İkinci məclis
İkinci məclis Ağcabədi kəndində vaqe olur. Bazarın bir küncündə tikilmiş dükanın içində qədəkdən, bezdən, şilədən, alçaq çitlərdən tökülübdür. Hacı Qara yarımarşın əlində bikef oturubdur.
H a c ı Q a r a. Allah kəssin belə bazarı! Belə alış-verişi! İt oğlu qədək, şilə verənin əli qurğuşun imiş! Üç aydır Qalada almışam, gətirib beş top satmamışam! Heç kəs malın üzünə baxmır. Deyəsən ölətdən qırılanların sovxasıdır. Heç kəs yovuğuna gəlmir. Bu bazar ilə mən bir ilədək də buları satıb qurtara bilməyəcəyəm. Evim yıxıldı getdi! Bu nə iş idi mənim başıma gəldi?! Beş yüz manat nəqd pul verəsən, faydasından, qazancından əl çəkəsən, mayan da əlinə gəlməyə, bu harda görülübdür? Evin dağılsın çit satan! Qapın çırpılsın şilə verən! Çadra verən, səni görüm heç uğruna xeyir gəlməsin! Sağ-salamat satdığın malın qazancın yemiyəsən! Uf, uf! (Əlin dizinə çırpır). Zalım oğlu, yüz yol qurana, peyğəmbərə and içdi ki, çox rəvac maldır, Ağcabədi bazarında üç gündə hamısın satarsan! Üç gün indi üç ay olubdur. Üç ay deyil ki, bu mal üç ilə də satılmaz. Yaxşı məni aldatdı. Bu hesab ilə düz yüz manat zərərim var. Bu dərd məni şəksiz öldürəcək. Bu halda Xudaverdi müəzzin yetişib qəflətən.
X u d a v e r d i. Salaməleyk! Hacı, atanızın ismi-şərifi nədir?
H a c ı Q a r a. Əleykəssəlam! Naşurun topu neçiyədir?
X u d a v e r d i. Xeyr, mən soruşuram ki, mərhum atanızın adı nədir?
H a c ı Q a r a. Nəyinə lazımdır, əzizim?
X u d a v e r d i. Necə nəyinə lazımdır? Axır bir sureyi-cümə oxumuşam, istəyirəm atanızın adına tapşıram. H a c ı Q a r a. Çox-çox razıyam, əzizim! Yaxşı, bu xeyir iş hardan sizin xəyali-şərəfinizə düşdü?
X u d a v e r d i. Necə hardan düşdü? Bu gün səhərdən bizim evin qabağından keçəndə bəndəzadənizə özünüz buyurmuyubsunuz ki, atana de, bu gün cir cümə surəsi mənim atama oxusun, gəlsin bir abbası verim?
H a c ı Q a r a. Mən? Necə? Nə danışırsan, dəli olubsan?
X u d a v e r d i. Hacı, hələ dəli olmağa bir səbəb yoxdur. Sən deyibsən, oğlum da mənə xəbər veribdir, surəni də oxumuşam, indi abbasını verməsən, bəlkə onda dəli olam.
H a c ı Q a r a. Kişi, özbaşına sənə nə lazım olmuşdu, mənim atama quran oxuyursan?
X u d a v e r d i. Mən özbaşına oxumamışam, sən demisən, mən oxumuşam.
H a c ı Q a r a. Mən heç vaxt belə sözü demənəm! Bu heç olan iş deyil! Mən həmişə özüm atama quran oxuram. Pul ilə mən ömrümdə quran oxutduğum yoxdur!
X u d a v e r d i. Hacı, bir abbası nə olacaqdır ki, bu qədər danışırsan? Deməmiş olsan da, bir abbası şəfəqqət elə, gedim. Əgərçi oğlum nişanbənişan səni deyirdi.
H a c ı Q a r a. Əzizim, oğlun yanılıbdır; olur ki, özgəsi demiş ola, get, axtar, tap, abbasını al. Bu kasad bazarda mənim bir şahı qazancım yoxdur, abbasını hardan alıram, sənə verim? Allahı sevirsən, dükanın qabağın kəsmə, müştəri gəlir. Xudaverdi gedir. Bu halda Əsgər bəy, Səfər bəy, Heydər bəy yetişirlər.
Ə s g ə r b ə y. Səlaməleyküm, hacı. H a c ı Qara (başın yuxarı götürüb). Vəəleyküməssəlam! Hacı belə sizin qadanızı alsın! Buyurun içəri, əyləşin! (Bəylər dükana girib otururlar). Xoş gəldiniz, ağrınızı alım, səfa gətirdiniz. Bu dükan sizə peşkəşdir! Çubuqmu çəkirsiniz, qəlyanmı istirsiniz!
Ə s g ə r bəy.Qəlyan çəkirik!
H a c ı Q a r a. Bu saatda, qadanız mənə gəlsin! (Tez qəlyanı doldurur).
Ə s g ə r b ə y . Hacı, bazarınız necədir? Alış-veriş yaxşıdırmı?
H a c ı Q a r a. Allah bərəkət versin! Ağrın alım, mal ki, yaxşı oldu, bazar heç vaxt kasad olmaz. Özün bilirsən ki, mən dükana pis mal qoymanam. Günbəgün satılır. Dünən dükan lap boşalmışdı. Qalaya sifariş eləmişdim, qulbeçəniz bu malı təzə göndəribdir. Elə bu gün yığıb doldurmuşam. (Qəlyanı verib, əlin uzadır qədəkdən, şilədən tökür bəylərin qabağına). Hacı qadanızı alsın, hər nə qədər istirsiniz seçin. Getdiyim Kəbəyi-beytüllah haqqı, qurana and olsun, peyğəmbər haqqı, oğlum Bədəlin toyun görməyim, yalan deyirəmsə, tamam Ağcabədidə bundan yaxşı qədək və çit heç kimdə tapmazsınız! Buların qumaşı özgə qumaşdır. Müştəri macal vermir, göydə götürür. Sabah bura güzarınız düşsə, buların birin də dükanda görməzsiniz. Alın, aparın! Ə s g ə r b ə y. Nəyimizə gərəkdir, Hacı? Zəhmət çəkib parçaları töküb-dağıtma! H a c ı Qara (təəccüb və məlal ilə). Necə nəyinizə gərəkdir? Bəs sövdə eləməyəcəksiniz? Bayram ağzıdır, yalavaşlıq istəməzsinizmi?
Ə s g ə r b ə y. Xeyr, Hacı, yalavaşlıq üçün gəlməmişik, bir ayrı mətləbimiz var.
H a c ı Q a r a. Əgər nəqd pulunuz yox isə, mən yağ ilə də sövdə edərəm. Bəşərti ki, xalis inək yağı ola. Heydər b ə y. A kişi, yağ olsa, özümüz yeyərik: nə inək yağı var və nə qoyun yağı. Qulaq as, gör Əsgər bəy nə deyir.
H a c ı Q a r a (qaşqabaq ilə). Allahı sevirsiniz, indi zəhmət çəkin, gedin, bir özgə vaxt gələrsiniz, danışarıq! Müştərinin gələn zamanıdır, dükanın qabağın kəsməyiniz!
Ə s g ə r b ə y . Hacı, bir çox vacib iş vardır. Alış-veriş bir az sonra olsun. Axı biz səni deyib gəlmişik!
H a c ı Q a r a. Vallah, indi macalım yoxdur. Sonra dan-şarıq. Hələ zəhmət çəkin, gedin!
H e y d ə r b ə y. A kişi, bizi qovmayacaqsan ki? Nə tövr adamsan!
H a c ı Q a r a. A başına dönüm, mən ki, qovmuram. Təvəqqə edirəm. Axıb kasıb adamam, siz mənim zərərimə razı gərək olmayasınız! İndiyədək siz gəlməsəydiniz, beş-on top çit, qədək satmışdım.
H e y d ə r b ə y. Əsgər bəy əcəb adam yanına gətirdi bizi! Durun gedək, bundan fayda yoxdur!
Ə s g ə r b ə y. Heydər bəy, sən allah, sən dinmə! Hacı, incimə, bir qəlyan ver çəkək, bu saatda gedərik.
H a c ı Q a r a. Oğlum ölsün ki, dəxi kisədə tənbəki yoxdur. Elə axırı idi ki, silkədim, doldurdum. Xoş gəldiniz! Ə s g ə r b ə y. Hacı, doğru deyirmişlər ki, bir adamdan allah alsa, bəndə vermək ilə dövlət olmaz. Mən ki, bilirəm sən Ağcabədidə üç aydır üç top çit, qədək satmayıbsan. Dərya zərərin vardır. Biz gəlmişdik ki, on beş günün içində sənə yüz manat xeyir yetirək; çifayda bəxtin işləmədi, xudahafiz! Ayağa durub çevrilirlər getməyə.
H a c ı Q a ra. Bura baxın görüm, nə deyirsiniz? Necə on beş günün içində yüz manat?
Ə s g ə r b ə y. Dəxi nə deyək? Sən ki, qulaq asmadın, bizi aşkara qovdun.
H a c ı Q a r a. A kişi, nə vaxt mən sizi qovdum? Oturun aşağı, allahı sevirsiniz, cəhənnəm olsun alış-veriş! Oturun aşağı! Mən bilmədim ki, siz inciyəcəksiniz, yoxsa yüz tümən zərərə düşsəydim də, sizə get deməzdim. Məndən bir kimsənə güldən ağır söz eşitdiyi yoxdur!
Ə s g ə r b ə y. İndi ki, belədir, baş üstə, oturaq, deyək ki, mətləb nədir. Hamı təzədən otururlar. H a c ı Q a r a. Di söyləyin görüm, Hacı qadanızı alsın, yüz manat xeyir hardan yetişəcək? Bu xeyri yetirən kimdir?
Ə s g ə r b ə y. Bu xeyri yetirən Heydər bəydir. (İşarə edir Heydər bəyə).
H a c ı Q a r a. Hardan yetirəcək? Bay sənin qadan alım, Heydər bəy! Qəlyan doldurummu, ağrın mənə gəlsin!
H e y d ə r b ə y. Tənbəki yoxdur, nədən dolduracaqsan?
H a c ı Q a r a. Torbada var. Sən təki qəlyan çək. (Tez əlin uzadıb, torbadan tənbəki çıxarıb, qəlyanı doldurub Heydər bəyə təvazö edir, üzün çevirir Əsgər bəyə). Di söylə görüm, necə yetirəcək?
Ə s g ə r b ə y. Hacı, bu qədər mal ki, bura tökübsən, heç bir quruş bundan qazanc varmı?
H a c ı Q a r a. Nə bilim varmı, yoxmu, sözünü de!
Ə s g ə r b ə y. Hacı, Heydər bəyin qoçaqlığını sən bilirsənmi?
H a c ı Q a r a. Bəli, deyirlər ki, qoçaq adamdır!
Ə s g ə r b ə y. Hamı bilir ki, Qarabağda Heydər bəyin adı gələndə quş qorxusundan qanad salır!
H a c ı Q a r a. Bu zəmanədə çox qoçaqlıqdan isə ağrın alım, adamın cibi pul ilə dolu olsa yaxşıdır. Ə s g ə r b ə y. Qoçaqlıq da olmasa, pul olmaz. Hacı, sözümə qulaq as! İndi firəng malı görürsənmi necə baha olub? Təbrizdə arşını bir abbasıya alınan çit, burda altı şahıya satılır. Girvənkəsi bir manata alınan çay, burda manat yarıma göydə gedir, heç bilirsənmi bunun səbəbi nədir?
H a c ı Q a r a. Xeyr, bilmirəm!
Ə s g ə r b ə y . Səbəbi odur ki, qarabağlıların, erməni yasavullarının, gömrükxana qaravullarının və kazakların qorxusundan quş quşluğu ilə Arazın o tayına səkə bilmir.
H a c ı Q a r a . Yaxşı, siz istirsiniz ki, quşdan da zirək olub Arazın o tayına səkəsiniz?
Ə s g ə r b ə y . Əlbəttə, bizim Araz aşığımızdandır, Kür topuğumuzdan! Heydər bəy ki, bizim yanımızda ola, qaravul, yasavul, bizə nə eyliyə bilər!
H a c ı Q a r a. Olan, qaravulları, yasavulları qırağa qoy, kazaklar olmasa, vallah, ayda iki yol Təbrizə gedib qayıdaram. Qaravul, yasavul mənə nə eliyəcək? Mən allahın lütfü ilə yalqız oların iyirmisinin öhdəsindən gələrəm. Ancaq rus adı gələndə bağrım yarılır. Oların qılınc-tüfəngi o qədər məni qorxutmur ki, silisti, apar-gətiri canıma vəlvələ salır. Doğrusu, kazaklardan çox xəta var!
Ə s g ə r b ə y. Eh, biz əlli yolun bilirik. Kazakları aldadıb elə yerdən keçərik ki, izimizi-tozumuzu görməzlər.
H a c ı Q a r a. Bəs indi mənim yanıma gəlməkdən qərəziniz nədir?
Ə s g ə r b ə y. Qərəzimiz odur ki, milçək gözünə qona-qona sən burda nə qazanacaqsan? Dur, çoxlu pul götür, bizə də ver, özün də saxla, gedək. Bizim alış-verişdən başımız çıxmaz. Təbrizdə sən bizə də, özünə də xirid elə. Biz də səni sağ-salamat malın ilə gətirək bura çıxardaq. On beş günə yüz qızıla əlli qızıl qazanc olur. Bizə verdiyin pulun qazancın bizə ver, öz pulunun qazancın özün götür.
H a c ı Q a r a. Yaxşı, sizə verdiyim pulun faydası necə olsun?
Ə s g ə r b ə y. Axır faydasının əvəzinə biz də sənə yaxşılıq edirik; səni quldurdan ötürürük, qazanc yetiririk, dəxi artıq nə istirsən? On beş günə bizdən puluna fayda istəmək sənə ayıb deyilmi? Bizsiz ki, sən nə gedə bilərsən, nə mal gətirə bilərsən!
H a c ı Q a r a. Niyə gedə bilmirəm? İstəsəm bu gün gedərəm. Heç kəs də məndən bir çöp ala bilməz! Mən özüm neçə yol quldura rast gəlmişəm, dava eləmişəm.
Ə s g ə r b ə y. A canım, yüz əjdaha olasan, bu yola yalqız gedib-gələ bilməzsən! Biz ki, sənin rəşidliyini danmırıq. H a c ı Q a r a. Doğrusu, mən faydasız pul verməyə öyrənməmişəm. Əgər pulumun faydasın çıxarsanız, sözünüzə qulaq asaram.
Ə s g ə r b ə y. Adama yüz qızıl versən, on beş günə nə qədər fayda istəyəcəksən? H a c ı Q a r a. Beş qızıl yüz qızıla fayda götürrəm. Artıq hər nə qazansanız sizin olsun. Ə s g ə r b ə y (Heydər bəyə, Səfər bəyə üzün çevirib). Yoldaşlar, nə deyirsiniz, razısınızmı?
H e y d ə r bəy v ə S ə f ə r bəy. Dəxi, nə eliyək, razıyıq!
Ə s g ə r b ə y. Hacı, di pul hazır elə!
H a c ı Q a r a. Ha vaxt gedirsiniz? Ə s g ə r bəy. Bu axşam gərək yola düşək! H a c ı Q a r a. Çox yaxşı, pul hazırdır. Gedin, geyinin, axşamçağı gəlin bizim evə. Mən də atımı, əsbabımı tədarük edim, yola düşək. B ə y l ə r (ayağa durub). Xudahafiz, Hacı! Gedirlər.
H a c ı Q a r a (dallarınca). Xoş gəldiniz, axşam vaxtlı qayıdın!
B ə y l ə r. Xatircəm ol. Uzaqlaşırlar.
H a c ı Q a r a. A kişi, canım çıxdı dəxi bu köpək oğlunun malının üstündə oturmaqdan! Qiyamətədək bu satılmayacaqdır. Deyirlər firəng malı alıb satma, sövdəgərlik eliyirsən, qızılbaş, rus malı al, sat. Mən başıma nə kül töküm! Bu qızılbaş, rus malı bəs niyə satılmır? Xeyr, bir elə iş olmasa, mən bu zərəri ölüncə ödəyə bilməyəcəyəm! Durum, gedim evə, tədarükü görüm. Bir belə xeyir az ələ düşər, yoxsa qüssədən dərdəcər ollam. Dükanı yığışdırıb bağlayıb gedir. Bu vaxtda məclisin vəzi dəyişib Hacı Qaranın evi nəzərə gəlir. Hacı Qara əlində açar, sandığın ağzın açır, torbadan qızıl çıxardır. Üç yüz qızıl sanıyıb əlahiddə kisələrə qoyur, sonra gedir tüfəng-tapançasını, xəncərini, qılıncını gətirir, yığır qabağına. Bu halda arvadı Tükəz yetişir.
T ü k ə z. A kişi, nə qayırırsan? Bu yaraq-əsbabı qabağına niyə tökübsən?
H a c ı Q a r a. Səfərim var, yola çıxacağam!
T ü k ə z. De görüm, hara gedəcəksən?
H a c ı Q a r a. Sənə deməli deyil!
T ü k ə z. Necə deməli deyil! Quldurluğa getmirsən ki, məndən gizlirsən.
H a c ı Q a r a. Elə, bir elə zaddır!
T ü k ə z. Bəs elə zad isə, heç vaxt gedə bilməzsən! Dur ayağa, get dükanına, malını sat! (Yaraqları yığışdırır).
H a c ı Q a r a. Dükanı allah batırsın, malı yoxa çıxsın! Satılır məgər! Qoymazsan başımın çarəsini görüm?
T ü k ə z. A kişi, başına nə gəlibdir, çarəsin görəsən? Nə danışırsan?
H a c ı Q a r a. Dəxi nə gələcəkdir! Evim yıxılıb gedib. Düz yüz manat indiyədək zərərim var. Boğazıma çörək getmir!
T ü k ə z. Səni görüm boğazın elə tutulsun ki, su da ötməsin, ay göyərmiş! Uşaq aşıq yığan kimi, bu qədər pulu yığıb nə eləyəcəksən? Yüz il ömrün ola yiyəsən, geyəsən, içəsən, sənin pulun tükənməz. Yüz manat zərərdən ötrü nə özünü öldürürsən?
H a c ı Q a r a. Min kəmə sənə demişəm ki, sən arvadsan, get arvadlığına, mənə öyüd-nəsihət vermə! Yaraqları yerə qoy! (Əlin uzadıb tüfəng-tapançanı dartıb alır).
T ü k ə z. Yəni sən bu yaraqları qurşanıb olar ilə adam qorxudacaqsan? Bu tüfəng-tapançanın iyirmisin üstünə götürəsən, mən bu arvadlığım ilə səndən qorxmanam! Torpaq sənin başına (İkiəlli başına qarıyır).
H a c ı Q a r a. Səni lənətə gələsən, arvad! Toxumunuz yer üzündən götürülsün! İtil burdan! T ü k ə z. Kişi, dəli olubsan. Mən evimdən hara itiləcəyəm? De görüm, hara gedirsən?
H a c ı Q a r a. Cəhənnəmə, gora! Əl çəkməzsən? Nə istirsən məndən? T ü k ə z. Kaş cəhənnəmə, gora indiyədək getmiş olaydın! O günü görərəmmi toy-bayram edəm? Çifayda, Əzrailin yolu yumrulsun ki, sənin kimi murdarı yer üzündə qoyub, gözəl cavanları qara torpaq altına yollayır.
H a c ı Q a r a. Yer üzündə qalan murdarların biri sən özünsən ki, tuği-lənət olub keçibsən mənim boğazıma! Mən ömrümdə bir kimsəni incitməmişəm, bir kimsəyə bir zərər yetirməmişəm! Mən niyə murdar oluram?
T ü k ə z. Bir kimsəyə zərər yetirməmisən, xeyir də verməmisən! Ondan ötrü murdarsan ki, öz malını nə özün yeyib-içirsən, nə əyalına məsrəf edirsən. Sən ölsən, heç olmazsa arvad-uşağın doyunca çörək yeyər.
H a c ı Q a r a. Arvad-uşaq zəhirmar yesin! T ü k ə z. Sənin evində zəhirmar da tapılmaz; olsaydı, onu da bizə qıyıb verməzdin! Bu halda bəylər çağırır. B ə y l ər. Hacı! Hacı!
H a c ı Q a r a. Arvad, çəkil get, adamlar gəlir! Tükəz tez uzaqlaşıb, qapının dalısından qulaq asır.
B ə y l ə r (geyinmiş içəri girirlər). Səlaməleyk, Hacı!
H a c ı Q a r a. Əleyküməssəlam. Hacı qadanızı alsın, buyurun əyləşin.
Ə s g ə r b ə y. Hacı, hazırsanmı?
H a c ı Q a r a. Bəli, başına dönüm, hazıram! Pulları da, budur, ayırmışam; amma Hacı ağrını alsın, üç yüz qızılı mən özüm Təbrizdə gözünüzün qabağında çaya, parçaya verrəm, əlinizə tapşırram, gətirərsiniz!
Ə s g ə r b ə y. Elə niyə, Hacı? Burada tapşıranda nə olar?
H a c ı Q a r a. O yaxşıdır, qadan alım! Heç təfavütü yoxdur.
Ə s g ə r bəy. Eybi yoxdur, olsun. Di dur gedək!
H a c ı Q a r a. Bir az dayanın, qulbeçənizi göndərmişəm atlarımı, nökərimi gətirməyə.
Ə s g ə r bəy. Neçə at götürürsən, Hacı?
H a c ı Q a r a. Üç at, ağrın alım! Birin qulbeçəniz minəcək, birin özüm, birini də yüklərik, nökər başın çəkər. Siz neçə at götürürsünüz?
Ə s g ə r bəy. Bizim də hər birimizin iki atı var: biri yük üçün, biri minik üçün. Bu yaraq-əsbab sənindir, Hacı?
H a c ı Q a r a. Bəli!
Ə s g ə r b ə y. Çox yaxşı. Di bəs geyin! Heydər bəy. Vallah, Hacı, səni tanımayan adam olsa, görəndə bağrı yarılacaq.
S ə f ə r b ə y. Vallah, mənim Hacıya bu gümanım yox idi.
H a c ı Q a r a. Adam iş vaxtı tanılır, qadan alım! Siz məni elə arşınölçən bilib saya salmırsınız. Amma, inşallah, görərsiniz ki, mən qorxaqlardan deyiləm! Təəccüb edirəm bir para qaçaqçılara ki, hər yoldan ötənlərə mallarını verib boş qayıdırlar.
S ə f ə r bəy.Hacı, mal tutanlar bilmirsən necə hiyləgərdirlər. Yasavul-qaravul libasında ki, adamın gözünə görükmürlər. Görürsən ki, bəzi vaxt ya palanlı at, ya eşşək minib, bəzi vaxt piyada, yaraqsız-əsbabsız qabağına rast gəlirlər, nə biləsən, deyirsən ki, fəqir yoldan ötəndir. Elə ki, qapaqap yavuqlaşanda, yaraq-əsbab bilmirsən ki, haradan tapıldı. Dəxi əl açmağa heç macal olmur; soyurlar, hər nəyin var alırlar.
H a c ı Q a r a. Bular tamam qorxaqlıqdan və ehtiyatsızlıqdan adamın başına gəlir. Heç kəsi gərək adam özünə yavuq qoymasın. İstər hər libasda olsa da. Bircə mənə rast gələlər, görərlər oların başına nə gətirrəm! Hamısına tövbələmə verrəm ki, dəxi heç qaçaqçının qabağın kəsməsinlər!
S ə f ə r b ə y. Bəli, doğru deyirsən, adam gərək qorxaq olmaya, ehtiyatını əldən qoymaya! Bu halda Kərəməli - Hacının nökəri və oğlu Bədəl içəri girirlər.
K ə r ə m ə l i. Ağa, atlar hazırdır. Hara gedəcəksən?
H a c ı Q a r a. Təbrizə!
K ə r ə m ə l i. Təbrizə məni də istirsən aparasan?
H a c ı Q a r a. Bəli! K ə r ə m ə l i. Nədən ötrü gedirsən, ağa?
H a c ı Q a r a. Sənin nə vecinə? K ə r ə m ə l i. Necə vecimə deyil? Axı deyirsən, səni də aparıram. Bəs bilməyim ki, mən nəyə gərəyəm?
H a c ı Q a r a. Gedirəm xiridə. Mal alıb ata yükləyəcəyəm, sən çəkə-çəkə gətirəcəksən.
K ə r ə m ə l i. Ay ağa, havaxt başburt aldın ki, Təbrizə gedirsən?
H a c ı Q a r a. Başburt lazım deyil.
K ə r ə m ə l i. Elə olsa, mən getmənəm.
Mən bir yol burdan Səlyana bilitsiz getmişdim, murov o qədər döydürdü ki, indi də ağrısı yadımdan çıxmayıbdır.
Ə s g ə r b ə y. Qorxma, murov heç vaxt bizim getdiyimizi bilməz!
K ə r ə m ə l i. Doğrusu, mənim vədəm yaxınlaşıbdır, çıxıb özgəyə nökər duracağam.
Hacı çox az muzd verir; bir də, qarnım doymur. Mən gedən də deyiləm.
Ə s g ə r bəy. Sən bu səfər get. Yolda qarnın tutunca biz sənə çörək verrik. Hər birimiz də bir top çit bağışlarıq.
K ə r ə m ə l i. Hacı da bağışlarmı?
H a c ı Q a r a. Yükü sağ-salamat gətirib çıxarsan, mən də çalışaram sənin xeyrin üçün sənə verilən çitləri çox baha sataram.
K ə r ə m ə l i. Olsun!
H a c ı Q a r a. Buyurun, gedək! Hamısı çölə çıxırlar. Sonra Tükəz məclisə gəlir, yalqız.
T ü k ə z. Vay, evinizi allah yıxsın! Kişiciyi tovlayıb qaçaq mala apardılar. Başına bir iş gəlsə uşaqcıqlarım yetim qalacaq! Vay-vay! (Dizinə çırpır, gedir).
Pərdə salınır.
ДЕЙСТВИЕ ВТОРОЕ
(Сцена происходит в деревне Агджабаде, на базаре; в одной лавке лежат кучами красная бязь, простые ситцы, бурмет и тому подобныя вещи. Гаджи-Кара, держа в руках аршин, печально сидит перед этими товарами).
Гаджи-Кара (в досаде): Да разорит Аллах такой базар! да уничтожит он такую торговлю! Как свинец тяжела рука того злодея, который продал мне красную бязь и бурмет. Уже три месяца, как я купил их в Шуше, а доселе не успел продать еще пяти штук. Никто и не смотрит на этот товар, как будто он зачумлен, что всякий боится прикосновения к нему; таким образом я в год не могу сбыть его. Разрушился мой дом! что это за приключение, которое случилось со мною! пять сот рублей серебром чистых денег заплатил за эту дрянь... теперь рад отказаться от барыша, лишь бы мог выручить капитал, но в том беда, что и капитала не выручишь. Где видано было такое дело! Да разорится твой дом, о продавец этих ситцев! Да разобьется твоя дверь, о передатель мне бурмета и мидкаля. Желаю, чтобы тебе не попало на встречу добро, чтобы ты не насладился в полном здоровьи барышом проданного тобою товара... Уф!... (Бьет по коленам). Тиран и сын тирана! Сто раз клялся алкораном и пророком, что товар этот вещь самая скоросбыточная; что на Агджабадинском базаре в три дня весь будет продан: а три дня уже обратились в три месяца. Да и в три года этот товар не продастся! Славно он надул меня; по расчету, как раз я сто рублей имею убытка. Это горе непременно отправит меня в могилу!...
(В эту минуту служитель мечети, Худаверды, внезапно показывается за его спиною).
Худаверды: Салам-Алейк, Гаджи! как имя покойного вашего отца?
Гаджи-Кара: Алейки-Салам! как продается штука ситца??
Худаверды: Нет. Я спрашиваю, как имя блаженного вашего родителя.
Гаджи-Кара: На что тебе имя моего отца, мой любезный?
Худаверды: Как на что! я уже прочел молитву и хочу заключить ее передачею благословения твоему отцу.
Гаджи-Кара: Покорно благодарю, любезнейший. Но откуда пришла мысль об этом добром деле в твою священную голову?
Худаверды: Как откуда? Вы сами, проходя утром мимо нашего дома, разве не приказывали моему сыну сказать мне, чтобы я сего-дня, ради Пятницы, помянул вашего покойного отца молитвою и пришел потом к вам получить один абаз?
Гаджи-Кара: Как! я приказал! помилуй: с ума что-ли ты сошел?
Худаверды: Гаджи! пока нет причины сойти с ума; сойду разве тогда, когда откажешь в абазе. Мой сын хотя не знает, какая именно особа дала ему это приказание, но, по разсказанным им приметам, я заключаю, что должно быть вы та особа.
Гаджи-Кара: Вздор! я никогда не решусь давать подобного приказания... сын твой ошибается... это верно кто нибудь другой. Ступай розыщи, а при настоящем упадке торговли я сам нуждаюсь в шауре: откуда же я тебе дам абаз? Ради Бога, не заслоняй собою проходящих покупщиков. Ступай!
(Худаверды удаляется, появляются Аскер-Бек, Сафар-Бек и Гейдар-Бек).
Аскер-Бек: Салам-Алейк, Гаджи!
Гаджи-Кара (подняв голову): Вах! Алейкум-Салам! Да перейдет ваше горе ко мне. Извольте, прошу пожаловать в лавку и садиться. (Беки, входя в лавку, садятся). Добро пожаловали, приятности принесли! Эта лавка пусть будет вам в пешкеш. Трубку изволите курить или кальян?
Аскер-Бек: Мы все курим кальян.
Гаджи-Кара: Сей-час. Да перейдет ко мне ваша болезнь.
(Поспешно накладывает кальян и подает Бекам, которые, покурив, возвращают его Гаджи).
Аскер-Бек: Гаджи! каково идет торговля?
Гаджи-Кара: По милости Аллаха, очень хорошо! Вам, разумеется, известно, что когда товар хорош, никогда в торговле упадка не будет; вы знаете, что я никогда не положу в лавку дурного товара, оттого никогда в моей лавке товар и не залежится. Вчера она совершенно была очищена, а этот товар сегодня только прислан из Шуши младшим моим сыном, вашим рабом. (Раскладывает бурмет, бязь и ситец перед Беками). Боль ваша мне! Берите сколько хотите. Клянусь посещенным мною Божиим храмом, алкораном, пророком, да не увижу я свадьбы своего сына, Бадала, если вру, что на всем Агджабадинском базаре лучше этих ситцев и бурмета ни у кого не найдете; у этих совсем другая ткань... покупщики разхватывают их. Если завтра прийдется вам проходить мимо моей лавки, то ни одной штуки в ней не увидите. Воспользуйтесь-же случаем и берите их.
Аскер-Бек: На что нам эти вещи, Гаджи! напрасно не трудись и не раскладывай их.
Гаджи-Кара (в удивлении): Как на что вам? разве не хотите сделать покупку? Неужели вам, по случаю наступающего Байрама, не нужна обновка?
Аскер-Бек: Нет, Гаджи. Мы не за тем пришли к тебе: есть другое дело.
Гаджи-Кара: Да может быть у вас нет наличных денег, я готов продать их вам и за масло, с тем только, чтобы оно было чисто-коровье.
Гейдар-Бек: Если бы было масло мы сами ели бы. У нас ни коровьего, ни овечьего масла нет. Выслушай, что скажет Аскер-Бек.
Гаджи-Кара (нахмурившись): Теперь потрудитесь уйти, ради Аллаха! а приходите в другое время и поговорим о чем хотите; теперь некогда, время прихода покупщиков; а вы заслоняете им лавку...
Аскер-Бек: Гаджи! есть весьма нужное дело; отложи на час продажу товара. Ведь мы пришли сюда в полной надежде на тебя.
Гаджи-Кара: Ей-Богу, теперь некогда; не могу, после потрудитесь прийдти переговорить; пока извольте отправиться....
Гейдар-Бек: Да ты просто прогоняешь нас; какой ты странный человек!
Гаджи-Кара: Да буду я жертвою твоей головы! я не прогоняю вас, а прошу уйти... ведь я промышленник. Неужели захотите, чтобы я получил убыток. До сих пор, если бы вы не пришли, я мог бы продать тридцать штук ситцу и бурмету.
Гейдар-Бек: К славному человеку привел нас ты, Аскер-Бек. Вставайте, пойдем; от него пользы не будет.
Аскер-Бек: Гейдар-Бек! Ради Аллаха, ты не мешай. (Обращаясь к купцу). Гаджи не обижайся; поподчуй нас еще раз кальяном, и мы тотчас уйдем.
Гаджи-Кара: Да умрет мой сын, если я вру: в кисете более нет табаку. Я последним остатком подчивал вас. Прощайте.
Аскер-Бек: Гаджи! правду говорят, что когда Аллаху неугодно дать добра своему рабу, то никто его дать не может. Действительно, мы тебе добра хотим, а ты сам отвергаешь его. Ведь мы знаем уже три месяца мучишся на Агджабадинском базаре и три штуки ситцу еще не успел продать, и что огромный ты имеешь убыток. Мы пришли к тебе, чтобы в 15 дней доставить тебе выгоду на сто рублей. К сожалению, счастье неблагоприятствует тебе. Прощай.
(Встают и собираются уйти).
Гаджи-Кара: Постойте! что вы говорите? как в 15 дней сто рублей?
Аскер-Бек: Как же объяснить после этого, когда ты не хотел нас выслушать и прогнал от себя.
Гаджи-Кара: Боже мой! когда я вас прогонял? Садитесь, пожалуйста; да к чорту торговля! садитесь ради Аллаха, я незнал, что вы будете обижаться, иначе я не предложил бы вам уйти, если бы даже на сто туманов имел убытку; во всей моей жизни никто не слыхал от меня слова тяжелее розы.
Аскер-Бек: Коли так, мы готовы разсказать тебе в чем дело. (Все садятся).
Гаджи-Кара: Ну, хорошо, разсказывайте. Да перейдет ко мне ваша болезнь. Откуда должно ожидать ста рублей? кто виновник этого добра?
Аскер-Бек: Гейдар-Бек виновник этого добра.
Гаджи-Кара (поспешно): Откуда он его достанет? Боль твоя-мне, Гейдар-Бек! хочешь-ли курить кальян?
Гейдар-Бек: Нет табаку: чем наложишь кальян?
Гаджи-Кара: Не безпокойся; ты только пожелай, а в мешке есть табак. (Поспешно достает табак, накладывает кальян и подносит Гейдар-Беку, потом обращается к Аскер-Беку). Хорошо, разскажи теперь — каким образом он доставит мне сто рублей?
Аскер-Бек: Гаджи! от этих вещей, которыми ты наполнил свою лавку, имеешь ли на грош выгоды?
Гаджи-Кара: Имею или нет, все равно ты разскажи о своем деле..
Аскер-Бек: Гаджи! ты знаешь какой храбрец Гейдар-Бек.
Гаджи-Кара: Да, говорят, он храбрый малый.
Аскер-Бек: Во всем Карабаге при имени Гейдар-Бека и птицы роняют перья от страху.
Гаджи-Кара: В наше время, любезный друг, лучше иметь карман полно-набитый деньгами, чем сердце полное отваги.
Аскер-Бек: Без отваги и деньги не будут. Выслушай: теперь видишь как Франкский товар дорог стал; аршин ситцу купленного в Тавризе за абаз, продается здесь за полтора абаза; фунт чаю, купленный за рубль, здесь за полтора рубля на расхват... Знаешь ли причину такого возвышения их цены.
Гаджи-Кара: Нет, не знаю.
Аскер-Бек: Причина та, что от заседательских есаулов, таможенных караулов, пограничных казаков и птица не может перелететь за Аракс.
Гаджи-Кара: Вы хотите быть смелее птицы и перешагнуть туда?
Аскер-Бек: Разумеется, нам Кура по колени, Аракс по щиколотки. С Гейдар-Беком, что нам сделают есаулы и караулы!
Гаджи-Кара: Оставь их в стороне, я сам их не боюсь; не будь только казаков, я в месяц два раза съездил бы в Тавриз, есаулы и караулы ни чего мне не сделают. По милости Аллаха я один управлюсь с ними, будь их хоть 20; но при имени русского, сердце мое разрывается; их следствие для меня страшнее пули; признаюсь, я крепко боюсь казаков.
Аскер-Бек: Какое пустое опасение; мы 50 бродов знаем, казаков обманем, и чрез такой брод переправимся, что казаки и духа нашего не услышат....
Гаджи-Кара: Но скажите — цель то вашего прихода ко мне в чем состоит?
Аскер-Бек: Вот в чем: ты здесь, съедаемый мухами, никакого барыша не можешь иметь; возьми с собою большую сумму денег, отдай часть нам и поедем в Тавриз; мы сами не имеем понятия в торговле, ты сделай покупку для себя и для нас; мы же благополучно доставим тебя с товаром сюда; тогда барыш отданных тобою нам денег уступи нам, а капитал возьми назад; барыш же других твоих денег пусть будет весь твой.
Гаджи-Кара: Хорошо; проценты же просимых вами денег как считать?
Аскер-Бек: Какие проценты? Ведь за них мы обезпечиваем тебя от нападения разных людей; не стыдно ли тебе за 15 дней требовать от нас процентов; ведь ты без нас не можешь ехать.
Гаджи-Кара: От чего не могу? Если захочу завтра же поеду, и ни кто у меня волоска не может вырвать. Мне несколько раз случалось встречаться с разбойниками и защищаться против них.
Аскер-Бек: Послушай! Если ты будешь хоть крокодилом, то все-таки один не можешь решиться на такой путь; мы не сомневаемся в твоем мужестве, но тебе одному не возможно ехать заграницу.
Гаджи-Кара: Признаюсь, я не привык без процентов отдавать кому нибудь деньги. Если согласитесь заплатить проценты, то я приму ваше предложение.
Аскер-Бек: За сто червонцев в 15 дней сколько требуешь процентов?
Гаджи-Кара: Пять процентов.
Аскер-Бек (обращаясь к товарищам): Согласны ли вы?
Гейдар-Бек и Сафар-Бек: Нечего делать — согласны.
Аскер-Бек: Гаджи! приготовь деньги.
Гаджи-Кара: Когда поедете?
Аскер-Бек: В этот вечер должны выехать.
Гаджи-Кара: Очень хорошо: деньги готовы; ступайте, одевайтесь и пред вечером приходите ко мне и я буду готов, — поедем вместе.
Беки (встают и уходя): Прощай, Гаджи.
Гаджи-Кара (в след): С Богом. Вернитесь немного за-светло.
Беки: Не безпокойся. (Удаляются).
Гаджи-Кара (один): Душа чуть-чуть не вылетела из тела из за этого проклятого товара, данного мне этим обманщиком. До светопреставления его не продашь! Говорят, не торгуй Франкским товаром, торгуй только другими товарами. Какой пепел я должен сыпать на свою голову! Вот тебе и товар! (указывая на свой товар). Чем я виноват, что их не покупают. Без такого предприятия, какое они мне предложили, мой убиток ни чем не вознаградится и я непременно впаду в чахотку от тоски. Теперь пойду домой и соберусь в дорогу.
(Убирает лавку и уходит. Сцена в дом Гаджи-Кара, который из сундука вынимает деньги, считает, разделяет их по разным кошелькам, потом из угла достает свое оружие, кладет пред собою; в это время является его жена, Тукез).
Тукез: Что ты делаешь? зачем это оружие лежит пред тобою?
Гаджи-Кара: Собираюсь в путь.
Тукез: Куда?
Гаджи-Кара: Нельзя объявить.
Тукез: Как нельзя объявить? верно не на разбой идешь?
Гаджи-Кара: На то похоже.
Тукез: В таком случае никогда не поедешь! Вставай, ступай в свою лавку и займись продажею своего товара.
Гаджи-Кара: Да разрушиться лавка и пропадет товар! как продашь его, когда никто не покупает?... оставь меня, чтобы я приискал себе спасение.
Тукез: От какой гибели ты спасения ищешь? что ты говоришь?
Гаджи-Кара: Как от какой гибели? Я разорен; как раз, по моему расчету, имею сто рублей убытку. Хлеб нейдет мне в горло!...
Тукез: Дай Бог, чтобы твое горло совершенно захватилось, чтобы и вода не прошла чрез него. О жадный! на что ты собираешь столько денег. Сто лет если ты будешь жить и расходовать деньги, то твое состояние не истощится, твои все еще деньги не выйдут. Зачем же из за ста рублей убытку умираешь? (поднимает оружие).
Гаджи-Кара: Тысячу раз я говорил, что тебе не следует вмешиваться в мои дела: перестань давать мне наставление; ступай хлопочи о делах, приличных твоему полу. Оставь оружие!
(Отнимает оружие от жены).
Тукез: Кого ты будешь пугать этим оружием.. пепел на твою толову! я женщина и то тебя не боюсь: хоть вооружайся двадцатью подобными оружиями,
(Махает обеими руками около лица мужа с насмешкою).
Гаджи-Кара: Будь ты проклята! да исчезнет ваша порода с лица земли! прочь с моих глаз!
Тукез: Ты совершенно съума сходишь. Куда прогоняешь меня из моего дома?
Гаджи-Кара: В ад! в могилу! Отвяжись от меня.
Тукез: То и другое ждет самого тебя; только жаль, что ты медлишь туда пожаловать: день твоей смерти был бы для меня праздником. Не знаю почему Азраил никогда не заходит в эту сторону, чтобы очистить лице земли от твоего пресутствия. Такого злого человека, как ты, давно бы ему следовало взять, а он только подбирает на земле самых добрых людей.
Гаджи-Кара: Если бы следовало взять злых, то тебя давно бы не было на свете. Я никого в жизни необижал; почему же я злой человек!
Тукез: Ты тем зол, что не кормишь как следует ни себя, ни семейства; покрайней мере после твоей смерти жена и дети твои жили бы в довольстве и досыта ели бы хлеб.
Гаджи-Кара: Пусть змеиный яд едят они!... (Татарская поговорка).
Тукез: Да и того нет в твоем доме, иначе и его пожалел бы давать нам.
(В это время Беки кличут его).
Гаджи-Кара: Жена, удались, идут посторонние люди.
(Тукез удаляется и становится за дверьми подслушивать).
Беки: Салам-Алейк, Гаджи!
Гаджи-Кара: Алейкум-Салам; прошу садиться.
Аскер-Бек: Готов ли ты, Гаджи?
Гаджи-Кара: Готов, и деньги для вас отделил каждому по сто червонцев; только в Тавризе куплю за них чаю и ситцу, и вручу вам.
Аскер-Бек: Почему денег здесь не вручаешь нам!
Гаджи-Кара: Друг мой! никакой разницы нет, так лучше.
Аскер-Бек: Все равно, Гаджи! поедем.
Гаджи-Кара: Вот сей-час приведет лошадей мой сын с моим нукером.
Аскер-Бек: Сколько лошадей берешь, Гаджи?
Гаджи-Кара: Трех: одну для себя, другую для сына, а третью для вьюка, на вьюке же будет сидеть мой слуга. А вы по сколько лошадей берете?
Аскер-Бек: Каждый по две; а это оружие чье?
Гаджи-Кара: Мое.
Аскер-Бек: Хорошо, одевайся, Гаджи.
(Гаджи-Кара одевается и вооружается).
Гейдар-Бек: Браво, Гаджи! незнающие тебя ужаснутся, видя в таком вооружении.
Сафар-Бек: Я совсем иначе думал, о Гаджи.
Гаджи-Кара: Да, без хвастовства говорю, что я не из трусов, и удивляюсь, что контрабандисты уступают свою собственность всякой встречающейся сволочи и возвращаются с пустыми руками.
Сафар-Бек: Гаджи, не знаешь ты как хитры поимщики контрабанды, они не в есаульской одежде и не в виде караульщиков нападают на контрабандистов; часто они встречаются едущими на лошадях с вьючными седлами, иногда и на ослах, иногда пешком, как будто без оружия; их не узнаешь и принимаешь за бедных людей, проходящих по дороге, а как только подойдешь к ним близко вдруг не знаешь откуда найдется у них оружие; недадут тебе опомниться, отнимут все твое достояние и отпустят.
Гаджи-Кара: Всему этому причина трусость и безпечность... никогда их не должно допускать к себе в каком бы костюме и виде они ни были; пусть они встретятся со мною, узнаете вы тогда как я заставлю их отказаться от желания останавливать когда либо контрабандистов на дорогах.
Сафар-Бек: Ты совершенно справедливо судишь.
(В это время является сын Гаджи-Кара, Бадал и слуга Карамали).
Бадал: Батюшка, лошади готовы, угодно сей-час ехать?
Гаджи-Кара: Да, сын мой, сей-час поедем.
Карамали: Ага! куда ты едешь?
Гаджи-Кара: В Тавриз.
Карамали: И меня хочешь взять с собою?
Гаджи-Кара: Да.
Карамали: Зачем туда едешь, ага?
Гаджи-Кара: На что тебе знать?
Карамали: Как на что? ведь и меня хочешь взять с собою, так должен же знать к чему я нужен.
Гаджи-Кара: Я там сделаю покупку, а ты сядешь на вьючном коне...
Карамали: Когда же ты получил паспорт?
Аскер-Бек: Паспорт не нужен.
Карамали: В таком случае я не поеду. Однажды без билета я ездил в Сальяны, и Заседатель так крепко наказал розгами, что и теперь не забыл той боли.
Аскер-Бек: Не бойся, Заседатель никогда не узнает о нашем отъезде.
Карамали: Признаюсь, я не поеду. Срок моего служения уже близок к концу, я намерен уйти от Гаджи и наняться у другого, потому-что он, во первых, малую дает плату, во вторых, никогда досыта меня не кормит.
Аскер-Бек: Ты поезжай с нами; я обещаю кормить тебя столько сколько желудок твой поместит в себе хлеба, и в добавок, каждый из нас подарит тебе одну штуку ситцу.
Карамали: А Гаджи что подарит?
Гаджи-Кара: Я постараюсь для твоей пользы, как можно подороже продать твой ситец.
Карамали: Соглашаюсь ехать.
Гаджи-Кара: Теперь пора, поедем.
(Все уходят; после них является Тукез).
Тукез: Да разрушит Аллах их жилища! соблазнили моего мужа и увели за контрабандою; если случится с ним какое нибудь несчастие, то дети мои осиротеют...
(Бьет себя по коленам и уходит).
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/axundzade-serguzesti-merdi-xesis-ikinci-meclis
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
1290-cı [1873] ildə Tiflisdən “Həqayiq” qəzeti redaktoruna**Mənim əziz qardaşım, səadətiniz daimi olsun!
Nikolaiyə[Müsyö Nikolaiyə]**Mənim əzəmətli və əziz qardaşım! Səadətiniz daimi olsun!
Qeyd18 iyun 1873 tarixində Qocurdan Tiflisdəki Osmanlı konsulunun müavini Ömər Səbri bəyə bir məktub göndərib xahiş etmişəm ki, mənim bir məktubumu İstanbulda “Həqayiq” qəzetinin mühərririnə göndərsin. Məktubla bərabər, iki yeni əlifba layihəsi də göndərmişəm ki, onlardan biri latın hərflərindən, digəri isə köhnə islam əlifbası hərflərindən tərtib olunmuşdur. Bundan əlavə, mənim bir məktubumu da Voliç əfəndinin adına, digər bir məktubumu isə Tiflisdəki Fransa konsulu vasitəsilə Paris şəhərində müsyö Nikolainin adına göndərib, həm də öz dostu Səid bəydən və “Həqayiq” qəzetinin mühərririndən xahiş etməsini istəmişəm ki, bu iki layihə barəsində ona cavab yazsınlar. Həmin tarixdə “Kəmalüddövlə” əsərini fransız dilinə tərcümə etmək haqqında Paris şəhərinə müsyö Nikolainın adına məktub göndərmişəm.Yenə də həmin tarixdə Voliç əfəndiyə əlifba haqqında məktub yazıb, xahiş etmişəm ki, mənim məktubumu çap edib, yeni əlifba layihəsini elan etmək barədə “Həqayiq” qəzetinin mühərriri qarşısında İstanbulda vasitəçilik etsin və cavabını mənə göndərsin.
Mirzə Yusif xanaSabiq Tiflis konsulu Mirzə Yusif xana Təbrizdə naibül-vəzarə vəzifəsinə təyin olunması münasibətilə yazılmış məktubun surəti**Əzəmətli ağam, səadətiniz daimi olsun!