باری، از صدمهٔ آن واقعه تا دو سه روز توانستم از منزل بیرون روم. روز چهارم دیدم حاجی‌خان به عیادت من می‌آید اما غلامعلی آشپز او، که معلوم است به خلاف سابق لباس تازه پوشیده کلاه تخم مرغی نو در سر و قمه در کمر و قبای ماهوت در بر، پشت سر حاجی‌خان است. چون مرا زرد و ضعیف دید گفت: «درد نباشد! چه خبر است؟ امروز مشهدی حسن تفصیل را به من گفت.»

دیگر نگذاشتم سخن را به پایان آرد، چه ترسیدم یوسف‌عمو خبر دار شود. گفتم: «عموجان شما زود سماور را آتش کنید.»

او رفت. حاجی‌خان گفت: «فالنکس! این چه بالای بزرگی بود به سر تو آمد؟»

گفتم: «گذشته است، دیگر شدنی شد.»

گفت: «چه بار گذاشتی که این همه تو را زدند؟»

تفصیل را گفتم.

تعجب کرد که: «تو دیوانه شده‌ای. در این مملکت در پیش وزیر جنگی که در تکبر و تجبر از فرعون و شداد خود را بالاتر می‌داند، این طرز صحبت‌ها را می‌توان کرد؟ اینان به جز از چاپیدن مملکت و خیانت کردن به دولت و ملت از سایر اوضاع زمان به هیچ چیزی آگاهی ندارند. من از عنوان خانی که بر خود بستهام خیلی سرافکندهام و شرمنده‌ام. چه فایده که همه مثل من و بدتر از من هستند؟ تماما در یک فکر و عقیده، میدان خیالاتشان محدود و فکرشان تنها به یک نقطه مصروف است. اگر من از آغاز خیال شما را از ملاقات این ناکسان فهمیده بودم، ابدا نمی‌گذاشتم که پیش آنان بروی، بلکه تو را به وجود محترمی دلالت می‌کردم که جوهر مردمی و انسانیت و معنای اصلی غیرت و حب وطن است. آب و گل پاکش به حب ملت سرشته، در صحیفه دل به جز نام وطن و مهر وطن چیزی نبشت. آن رب النوع وطن پرستان با تو همدرد است. من در پاداش این رنج، که در سر حب وطن تو را رسیده، به گنجی تو را رهبری کنم که از ناملایمات آن چه تاکنون بر تو گذشته، همه را فراموش کنی. من حالا خدمت آن بزرگوار می‌رسم و اسباب آن را فراهم می‌آورم که تو را احضار کرده، جام‌های سرشار از آب حوض کوثر غیرتش به تو پیماید که تشنگی تو را فرو نشاند.» پرسید که: «احوالت اکنون چه طور است؟»

گفتم: «باکی نیست. این همه می‌گذرد، هنوز اول عشق است.»

باری، چای حاضر شده بود، خوردیم. قدری هم صحبت شد. حاجی‌خان اندکی هم با یوسف‌عمو شوخی و ملاطفت کرد. پس ما را وداع نمود و رفت.

فردا طرف ظهری، دیدم یک نفر از دالاندار نام و منزل مرا می‌پرسد. نشان دادند، آمد. در نهایت ادب سلام کرد و گفت: «شما را از جایی می‌خواهند، خواهش کردند که هر گاه فرصت داشته باشید بدانجا تشریف بیاورید. و نشانه اش این است که حاجی‌خان به شما چیزی وعده کرده است!»

فورا فهمیدم که نقل کجاست. گفتم: «شما قدری بنشینید تا بنده بیایم.»

بی‌درنگ به بازار رفته عبایی به چهار تومان خریدم. به منزل برگشته گفتم: «برویم!»

القصه، به راه افتادیم. پس از اندکی طی مسافت رفیق گفت: «میل دارید به «تراموای»

سوار شویم؟»

گفتم: «نه! سیاحت کنان بهتر است.»

تا رسیدیم به در خانهٔ عمارت بزرگی که شکوه آن نمونه‌ای از عظمت صاحب خانه بود. از در داخل شدیم. دیدم باغچهٔ بسیار مزین است مشحون به انواع گل‌های رنگارنگ. جمعیتی از خدم و حشم هر یک به کار خود مشغول و کسی را با کسی کاری نیست. از پله‌ها بالا شده، به طبقهٔ دوم عمارت رسیده از تالار بزرگی گذشتم. خادمی در دم اتاقی ایستاده بود. پرده را بلند کرد. دیدم شخصی در بالای صندلی نشسته، که آثار بزرگی و نجابت از جبین پاکش نمایان و گویی ملکی در لباس انسان است. به محض دیدن روی آن وجود محترم و شمایل مردی و شیرینی اش، تمامی کدورت‌های گذشته از من بدرود نمود. از ته قلب سلام گفتم.

به کمال گشاده رویی و مهربانی جواب داده گفتند: «بسم الله بفرمایید!»

من هم روی فرش نشستم.

فرمودند: «پیش بیایید!»

صندلی را، که در پهلویشان بود، نشان داده به اصرار تمام در آن جایم نشاندند. پس از احوال پرسی و ادای مراسم خوش آمدی، پرسیدند: «نام تو ابراهیم‌بیگ است؟»

عرض کردم: «بلی!»

گفت: «هوای مصر خیلی گرم است، در این مدت طولانی چه طور در آنجا زندگانی می‌کنید؟ شنیده‌ام که سالیان دراز است در آنجا سکنا دارید.»

عرض کردم: «همهٔ سختی‌ها به عادت آسان می‌شود. ما هم به آب و هوای آنجا عادت کرده‌ایم.» فرمودند: «بلی. بلی. هر چیز به عادت است.

»

فرمودند: «شنیدم که دیروز یکی از بزرگان در حق تو خیلی ستم‌ها کرده و بی‌احترامی نموده است. راستی خیلی متأسف شدم. افسوس‌ها خورد. چه می‌توان کرد؟ باید سوخت و ساخت. حیف صد حیف! جان شما سلامت باشد. خدای به ایشان هم انصاف بدهد. حقیقت من هم دلم خواست که با شما صحبتی کرده معلوم کنم که مقصود شما از این گفت و گوها چیست و چه می‌خواهید و برای چه به ایران آمدید؟ در نظر شما عیب ایران ما چه چیز است؟ شاید شما هم سهو کرده باشید.

»

عرض کردم: «بنده را از این سفر مقصودی به جز از زیارت و سیاحت خاک پاک وطن نبود. اما اول این یکی را عرض بکنم که مراتب تعصب خانواده ما در باب وطن دوستی در خطهٔ مصر ضرب المثل است. آری، ما خاک ایران را از جان گرامی‌تر می‌دانیم، زیرا که وطن مقدس ما و محل نشو و نمای گذشتنگان ما و مدنی نیاکان ماست. در خاک مصر – که دورتر از این مملکت پاک است – از عدم انتظام کارهای وطن و ناراستی ابنای وطن و غفلت بزرگان و تعدیات ایشان بر ضعفا و زیردستان خیلی سخنان ناملایم شنیده از شدت حب وطن باور کردن نمی‌خواستم. تا اینکه در دل خود قرار دادم که رفته به رأی‌العین ببینم. هوای جوانی نیز به سرم زد، بی‌محابا رخت سفر بربستم و از آغاز ورود به سرحد تا وصول بدین شهر پایتخت بر هرچه گذشتم بدبختانه دیدم که آن چه مدعیان می‌گفتند همه راست است، از محسنات چیزی در میان نیست. با خود قرار دادم که از وزرای مملکت سبب این ویرانی‌ها و غفلت و فضاحت را تحقیق بکنم، بلکه سبب معقول و مسکتی هست تا اینکه به هزار گونه و سایل راهی پیدا کرده بار حضورشان را یافتم؛ در جواب پرسش‌های خود ندیدم الا سیلی و مشت و نشنیدم به جز از دشنام و فحش چنانکه شنیده‌اید «مسلمان نشود کافر نبیند.»

گفت: «اول از قانون بپرسم: مقصود شما از قانون چیست؟ و چه باید کرد؟»

عرض کردم: «شرح و بیان قانون بسی مفصل است. اما مختصرش دانستن وظایف حقوق آن است.»

گفت: «بگو ببینم کدامین حقوق و آن حقوق کدام است؟»

عرض کردم: «در صورت بودن قانون، حقی را که ملت می‌خواهند و همهٔ سخنان در سر اوست عبارت از چهار فقره است:

اول: حق متعلق به خود وطن.

دوم: حق متعلق به ابنای وطن.

سوم: حق متعلق به هیئت عمومیه افراد وطن.

چهارم: حق متعلق به امور اداره وطن.

این حقوق چهارگانه را که به منزله عناصر اربعهٔ جسم وطن است با تمامی شعبات و جزئیات آن به همدیگر ممزوج نموده، کلیات آن را به نام حقوق ملیه یاد می‌کنند و مجموعه تفصیل و ترتیب آن را قانون می‌نامند. احکام آن نیز در حق همه کس بدون استثنا جاری می‌شود.»

حقوق متعلق به خود وطن «عبارت از حفظ آزادی و استقلال وطن است و فراهم آوردن اسباب انتظام امور و سعادت حال سکنه آن خاک پاک، که ایرانش خوانیم و وطن خود می‌دانیم. باید نگذاریم که بدون اذن و اجازه ما یک نیز از بیگانگان از سرحد آن قدم فراتر گذارد، تا چه رسد بر آنکه پارچه‌ای از آن را مطمح نظر استیلا کند و یا در گوشه‌ای از آن خیمه و خرگاه زند.»

حقوق متعلق به افراد وطن «عبارت از محفوظ ماندن حیات و ناموس و مال و عزت افراد وطن از تعدی و تعرض زیر دستان خودی و بیگانه است. نه مانند این زمان که پسر جوان شخص آبرومندی را فراشان فلان خان روز روشی به یک بهانه‌ای گرفته ببرند حبس و جریمه کند و گناهش به جز از این نباشد که سرمایه توکلی و آبرو و اعتباری دارد و آن هر دو را ضایع کند، یا اینکه مرد کاسپی را که در دکان مشغول کسب خود است – از یک طرف سی چهل نفر فراش که دور یک زن سواره‌ای را که زوجهٔ فلان حاکم است گرفته‌اند از دور چوب به سرش حواله کرده داد زنند که کور شو، چشم پیوش، پاشو، پایین بدو، بالا برو! یا اینکه یکی از اقربای شخص خطایی کند، او را با ده تن دیگر از خویشانش گرفته به کنده و زنجیر کشند، پس از چندین ماه حبس، هست و نیست همه را گرفته رها کنند. آنان نیز ناچار به ترک دار و دیار گفته، کربت غربت را بر اقامت وطن اختیار نمایند و در خاک بیگانه محو و نابود کنند.»

حقوق متعلق به امور اداره وطن «معلوم است که [ادارة] افراد وطن عبارت از تشکیلات یک دستگاه وضع قانون و یک دستگاه اجرای قانون، یعنی تنظیمات سعادت وطن، است. رئیس این دو دستگاه مستقل تنها شخص شخیص پادشاه است، که بلارث و الاستحقاق این دو دستگاه بزرگ را مالک است. حالا بیاید بینیم حقوق وطن، یعنی مطالبه تنظیمات سعادت وطن که حفظ اداره آن و محبت ابنای آن از نخستین تکالیف اوست، در میان هست؟ و اگر هست چگونه است؟ حالا از این‌ها بگذریم! نصف مملکت بلوچستان را که مایه قدرت و شرکت دولت ایران بود، دولت انگلیس بی‌هیچ سبب و زحمتی مستولی شد و هرات - که جزء اعظمی از وطن ما بود - اکنون در دست افاغنه است. سرخس - که دیروز خون یک صد هزار نفر ایرانی در خاک آن ریخته شد - اسما در ایران و فعلا در دست غیر است. ممالک قفقاز به شرح ایضا - که نسبت به سایر جاها کهنه شده است. مراتب محبت ابنای وطن را هم از این یکی می‌توان دریافت که همه‌ساله اقلا پنجاه هزار نفر از آنان به سبب تعدیات حکام و صاحبان نفوذ به ممالک خارجه هجرت اختیار می‌کنند و کسی را پروای حال آنان نیست که کجا می‌رود و چرا به ترک وطن و خانمان می‌گویند.

حقوق عمومیه وطن «عبارت از کلیه همان سعادت جزئیه است که حقوق هر فردی از افراد این هیشت عمومیه را جامع و از همان تنظیمات سعادت است. ولی افراد در صورت تنهایی به نیل آن سعادت قادر نیستند، هر چند که در پی تحمیل آن باشند. اما در صورت هیئت اجتماعیه سبب احیای آنهاست و برکات عمومی از آن حاصل می‌آید.

ابنای وطن نیز باید به خاک وطن پیش از محبت اولاد دلبستگی داشته باشند و به قدیری که به حفظ مذهب مکلفاند باید به همان پایه حفظ وطن را نیز واجب شمارند، تا امر مقدس «حب الوطن من الایمان» را کار بسته باشند.

حال می‌بینیم که برای استدامت این سعادت و حفظ نوامیس شریعت و اطوار قومیت و آیین اسلامیت و ثروت و حیات عمومی وطن، لشکر لازم است و مهمات لشکر لازم است، توب لازم است، تفنگ لازم است، عدل و انتظام لازم است. ولی بدبختانه می‌بینیم که در وطن عزیز امروز از اسباب دفاع دشمن به جز آه گرم و اشک سرد غیر تمندان ملت چیزی دیده نمی‌شود، یعنی نیست که دیده شود. در مملکتی بدین قدمت و وسعت، نه برای تعلیم و تربیت اولاد وطن مکتبی هست و نه دوایر صحیح. نه قانونی که حدود حقوق سکنه بدان معین گردد و نه نامی از علوم و فنون متداوله در میان است.»

و جود محترم از شدت تأثرات من بر خود می‌لرزید و گاه دست تأسف به زانو می‌زد. و گاه از ته دل آه می‌کشید.

گفتم: «القصیر من بدبخت چه بود که به سبب پرسیدن اسباب این وضع ناگوار، به علاوه شنیدن دشنامه‌ای غلیظ که در عمر خود نشینده بودم، چندانم بزند که سه روز بستری شوم؟»

در این جا رقت گلوگیرم شد، بی‌اختیار گریه‌ام دست داد، به‌های‌های گریستم. وجود محترم نیز سخت‌تر از من به گریه درآمد. در آن حال دور دست مهر خود را به گردن من حمایل کرده، در نهایت مهر بانی به بر کشید. از سر و چشمم بوسیده، گریه کنان دست مرا گرفت و گفت: «با من بیا!»

دیدم در پشت در پیشخدمت و یک جوان ده دوازده ساله نیز دستمال در دست به حالت ما گریه می‌کنند. اما چنان معلومم شد که آنان از اصل مطلب خبر ندارند و از گریه ما به رقت آمده می‌گریند.

باری، از یکی دو اتاق گذشتم؛ وجود محترم دم در اتاق سوم ایستاده، کلیدی از جیب درآورده باز کرد. دیدم اتاق کتابخانه است که دور تا دور کتاب‌ها را به ترتیب بسیار خوب چیده‌اند.

صندلی و میزی پیش گذاشته، امر به نشستن کرد. خود شش جلد کتاب آورده روی میز نهاد (و) گفت: «کتاب بسیار داریم، ولی هیچ کدام بهتر از این‌ها به کار شما برنمی خورد. شما به خواندن این‌ها مشغول باشید. من باید بروم. امروز روز سلام است. دور نیست که دیر بیایم. همه چیز برای شما حاضر است، وقت ناهار و چای امر کنید یا بیاورند.»

قوطی سیغاری هم پیش من گذاشت و گفت: «تا در طهران اقامت دارید در این جا مهمان من‌اید.»

من عرض تشکر کردم و ایشان هم خدا حافظی گفته رفتند.

من نیز به تماشای کتابخانه مشغول شدم، دیدم در یک طرف کتب قوانین دولت‌ها را به ردیف چیده‌اند. آن چه به نظرم آمد قانون دولت عثمانی و کتاب زاکون روس و قانون انگلیس و فرانسوی بود، و در سمت دیگر نیز کتب متعلق به فقه و اصول اسلام، که سرمایه نجات است، چیده شده. از وضع این کتابخانه خیلی مشغول گشتم. بعد به خواندن آن شش جلد کتاب، که خود به من داد، آغاز کرده دیدم خطی است، در نهایت پاکیزگی نوشته شده. فهمیدم که اثر از خود و وجود محترم است. از قوانین انگلیس و فرانسه و تمامی موادی را، که مغایر و منافی احکام مطاعهٔ شریعت پاک اسلام است، در یک جلد جمع کرده در اثبات مضرات دنیوی و اخرویه آنها دلایل عقلیه آورده به هر یک جداگانه شرحی نوشته و مدلل نموده است که احکام آنها برازندهٔ شأن بند نسانیت نیست و نام آن را کتاب قانون لعنتی گذاشته و در جلد کتاب نیز همان کلمات را به خط جلی نگاشته است. و از کتاب قانون عثمانی نیز چند مواد را سواکرده به نام «مردود» یاد کرده و بعض مواد را نیز سوا کرده در زیر آنها نوشته «که خیلی خوب است ما امروزه با وضع ایران و طبائع ایرانیان موافقت نمی‌کند»، مابقی را صفحه گذاشته که «با احکام شریعت پاک اسلام منافاتی ندارد، همه مطابق آرای سدیده و عقول سلیمه است» و برای اثبات صحت و سقم آنها نیز از کتب فقه اسلام و احادیث شریفه و کلام بزرگان دلایل مسکته آورده و شرحها نوشته است که از خواندن آنها روح تازه می‌شد. از مراقب فضل و دانش و احاطهٔ آن وجود محترم، در معقولات و منقولات و بهره فوق العادهٔ آن در سیاسیات و علوم جدید متداوله متحیر و متعجب شده، با خود گفتم: «خدایا! این شخص غیرتمند با کثرت مشاغل روزانه که دارد، از کجا فرصت مطالعه این همه کتب خودی و بیگانگان را یافته و در هر یک از آنها تا این پایه تبعات به کار برده است؟» در این جا عظمت آفرینش در نظرم جلوه گر آمد، از صنع خداوندی به شگفتی اندر شدم که در نهاد این مشتی آب و گل که آدمیش نام است، چگونه این همه قدرت و قوت مادی و معنوی را خلق فرموده! از این معنی به مراتب توحیدم افزود و با زبان دل تسبیح و تقدیس نمودم. من در این حالت استغراق بودم که ناگاه پیشخدمت داخل اتاق شد، گفت: «بسم الله بفرمایید! ناهار حاضر است!»

گفتم: «برادر عزیز! من از لذت مطالعه سیرم و نمی‌توانم از این غذای روحانی به غذای جسمانی پردازم. شما تنها یک استکان چای با یک لقمه نان و پنیر بدین جا بیاورید. اما چیز دیگر نباشد.»

گفت: «به من فرموده‌اند به هر چه رأی شما باشد و فرمایش رود، اطاعت کنم. حالا بی‌کم و زیاد به هر چه فرموده‌اید اطاعت خواهم کرد. آسوده باشید!»

رفت لقمه نانی با یک پارچه پنیر و یک استکان چای آورد.

و آن پسر کوچک، که صبحی با پیشخدمت به حال ما گریه می‌کردند، نیز نزد من آمده با کمال ادب سلام داد. پیشخدمت رفت و طفل بنشست و کتاب مصوری بود به تماشای آن مشغول شد تا من چای را خوردم. آنگاه در نهایت شرم، که از آنگونه اطفال مؤدب درخور است، از من پرسید که: «شما با آقام چرا گریه کردید و ما را هم به گریه درآوردید؟»

گفتم: «چنان مقتضی شد.»

گفت: «نه، توقع دارم سبب آن را بیان فرمایید! چون رفته به مادرم گفتم، فرمود از شما بپرسم.»

گفتم: «بهتر است که از خود آقات بپرسی!»

گفت: «آقام به ما نمی‌گوید و به نزد ما کمتر می‌آید. هر وقت در خانه باشد، توی همین اتاق نشسته مشغول خواندن است و نوشتن.»

گفتم: «پس من بگویم. آقات یک دهکده‌ای دارد، «ایران آباد» نام. در آن جا ناخوشی ظهور کرده ما نیز به حال ساکنان آن ده گریه می‌کردیم. «پرسیدم: «به مکتب می‌روی؟»

گفت: «بلی به دارالفنون ناصری می‌روم.»

گفتم: «سعی کن انشاءالله وزیر خواهی شد.»

گفت: «هر گاه علم کامل داشته باشم، البته خواهم شد.»

گفتم: «هر گاه علم نداشته باشی وزیر نخواهی شد؟»

گفت: «نه، خدا نکند!»

گفتم: «چرا؟»

گفت: «آقام همیشه به وزرای بی‌علم لعنت می‌کند. آنها واقعا بی‌علم چه طور وزارت می‌کنند؟ هرگاه مالی، عمامه به سر و ردایی در بر، بالای منبری رود و یک نفر بیاید از او مسئله‌ای پرسد اگر تواند جواب صواب بگوید، البته خجالت خواهد کشید؛ چنان نیست؟ از وزیر بی‌علم نیز هرگاه چیزی بپرسند و نداند، معلوم است که در میان خلق شرمنده خواهد شد.»

خیلی از هوش و ذکاوت این طفل تعجب نموده دعایش کردم.

گفتم: «آفرین، آفرین! من هم دعا می‌کنم که تو وزیر با علم و دانش بشوی. افسوس که من آن زمان را نخواهم دید، عمرم وفا نمی‌کند. ولی ان‌شاءالله اولاد ما آن زمان نیکبختی را دریافته، از سعادت ایام و زارت چون تو وزیر دانشمندی بهره مند خواهند شد.»

گفت: «مگر شما چند سال دارید؟»

گفتم: «بیست و نه!»

گفت: «اگر من عالم شدم و خوب تحصیل کردم، در پنجاه سالگی وزیر توانم شد.

حالا دوازده سال دارم و سی و هشت سال بعد از این...»

دیدم با انگشتان مشغول حساب است. پس از اندکی تأمل سر برآورد و گفت: «آن وقت شما تمام شصت و هفت سال خواهید داشت. مترسید! آدم هست که نود سال و صد سال عمر دارد. آقام حالا شصت سال دارد، بی‌عینک می‌نویسد.»

گفتم: «خداوندا! این طفل را حفظ فرما! اطفال ایران ذکاوت مخصوصی دارند که سرشتی است. ولی چه فایده! خانه غفلت خراب بشود. افسوس! افسوس!»

دیدم وقت می‌گذرد، از وجود محترم خبری نشد. بی‌اذن صاحب خانه رفتن هم منافی مراسم ادب است. یک چای دیگر هم خواستم؛ آوردن، خوردم. پس برخاسته تجدید وضو کردم که نماز را ادا کنم و از روش کار معلومم شد که شب را باید در اینجا بمانم.

باری، نماز را خوانده دوباره سر میز مطالعه رفتم. از خواندن آن کتابها چندان مشعوفم که در پوست خود نمی‌گنجم. کتک‌کاری وزیر جنگ و غارت شدن ساعت و عبا و آن همه دشنامه‌ای غلیظ، همه از خاطرم محو شد. با خود می‌گفتم که هر گاه من این وجود محترم را ندیده، با آن حال فلاکت از این شهر می‌رفتم، هر آینه غصه مرگ می‌شدم.»

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 20

پس از شنیدن این سخنان از قول فرنگی، ابراهیم‌بیگ رنگ و روی خود را باخت، تا بناگوش مانند زعفران زرد گشت. ملاحظه کردم دیگر حالت نشستن ندارد، کالسکه کرایه گرفته، سوارش کرده، به خانه آوردم، یکسر رفت به منزل خود؛ چون حالت صحبت و گفت و شنود نداشت، من هم رفتم منزل خود که شاید او خوابیده راحت بشود.بعد از ساعتی حاجی مسعود آمده گفت: «خانم خوابیده؛ بیا ببین آقا چرا گریه می‌کند؟»

23 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 21

ابراهیم‌بیگ مات و متحیر نگران، و اشک از دیدگانش جاری بود. پس از ختام مکتوب دو دستی به سر زده گفت: «پریشان، پریشان، والله پریشان، بالله پریشان!» مانند زن سکلابه [اکلابه؟] های های شروع کرد گریه و نوحه کردن.حاجیه خانم و سکینه و محبوبهٔ سیاه‌بخت دویدند پشت در اتاق که: چه شد؟ چه خبر است؟

6 мин
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 22

بعد رنجوری سه سال اندر عذاب / رفت گر می‌بینمش آید به خوابز آستین دست محبت برفراز / اندک اندک پرده بالا رفت باز

5 мин
Xatimə

از آن‌جایی که هر کتاب را خاتمه‌ای در کار است، لهذا در این کتاب مستطاب -که راجع به حب وطن می‌باشد- مناسب‌تر خاتمه‌ای جز بیان ترقیات دولت و ملت ژاپون ندیدم. در این مقام چند مطلب ملحوظ است.اول: بعض سخن‌های رضاخان مازندرانی را که حکایت کرده تصریح نمایم.

26 мин

Стихи других поэтов