Dibaçə
هر چند شیوهٔ عبودیت و رسوم بندگی و پرستندگی مقتضی چنان بود که در دیباچهٔ نامه نخست به سپاس و ستایش قادر توانا و آفریدگار بیهمتا آغازیده بودیم، ولی نظر به نقصان دانش و عدم بضاعت معرفت از نگارش دیباچهٔ کتاب متعذر بودیم، چه، به قول فردوسی -علیهالرحمه- که میفرماید:
بدین آلت و رای و جان و روان ستود آفریننده را کی توان؟
ممکن را کجا آن قدرت است که به ستایش واجبالوجود -که خداوندان معرفت در ادای شکر نعماتش به مفاد «اعملوا آل داود شکراً و قلیلاً من عبادی الشکور» اظهار عجز و قصور نموده- دم زند؟ پس شایسته اینکه مترنم به کلمات شیخ مصلحالدین سعدی شیرازی شده بگوییم:
بنده همان به که ز تقصیر خویش عذر به درگاه خدا [ی] آورد
ور نه سزاوار خداوندیاش کس نتواند که به جا [ی] آورد
همینقدر عرض توانیم نمود که از باطن خاتم انبیا و ائمهٔ هدی -صلواةالله و سلامه علیهم- استمداد و توفیق عمل میخواهیم، شاید خود را در جرگهٔ وطنپرستان توانیم آورده به مفاد «حب الوطن من الایمان» در زمرهٔ اهل ایمان به شمار آییم؛ زیرا در نگارش این نامه جز این مقصود نبوده و نیست.
هر که دارد میل دیدن، در سخن بیند مرا
از خداوند متعال توفیق میطلبم که این جلد آخر را نیز، مثل جلد اول و دوم، خالی از غرض و کذب به پایان رسانم. امیدوارم که خداوند رحمن مرا از شر شیطان و نفس اماره محفوظ فرماید تا -العیاذبالله- یک دوست عزیز را بدون استحقاق نستایم و در حق احدی بدون سزاواری حرف زشت نسرایم. و نیز به قارئین محترم چشم حقیقتبین و قلب مزین به صفا کرامت فرماید که مندرجات کتاب را تا آنجا که بخوانند، در حل حل مقاصد آن نیکبینانه و دوراندیشانه تفکر فرمایند، فقط به ظاهر او ننگرند، حکایتهای لغز و مزاح به تصور نیاورند و به مطالب او نخندند و به فکر ثاقب و رأی صائب خود بسنجد که غرض از این نگارش چیست و بدانند که جلد اول و دوم مقدمهٔ همین جلد سیم است که به حول و قوهٔ خداوندی مطلبی مهم در خیر و صلاح هیئت اجتماعیه که در تعبیر خواب با کنایه و ایما و اشاره، یا صراحت، به عرض عموم خواهد رسانید. هر چند تا حال در وطن عزیز ما اینگونه مطالب نگاشته نیامده و کسی از حب وطن دم نزده و مطالب مفیده را، به طرزی که عموم بتوانند از او حصه بردارند، به حسب اقتضای وقت به قلم نیاورده. هر چه نوشتهاند از سردای عشق بلبل و گل و پروانه و شمع، یا راجع به اظهار فضیلت مؤلف و مصنف و یا مدح ممدوح غیر مستحق بوده.
فوائدی که در این نامه ملحوظ شده چند امر است:
اول، عموم بانیان خیر و مرتکبان شر بدانند، که هنگام آن رسیده که نیکان را به نام نیک و بدان را به نام زشت یا نفرین یاد کنند و پس از این ملت هر نیک و بد را سنجیده، حاصل هر عمل را در صفحهٔ تاریخ ملی به یادگار گذارند تا حسنات و سیئات ایشان بماند و آیندگان مستوجب لعنت را لعن و مستحق رحمت را به رحمت یاد نمایند، که این خود جهت صاحبان وجدان و ناموس عذابی است الیم. و معلوم است که امر به معروف و نهی از منکر لازم و اینگونه نگارشات نیز، به فنوای شرع شریف، بر هر نگارنده واجب عینی است، که کجروشان طریق راستی گیرند و گر همت بر ترک عادت نداشته باشند لامحاله به کردار زشت خود تخفیف دهند و نیکوروشان را میل به نیکوکاری زیاد گردد که بسی خیر به جهت هیئت اجتماعیه در بردارد.
دوم، اگر از صد کلمه که راجع به تهذیب اخلاق و اصلاح نفس است؛ یک کلمهٔ آن خواننده را مایهٔ تنبه آید، فایده آن به عموم تواند رسید.
سوم، هیچکس آسوده خاطر ننشیند که سوای مجازات اخروی در دنیا کیفر مکافات نخواهد دید، و یقین بداند که در دنیا نیز مکافات خواهد دید، «کای نور چشم من به جز از کشته ندروی.» مسلم است همینکه انسان به چشم دید که هرآنکو دربارهٔ وطن و برادران وطن ناشایستهای را روا بینند به کیفر کردار خود میرسد، ناچار ترک آن را خواهد گفت و فایدهٔ آن نیز راجع به نوع است.
چهارم، بر عالمیان روشن شود که هرآنکو در امور دولت و ملت و وطن از روی صدق و راستی قدم زند بدون شک و شبهه به سعادت دو جهانی فایز خواهد گردید.
پنجم، هموطنان بدانند هر عُسری را یسری، و هر پریشانی را سامانی. و هر ظلام را نوری در پی است. «إن مع العسر یسراً» -فرج بعد از شدت حدیث صحیح و نص صریح است، اگر صبر باشد بلا بگردد و کام هزار ساله برآید. ناچار از پس دشواری آسانی است ولکن صبر لازم. چنانچه این تفأل را در جلد اول سیاحتنامه زده و در هر سطر آن نامه به این امید سخن گفتیم، بحمدالله تعالی امروز بر منتهای خواهش خود کامران شدیم.
ششم، هموطنان ما بدانند که سوای عشق مجنون و لیلی و فرهاد و شیرین و محمود و ایاز -که بین ادبا و شعرای ایران معروف و موصوف و در نامهٔ چکامهٔ خود که جز از غیر آن سخن نمیسرایند- عشق دیگر نیز هست. چه عاشقان وطن در این راه زحمت کشیده جان دادند و هستی خود را طفیل هستی او دانستهاند. لذا، عشق ابراهیمبیگ را به وطن عزیز محبوب خود افسانه نباید انگاشت. بلی! این عشق را پیغمبر (صلعم) ستوده و ایمان فرموده است. جان باختن در راه او منتهای سعادت و حب وی خیر دارین است، شجرهٔ این عشق ثمرهٔ آن میدهد که در عاقبت ابراهیمبیگ ثمرهٔ تعصب او را خواهید خواند، گویا مولوی معنوی این ابیات را در مثنوی از زبان او گفته است:
بشنو از نی چون حکایت میکند وز جداییها شکایت میکند
کز نیستان تا مرا ببریدهاند از نفیرم مرد و زن نالیدهاند
سینه خواهم شرحهشرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق
هر کسی کو دور ماند از اصل خویش باز جوید روزگار وصل خویش
سرّ من از نالهٔ من دور نیست لیک چشم و گوش را آن نور نیست
آتش است این بانگ نای و نیست باد هر که این آتش ندارد نیست باد!
فواید دیگرش سرمشق اختصار و سادهنویسی مطالب [است] با زبانی مقبول خاص و عام که باسواد و بیسواد بتوانند عبارات او را تمیز بدهند و در مطالعهاش ماحاصل کلام را فهم نمایند. ابداً واجب نشده که در تحریر کلمهٔ عروس به داماد ختم شود، وجود را بیذیجود هم میتوان نوشت، واصل را هیچ لازم نیست با حاصل نگاشت. اگرچه این سادهنویسی در سبک ایرانیان نازگی دارد، ولی مقتضای زمان ما سادهنویسی است. باید ادبای ایران که در قلم و اظهار افکار باهنر هستند، بعد از این، حب وطن را نظماً و نثراً با کلمات واضحه و عبارات ساده به خاص و عام تقدیم نمایند، مؤسس و مهیج و مشوق سادهنویسی شوند. ما خود قایلایم که ادبای ایران قادر به نگارش همه سبک و سیاق و رمز سادهنویسی -که صد مرتبه نیکوتر و مرغوبتر از این نامه باشد- هستند. انشاءالله در آینده خواهیم دید. ولی مَثَل بندهٔ نگارنده با آنها مثل نجار و خیاط و عابد میباشد: چنانچه مشهور است، این سه تن همسفر شده، شبی در منزل مخوفی رحل اقامت افکنده مقرر داشتند که هر یک پاسی از شب را بیدار بوده نگهبانی نمایند. اول شب عابد با خیاط خوابیده نگهبانی به عهدهٔ درودگر مفوض شد. درودگر به جهت دفع نوم هیکل آدمی از چوب تراشیده بعد از اتمام عمل خیاط را بیدار کرده به خواب رفت. خیاط هیکل را دیده لباسی به اندازهٔ تن او دوخته بپوشانید. چون ثلث کشیک او هم به اتمام رسید عابد را بیدار کرده مشغول خواب شدند. عابد ملاحظهٔ صنعت رفیقان نموده، تهجد به جا آورد. دست تضرع به درگاه قاضیالحاجات برآورده استدعای حیات از بارگاه حضرت مجیبالدعوات نمود. دعای عابد به هدف اجابت مقرون شده خداوند محییالاموات چوب را حیات بخشید. چون صبح شد هر یک در تملک او مدعی دیگری شد.
ای صاحبان قلم و معرفت! شما راست که بعد از این به این نگارش -که قالب بیلباس و روح است- لباسی آراسته و روحی بدمید که حیاتی بگیرد. از آنجایی که اصل هیکل را این بیبضاعت سراپا تقصیر تراشیده امیدوار است که حصهای از این فیض، که دم زدن از حب وطن است، به این بنده عاید گردد.
این ایام نه آن زمان است که ارباب قلم و افکار اوقات خود را صرف خولیا و افسانههای واهی و اراجیف بیمعنی مثل گذشتگان نمایند که جز موهوم چیزی حاصلشان نخواهد بود، بلکه مانند فضلای افرنج [فرنگ] و ژاپون وظیفهٔ نوعپرستی و آداب انسانیت را به عوام بفهمانند و حالی نمایند که مصدر تمام نیکبختیها نام مقدس وطن، و حفظ آن به عموم اهل وطن واجب عینی است. اگر ترجمهٔ رسالهٔ وطنیه را -که اکنون ژاپونیان داخل پروگرام تعلیمات اطفال نمودهاند- در اینجا شرح دهم به طول انجامد، انشاءالله در موقع دیگر به ترجمهٔ آن هم مبادرت خواهد شد و تمام رسالهٔ وطنیهٔ ژاپون را به قلم خواهید آورد.
مختصراً در هر دولت درس ابتدائیهٔ اطفال عقاید مذهبی و تهذیب اخلاق و مقدمات حساب و حسنخط و غیره است، ولی ژاپونیان وطنیه را یک رسالهای مثل عقاید مقدس و در احترامات آن، مانند آیات آسمانی، واجبالتقدیس میشمارند. مثلاً اگر کلمهٔ وطن را در جای غیرمناسب ببینند، مثل کلمات مقدسه، برداشته حفظ مینمایند و در اوراقی که کلمهٔ وطن باشد نمیسوزانند و این عمل را گناه عظیم میپندارند؛ کسی جرئت ندارد که بر زبان آورد وطن خراب یا ویران ژاپون، چنانچه ماها را تکیهٔ کلام شده که در سر هر صحبتی میگوییم «خراب شده ایران»، ولی نتوانیم گفت خراب شده مسجدالحرام یا خراب شده فلان روضهٔ مبارکه، که این کلمه را کفر میشماریم. این است که ژاپونیان مقدس بودن لفظ وطن را شش هفت سالگی به اطفال ملکه مینمایند. پرستش وطن را واجب میشمارند، بلکه در شنیدن اسم وطن به نغمات خود درود فرستند. این مظفریت جنگ را عمده سبب این عقیدت پرستش وطن بوده نه قوت هیکل و جسامت و جسارت ایشان، یا از ترس سرداران لشکر؛ چون معتقد بودند که اگر قدمی واپس گذاریم به جهنم خواهیم افتاد، قدمی پیش رویم بهجنت و سعادت دارین نزدیک خواهیم داشت. لذا، این جانسپاری را اختیار کرده از پنج هزار سرباز چهار هزارشان روی همدیگر افتاده جان در راه وطن داده، باقی یک، هزار با کمال شوق و جلادت پای به سینهٔ برادران کشتهٔ خرد نهاده پیش میرفتند.
انشاءالله این مطالب را در موقع خود شرح و بسط خواهیم داد.
Möhtərəm oxucular bu kitabın yalnız zahirini nəzərə almamalı, elə təsəvvür etməməlidirlər ki, bu, ancaq şirin hekayələr və məzəli əhvalatdan ibarətdir. Onun yazılarına gülməməli, dərindən düşünərək hərtərəfli ölçüb biçəndən sonra bunları nə məqsədlə yazdığımızı dərk etməli və bilməlidirlər ki, birinci və ikinci cildlər həmin üçüncü cildin müqəddiməsidir. Son cilddə allahin köməyi ilə yuxu təbiri, kinayə, eyham və hekayə şəklində və ya açıq surətda cəmiyyətin səlahı və xeyri üçün mühüm bir məsələni əhaliyə çatdıracağıq.
Doğrudur, əziz vətənimizdə bu vaxtadək bu kimi məsələlər yazılmamış, heç kəs vətən sevgisindən danışmamış və faydalı mövzuları hamının başa düşəcəyi bir tərzdə dövrün tələbləri səviyyəsində qələmə almamışdır. Yazdıqları əsərlər gül və bülbüldən və məhəbbət sevdası, pərvanə və şəm məhəbbəti, yaxud müəllif və yazıçının izhari-fəziləti, ya da təriflənməyə heç bir hüququ olmayan adamların mədhi olmuşdur. Bu əsərdə nəzərə alınan faydalı cəhətlər aşağıdakılardan ibarətdir:
Birincisi, qoy xeyrin banisi və ya şərə mürtəkib olanlar bilsinlər ki, yaxşıları yaxşılıqla, pisləri nifrətlə xatırlamaq vaxtı gəlib çatmışdır. Bundan sonra millət hər bir yaxşını, pisi bir-birindən ayırd edib, hər bir əməlin nəticəsini milli tarixdə yazmalıdır ki, bununla da gözəl və pis işlər qeyd edilsin. Qoy gələcək nəsillər yaxşılara rəhmət, pislərə lənət oxusunlar. Bunun özü vicdan və namus sahibləri üçün ağır bir əzabdır. İnsanları yaxşılığa həvəsləndirməyin, pislikdən çəkindirməyin zəruri olması aydın məsələdir. Əyri yolda olanları düz yola gətirmək məqsədilə bu kimi əsərlər yazmaq hər bir yazıçının vəzifəsi hesab olunur. Bunların öz pis adətlərini tərgitməyə hümməti çatmasa, onda heç olmasa öz çirkin əməllərini azaltmalı olarlar, yaxşı adamlar isə xeyirxahlığa daha artıq rəğbət göstərərlər ki, bunun da cəmiyyətə çox xeyri olar.
İkincisi, əxlaqı gözəlləşdirib, nəfsi islah etmək məqsədilə deyilmiş bu sözlərdən yüzdə biri oxucuya təsir edib onun intibahına səbəb olarsa, bunun da ümumi faydası ola bilər.
Üçüncüsü, heç kəs yalnız axirət dünyasında cəza veriləcəyini və bu dünyada əməlinin cəzasına çatmayacağı ümidilə arxayın oturmayacaq, hamı yəqin biləcəkdir ki, bu dünyanın özündə də mükafat var:
Nə əkərsən, onu da biçərsən.
Aydındır ki, vətəni və vətəndaşları haqqında yaramaz əmələ mürtəkib olanların öz cəzasına çatdıqlarını görən hər bir kəs istər-istəməz o əməlin təkrarından çəkinəcəkdir. Bunun da cəmiyyətə faydası var.
Dördüncüsü, dövlətə, millətə və vətənə sədaqət və pak niyyətlə xidmət eləyən hər bir kəsin, şəksiz-şübhəsiz, dünya və axirət səadətinə nail olacağı bütün dünyaya məlum olar.
Beşincisi, həmvətənlərimiz biləcəklər ki, hər bir çətinlikdən sonra işin asanlaşması, hər bir pərişanlıqdan sonra işlərin öz yoluna qoyulması və hər bir zülmətdən sonra işıqlı səhərin açılması da mümkündür. "Hər çətinlikdən sonra bir asanlıq" və "hər bir gərginlikdən sonra qələbə baş verir" -- hədisi doğru və düzgündür. Əgər səbr olsa:
Bəla keçər, onda açar min illik arzu çiçək.
Hər bir çətinlikdən sonra istər-istəməz bir asanlıq var. Fəqət dözmək lazımdır. Biz
"Səyahətnamə"nin birinci cildini bu xoş niyyətlə başladıq, onun hər bir sətrini bu ümidlə yazdıq. Allaha şükür ki, bu gün:
Çoxdankı arzumuz yerbəyer oldu.
Altıncısı, qoy həmvətənlərimiz bilsinlər ki, bizim şairlər və ədiblərin, bir qayda olaraq, tərənnüm etdiklərn Leyli və Məcnun, Fərhad və Şirin, Mahmud və Ayaz eşqindən başqa bir sevgi də vardır və vətən aşiqləri belə bir sevgi yolunda nə kimi zəhmətlər çəkmiş, can qoymuş, öz varlıqlarını onun varlığına bağışlamışlar!
Məhz buna görə də İbrahim bəyin öz əziz vətəninə olan eşqini əfsanə kimi qiymətləndirmək olmaz. Bu eşqin yolunda can vermək ən böyük səadətdir. Onun ağacının barı İbrahim bəyin "Səyahətnamə"sinin axırında təəssübün səmərəsi adlanan meyvədən ibarətdir. Sanki Mövləvi Mənəvi öz "Məsnəvi"sində bu beytləri onun dilindən söyləmişdir:
"Dinlə, neydən nə hekayət eyləyir,
Ayrı qalmaqdan şikayət eyləyir:
Ta neyistandan məni ayırdılar,
Naləmi cümlə cahanda yaydılar.
Könlüm istər dərdi-hicranə yanan,
Ta ki, öz dərdin ona etsin bəyan.
Öz kökündən kim ki, düşmüşdür iraq,
Can atar vəslə, dilər ötsün fəraq.
Sirrimi hər vaxt edər naləm əyan,
Hər qulaq lakin onu olmaz duyan,
Yel deyil naləm, bu od kaş solmasın,
Kimdə bu od olmasa, heç olmasın".
Bu kitabın başqa bir faydası da mətləbi imtiyazlı adamların və kütlənin bəyənəcəyi, savadlı və savadsızın başa düşə biləcəyi, oxuyarkən sözün mərəzini qavraya biləcəyi bir dildə qısa və sadə yazmaq sərməşqi verməkdən ibarətdir. "Gəlin" sözü yazılarkən "bəy" sözünün də mütləq yazılması əsla vacib deyildir. "Vücud"u "zicud"suz da yazmaq olar. "Vasil"i də həmişə "hasil" ilə bir yerdə yazmağa lüzum yoxdur. Hərçənd ki, sadə səpkidə yazmaq iranlılar üçün yenidir, ancaq hal-hazırkı dövr sadə yazmağı tələb edir. Fikri ifadə etməkdə qüdrətli qələm və xüsusi hünərə malik olan ədiblər bundan sonra vətən sevgisini mənzum və mənsur şəkildə aydın ifadələr və sadə cümlələrlə həm ziyalılara, həm də xalq kütlələrinə təqdim etməlidirlər. Gərək onlar sadə yazmağı təbliğ etsinlər, bu üslubun baniləri və örnək verənləri olsunlar. Biz etiraf edirik ki, İran ədibləri sadə yazmaq üslubunun bütün sirrlərini, rümuzunu, qaydalarını çox yaxşı bilirlər və istədikləri təqdirdə bu əsərdən yüz dəfə, daha gözəl əsərlər yazmağa qadir ola bilərlər. Lakin bu sətirlərin müəllifinin onlarla olan əhvalatı dülgər, dərzi və abid məsəlinə oxşayır.
Rəvayət edirlər ki, bu üç nəfər yol yoldaşı olub, səfərə çıxırlar. Bir gecə qorxulu bir mənzildə düşürlər. Qərar qoyurlar ki, hərəsi gecənin müəyyən hissəsini ayıq qalıb gözətçilik eləsin.
Gecənin əvvəlini abidlə dərzi yatır, gözətçilik dülgərin öhdəsinə qalır. Dülgər yuxusunu qaçırmaq üçün ağacdan bir heykəl yonub düzəldir. İşini qurtarandan sonra dərzini oyadır, özü gedib yatır. Dərzi heykəli gördükdə bir dəst paltar tikib ona geyindirir. Onun da gözətçilik vaxtı beləliklə başa çatır, gedib zahidi oyadır, özü isə başını atıb yatır. Abid yoldaşlarının hünərini görüb səcdəyə gedir, əllərini göyə qaldırıb raz-niyaz edir, allahdan istəyir ki, bu heykələ can versin. Duası müstəcab olur, taxta heykələ can verilir. Səhər açıldıqda onların hər biri bu canlı heykəlin sahibi olmaq iddiasına düşür.
İndi, ey qələm sahibləri və mərifət əhli, siz bu paltarsız və cansız heykəldən ibarət olan yazıya paltar tikməli və ruh verməlisiniz ki, cana gəlsin.
Heykəli mən yoxsul və müqəssir bəndə yonub düzəltdiyimə görə ümid edirəm ki, vətənpərvərlikdən dəm vurmaq feyzindən binəsib olmayam.
İndiki dövr keçmiş zaman deyil ki, qələm və fikir sahibləri öz vaxtlarını qədimdəkilər kimi xülyalar toxumağa, boş əfsanələr uydurmağa və mənasız mətləblər yazmağa sərf etsinlər. Bu kimi faydasız işlərin heç bir səmərəsi yoxdur. Əksinə, onlar gərək Avropa və Yaponiya ədibləri kimi insanlıq və insanpərvərlik vəzifələrini və prinsiplərini xalqa başa salsınlar, onlara dərk etdirsinlər ki, bütün xoşbəxtliklərin mənşəyi müqəddəs vətənin varlığı ilə bağlıdır, onu qorumaq bütün vətəndaşların birinci borcudur....
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-3-dibace
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
باری، از مطلب دور ماندیم. ایرانیان، به اتفاق دانشمندان هر ملت، دارای استعداد فطری و هوشیار و قابل هر گونه ترقی و تمدن هستند. و در صورتی که تربیت و تعلیم شوند به وطن خودشان خدمات نمایان توانند نمود. برای اثبات این مدعا دلایل واضحه توان آورد. نخست با همهٔ دوری از علوم و فنون متداوله، پارهای معمولات ایران را که نتایج فکر و خیال خود ایرانیان و اثر چیرهدستی خود ایشان است در میان میبینیم که موجب حیرت و مزید استحسان دوست و بیگانه است. هر گاه این ملت نجیب ذات خودشان را به صفات علوم و فنون جدیده نیز آرایش بدهند، هر آینه یکی از اقوام متمدنهٔ باهوش و هنر روی زمین خواهند بود. همچنین است در تحصیل علوم. جمعی از نجبازادگان ایران را میدانیم که به مدارس متعددهٔ روس و فرانسه و انگلیس برای تحصیل داخل شده با همهٔ شدائد غربت و یگانگی در امر تحصیل گوی سبقت از بومیان ربودهاند. ولی با اینهمه استعداد مادرزاد، مطالعهکنندگان خواهند پرسید که چرا ایرانیان در همهچیز از سایرین عقب ماندهاند. سبب آن معلوم است از نبودن مربی، از نبودن تربیتکننده. چنانکه معلوم است در دستگاه حکومت ایران از یک عصر به اینطرف علم و هنر ابداً طرف اعتنا نیست. شخص برای رسیدن به مراتب بلند یا باید به یک طرف بسیار قوی انتساب داشته باشد، یا صاحب پول زیاد. هر گاه از این دو وسیله بیبهره باشد، اگر در علم و هنر و کاردانی آصف زمان خود باشد، کسی به شأنش اعتنا نمیکند. شق ثالثی هم برای رسیدن به مراتب عالیه هست ولی از ذکر آن استحیا نموده درگذشتیم. در صورتی که شخص از این وسایل ثلاثه یکی را نداشته باشد باید چون گرفتاران امراض مسریه در خانهٔ خود نشسته در به روی خویشتن بربندد. چه [از] فضل و شهرت پدر البته حصهای میرسد همان کافی است. در جایی که شمشیر سپهسالاری را به کمر پسر چهاردهساله ببندند و بدان نام بلندش خوانند، دیگر از آن ملک چه ترقی طمع و توقع توان داشت؟ از چهاردهسالگی با وجود استعداد فطری تا مقام وزارت جنگ چهل سال راه است که چندین عقبات صعبالمرور هم در مقابل دارد. از جمله شخص اول باید در یکی از مکاتب حربیهٔ مشهور تحصیل کرده شهادتنامهٔ آنجا را در درجهٔ نخستین بگیرد. بعد از آن، از نیابت اول افواج نظامیه گرفته بهتدریج و ادای حسن خدمت، قطع مراتب کرده به سرهنگی، سرتیپی، میرپنجگی و امیرتومانی رسیده آن وقت که در صداقت به دولت و ملت و کارآگاهی و شجاعت بر همگنان فزونی گرفت، بلکه بدان مقام بلند نیز ارتقا جوید و بالاستحقاق دارای آن عنوان محترم گردد. اگر توجیه مناصب از ابنرو بودی، هر آینه مردم به امید رسیدن به مقامات بلند دولتی پی تحصیل علوم و فنون میرفتند که استحقاق خدمات دولتی را داشته باشند، آن وقت تمامی کارها نیز مرتب و به قاعده میشد. دولت قوت و مکنت حاصل مینمود. ملت نیز به افتخار و سربلندی زیست میکرد. مملکت هم آباد میگشت. از پریشانی و خواری امروزه هم نشانی در میان دیده نمیشد. هر گاه از کمر وزیر جنگ امروزه -که بزرگترین هنرش خوردن مواجب و مرسومی زیردستان و کاستن مقدار افواج و بریدن از مخارج لباس و خوراک و مهمات لشکری است- آن شمشیر [را] باز کرده لباس نظامی را از تنش برکنند، هیچ فضیلت و هنر ذاتی با او باقی نمیماند. چه، هر چه دارد عارضی است. به یک حرفی دارای آنها شده بود، به یک حرفی نیز از آن عاری میشود. تاریخ امثال صاحبان اینجور مناصب عالیه را که بدون استحقاق به مقامات بلند رسیدهاند خود نشان میدهد. سرگذشت آل برمک خود در نظر همه است. با اینکه جعفر برمکی در مدت حیات بند خود قریب به سی میلیون طلا از خزانهٔ مملکت بذل کرده بود، در یک روز که میل پادشاه رقت از او برگشت، سی شاهی پول سیاه نفت و بوریا گرفته او را با آن آتش زده خرمن حیات خود و بستگانش را به باد دادند. مدتها اولاد و عیالش گرسنه و آواره ماندند. آنچنان عطای بیموقع را اینچنین جزای سخت تعاقب نمود که هر دو خارج از قاعده و قانون بود. عجیبتر اینکه اکنون در ایران میخواهند هر وزیری را مدح و ستایش کنند میگویند در سخاوت ثانی حاتم است. بالعکس اگر بخواهند یک وزیری را نام به نکوهش برند میگویند آدم خوبی است ولکن قدری خست دارد، حیف که امساک نام بلند این مرد را پست نموده است. حالا محسنات اولی آن است که بهزور و ناحق از مردم میگیرد و به ریا و اسراف به دیگران میبخشد. عیب وزیر ثانی هم این است که نه به ستم میگیرد و نه به اسراف و بیجا میبخشد. فرق این دو را دانشمندان مآلاندیش خود معین توانند نمود.باری، آنچه اجمال وضع تجار و کسبه و رعیت بود ذکر شد. مجمل حال بزرگان مملکت نیز این است که در ایران هیچ صدراعظمی نیست ایمن باشد از اینکه فردا تمامی شئون بزرگی را از او باز نخواهند گرفت و نیز هیچ دربانی از سرای سلطنت نیست که خمیازهٔ صدارت نکشد. همه در تجسس لقب و در پی تکثیر اسب و یدک و نوکر و خدم و حشماند. آنچه در نظرشان نیست قدسیت وطن، آبادی مملکت، تأمین استقبال اخلاف خودشان و فراهم آوردن اسباب ترقی و قدرت دولت است و بس -«الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا.»
Təbriz səyahətinin icmalı, 7باری، چون در باطوم چهار روز بایستی به انتظار ورود کشتی بنشینیم و کاری هم نداشتم، این چند کلمه را مناسب دیدم که در ذیل سیاحتنامهٔ خود بنویسم، هر چند که خارج از مطالب سیاحتنامه باشد. چون مقصود اصلی نصیحت هموطنان به سری تحصیل علوم متداوله است، لهذا ذکر این مختصر پندنامه نیز خالی از منفعت نیست. در ایران -چنانکه من دیدم- گرفتن منصب و لقب و حکومت هر ولایتی با پول برای هر کسی از هر طبقه و صنفی که باشد ممکن است. اشکالاتی که دارد همانا در کم و زیادی پول پیشکشی و تعارفی است. هر کس بدین سخن اعتراض کند آفتاب به گل اندودن را میماند. از غایت وضوح هیچکس انکار این معنی را نمیتواند بکند. اما تنها [یک] منصب و مأموریت از این قاعدهٔ عمومیه مستثنا است و احدی با پول و رشوه و تعارف آن منصب را نمیتواند بگیرد، زیرا که تحصیل آن منصب منوط به علم است؛ بنابراین، منصب مذکور از برکت علم مصون از هر گونه تعرض و تجاوز پولداران بیهنر است. هر گاه شما آن منصب را در خیال خودتان پیدا نکردید، من عرض بکنم آن مأموریت تلگرافخانههای ایران است، زیرا که مبنای آن منوط به بودن علم است. هر گاه در ایران در یک روز ده نفر از وزرا یا صد نفر از امرای لشکری، مانند سرتیپ و سرهنگ و بالاتر از آنها، از کار دست بکشند تا شام جای همهٔ ایشان را پر میکنند مگر مأمورین تلگرافخانه [که] اگر امروز به یک بار از کار خودشان را کنار کشند مخابرات بهکلی معطل میشود و هرج و مرج بزرگی در امور مملکت پدید میآید، چه، همه کس از فن علم تلگرافی آگاه نیست. حال آنکه دانستن این فن در ممالک خارجه برای هر طفل مکتبی ممکن است، یعنی یکی از آسانترین فنون متداوله است و در انظار هم وقعی ندارد. پس تنها از این یکی به مراتب بلند علم و آگاهی پی توان برد. هرگاه مردی که از این فن بهره ندارد صدهزار تومان هم پیشکش بدهد مقام و مأموریت تلگرافچی را به او نمیتوانند بدهند. پایهٔ شرف و جلالت علم از آن بلندتر است که برای اثبات آن به آوردن امثال این دلایل احتیاج افتد. هرگاه مکتبهای وطن -بهطوری که میدانید- اصلاح بشود و ابنای وطن چنانچه شاید و باید به تحصیل علوم و فنون متداوله پردازند دیگر چه لازم است که برای تحصیل وجه معاش خود و اولاد خود دروغ بگویند، یا اینکه به ضرر دیگری راضی شوند و به دولت و مملکت وطن خود خیانت بکنند؟ کیمیای موهوم که مشرقیان بدان معتقدند همانا جزئی از علم است. چنانکه معلوم است در ایران خیلی خانههای بزرگ را این کیمیای موهوم برباد داده است. بسیاری از شیادان و جراران که نام کیمیاگری بر خود بستهاند، چون در هیچ جای دنیا از میامن آگاهی، احدی به سخنان ابلهانهٔ فریب آنان گوش نمیدهد ناچار به ایران ریخته، به سبب جهالت مردم، به تخریب خانههای ایشان میپردازند و چندین مردمان محترم را از اول شب تا دمیدن صبح به دمیدن دم و گرم داشتن کوره وامیدارند و ایشان را از لذت دیدار اولاد و عیال محروم میگذارند، سهل است که آن ناخوشی مسری نیز به اخلاف آنان میراث میماند. چه خانههای بسیار بزرگ را در ایران سراغ دارم که به آتش اکسیر سوخته تودهٔ خاکستر شده است. هرگاه شخص از علوم و فنون متداوله آگاهی داشته باشد البته میداند که قلب ماهیت شیء ممکن نیست. تغییر یافتن رنگ ظاهری، دلیل برگشتن اصل آن نمیشود.کرد اشک [گر داشش] رنگینی قانیله ملون ایندسن
Təbriz səyahətinin icmalı, 8از خدای به کمال تضرع درخواست میکنم که مرا برساند به روزی که به چشم خود ایام سعادتی را -که «وجود محترم» در طهران به من وعده فرموده بود- ببینم. نخستین اسباب حصول آن سعادت همانا بسته به وقوع اتفاق و اتحاد در میان هیئت وزرای مملکت و بزرگان ملت است که به یک جنبش مردانه اغراض نفسانیه را از ساحت دل خودشان کنار گذاشته به دستیاری همدیگر به اصلاح نواقص وطن بپردازند و در خدمت وطن و دولتپرستی چنان باشند که وزرای سایر دولتها هستند.من در میان این خیالات بودم که به یک بار یوسفعمو به سخن درآمد که: «سرکار بیگ! مگر میل غذا ندارید؟ من گرسنهام. وقت ناهار خیلی است که گذشت.»
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəştiباری، قدری صحبت کردیم. پس از آن گفتم شام حاضر کنند. آن زمان به خاطرم آمد که از مصر به نام ابراهیمبیگ مکتوبی رسیده بود.گفتم: «برادر! راستی فراموش کردم. به نام شما کاغذی از مصر رسیده است.»
Poems by other poets
Bir solğun çiçəyəm, bir san yarpaq,Candan şikayətkar, canandan iraq.
Ey gənclikEY GƏNCLİK!**Sənin öhdəndə böyük bir vəzifə var. Səndən əvvəlki nəsil yoxdan bir bayraq, müqəddəs bir ideal rəmzi yaratdı, onu min müşkülatla ucaldaraq dedi ki:
Nə vəhşi könlüm ol ahunigəhdən qeyrə ram olmazNə vəhşi könlüm ol ahunigəhdən qeyrə ram olmaz,Nə anın hicrinin nöqsan olan ayı tamam olmaz.
Deyişmə: Səndən bir xəbər alım, a Xəstə Qasım— Ləzgi Əhməd:Səndən bir xəbər alım, a Xəstə Qasım,