نیست؛ خواه کشوری، خواه لشکری، خواه مالیات، خواه عدالت، خواه قضاوت. تماماً از روی دستورالعمل آن جناب اخذ شود کافی است.

13 min
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 10

نخستین صفات مروجین هر قانون، در هر دین و مذهب و قوم و ملت که باشند، امانت و دیانت است و باید با اعتقاد پاک و استواری در دین و مذهب خود قانون را برای رواج آیین خویش مجری بدارند؛ و الا برای بی‌دین و لامذهب نه قانون لازم است، نه نظام. چه اولین مرتبهٔ بی‌قانونی و بی‌نظامی سهل گرفتن احکام مذهب است، و حال آنکه قانون و نظام برای حفظ شریعت و محافظت طریقت و نگاهداری معابد و صیانت احکام کتاب آسمانی است؛ و تربیت لشکر به جهت جهاد و دفاع هجوم اعادی می‌باشد. اگر گفته شود: قانون به جهت حب وطن و حفظ آن است، خواهم گفت: ابداً! سربازان، بلکه غالب رجال بزرگ طبقات مختلفهٔ ما، هنوز اسمی از حب وطن نشنیده و رسمی از آن را نفهمیده‌اند؛ و کلیه از این عوالم دورند، ولی نتایج حسنه قانون شامل حال وطن خواهد گردید.بالجمله عنان سخن از دست رها شد، باز بر سر مطلب خود رویم.

12 min
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 11

بعد از دو هفته، حاجیه خانم به من گفت: «میرزا یوسف، یک سفر [به] «تانتا» بنما! وعدهٔ فلان فلان رسیده، آن‌ها را تحصیل کن، اگر معذرت آرند که پنبه را نفروخته‌ایم، در آن‌جا اقامت کرده مال‌ها را بفروش و دوباره تجدید معامله مکن! از قراری که معلوم می‌شود، ابراهیم به این زودی تماماً به حال نخواهد آمد که کارها را بتواند انجام بدهد.»گفتم: «به چشم.»

10 min

Poems by other poets