Səyahətnamənin mətni, 9
خلاصه، نیم ساعت به غروب مانده، دیدم وجود محترم با لباس رسمی از در آمد.
اینقدر گفت که: «ببخشید، وقت تنگ است! نماز را ادا کرده، بیایم.»
رفت. بانگ اذان بلند شده بود. از در داخل گشت. لباس را عوض کرده خرقه ترمه سنیدی در بر داشت. سلام کرد. از جا جسته دستش را بوسیدم. آن هم، از پیشانی من بوسید و نشست. فرمود: «امروز تنها ماندید انشاءالله برای شما بد نگذشت.»
عرض کردم که: «آیا در بهشت به کسی بد میگذرد؟»
خندید.
گفتم: «از ذوق و نشأهٔ این باده که به من پیمودی، این { آن چنان مدهوشم که از خود خیری داشته باشم. » بیدل از بینشان چه گوید باز؟ » من که اقتدار دریافت این همه نکات بازیک را ندارم، وانگهی نه چندان مسرورم که پروای چیز دیگر داشته باشم، واله! مطلقام و مبهوت صرف.»
گفت: «من هیچ کس را بدین اتاق کتابخانه راه نمیدهم. چون شما را در کمال یأس دیدم و فهمیدم چنان میبنداری که در تمام ایران از وجود قانون احدی خبر ندارد، لهذا گفتم به شما نشان بدهم که قانون داریم ولی حبس کرده کلیدش زدهاند.»
عرض کرد: «بهتر از همه انتخاب بعضی مواد مضره قوانین فرنگستان است، که یکجا جمع فرموده نامش را «قانون لعنت» گذاشته بود.»
گفت: «عزیز من! فرنگان آن چه قانون خوب دارند همه را از کتب مقدسهٔ اسلام گرفتهاند. اکثر شان از قرآن مجید و احادیث شریفه و بیانات منیفه حضرت امام المنتقین اسدالله الغالب علی ابن ابی طالب – علیه السلام – و کتب فقهیه اسلامیان است، زیرا که در دین نصارا [چنین] احکامی نبوده و نیست. در قوانین ایشان، هر چه مضر به عالم مدنیت واقعی و منافی با عوالم بلند انسانیت است، از خودشان میباشد. در آغاز کار، آن چه که نوشتنده نمیدانستند در آینده چه نمر خواهد داد ولی چنان میدانم که حالا خودشان هم به قبح این قوانین متداوله پی بردهاند. اما کار از کار گذشته است. نمیتوانند تغییر بدهند زیرا که میترسند موجب حدوث قیل و قال و فتنه و فساد بشود. چه تاکنون عارف و عامی بدان خو گرفتهاند. اما قانون عثمانی خیلی به احتیاط ترتیب یافته، اگرچه نامش را ار اجانب گرفتهاند ولی در هیچ جا رعایت احکام شرع انور را از دست ندادهاند؛ برای مدعی و مدعی و، علیه غالبا راه رجوع به محاکم شرعیه باز است.»
عرض کرد: «بدین مواد شرح نوشتهاند؟»
گفت: «شرح اینها خیلی مطول است. نوشتهام، در میان کاغذ پارچه هاست. اساس این مواد خیالات مرحوم میرزا تقی خان امیرنظام است اما خودش شرحی نوشته، ب طور اختصار گفته و گذشته است. حالا از شرحی که من نوشتهام، ثابت میشود که برای تزیید ثروت وطن تا چه پایه سودمند است.»
گفتم: «این همه گنجینهٔ پرچمراه گرانبهار از که در جمع آوری آن چندین رنج برده و عمری تلف کرداید... با این حال که در این مخزن پنهان از انظار و محبوس ماندهاند، برای سعادت ایران و استفادهٔ ایرانیان، چه منفعتی حاصل تواند شد؟»
از شنیدن این سخنها آمی چنان سخت از ته دل کشید که من بر خود لرزیدم. بعد گفت: «عزیز من! چه خاک بر سر خود کنم؟ کسی در پیشرفته این مقاصد مقدس با من دمساز و هم آواز نیست. مدتها در پی فرصت گشته، بعضی از این مطالب را در تنهایی در نظر پادشاه جلوه میدهم و خاطر همایونی را به اجرای آنها متمایل کرده به نفاذ زن حکم صادر میکنم. ولی، از این حکم چهار نفر مسرورند و چهل تن دلگیر. آن جهل نفر، به هر وسیلهای که هست، مانع از اجرای آن حکم میشوند و به هزار گونه دمدمه و اسون امر را مشتبه کرده طبع پادشاه را از آن منصرف میسازند و حکمی که هنیز مرکبش نخشکیده چون بخاری، که از آب گرم متصاعد است، بالا رفته جز، هوا میشود، کارشان را میسازند. دیگر به جای خود برنمی گردد. پادشاه نیز گاهی در پیلاق و گاهی در شکار است و غالبا که در شهر تشریف دارند هفتهها از حر مخانه بیرون نمیآیند؛ آن وقت و زرای بیهنر و بیغیرت — که به جز چاپلوسی و مزاج گویی علمی ندارند — در خلوت بار حضور مییابند
گفتم: «به آنان از اصلاح کار چه ضرر مترتب تو! اند شد؟»
گفت: «هیچ! میترسند آن وقت کارها را به کار دانان بسپارند و اینان در کنار بمانند. چه، بهرهای که از آیین و زارت و حکومت دارند همانا پیوند کردن دو سخن دروغ به همدیگر است که شعرش نام گذاشتهاند. بعضی به واسطه آن سخنان به هم پیوسته پادشاه را به آسمان برده معراج میدهند. برخی هم دارا و اسکندر را از گور درآورده تفنگ به دوشش داده به قراولی و دربانی درگاه سلطنت و امی دارند. زمرهای نیز در عدالت نوشیروان و در زهد و تقوی ثانی ابادز و سلمان اش میشمارند و فرقهای از آن بیآزرمای نیز خرس کشتن پادشاه را در جنگل ردیف ضربت اسدالله الغالب در روز خندق مینگارند. ایمپراتور آلمان همهساله صد برابر پادشاه ایران در شکار، چرند و برند و درنده به تیر میزند اما هیچ یک از شعرای آلمان در ستایش تیر و کمان آن قصیدهای نمیسرایند، چه میدانند که مشتبه نمیشود. گروهی نیز که در نفرنگاری دستی دارند، سفر فرنگستان او را از مسافرت پسر فیلیپ، که کمر تسخیر جهان بسته بود، بالاتر گرفته ملاقات او را با ملکه انگلستان همرنگ داستان بلقیس و سلیمان جلوه میدهند و آن بیچاره را بدین سخنان که از معنی بسی دورند فریفته به خود مشغول میسازند؛ و از طرف دیگر خودشان به تاخت و تاز رعیت، و تخریب مملکت میپردازند. به خدا! خرابی اینان در وطن، به مراتب بدتر از ویرانی هاست که از تاخت و تاز چنگیزیان به خاک ایران رسید.
«
گفتم: «پس انجام کار این مملکت، به کجا منجر خواهد شد؟»
گفت: «در حقیقت، هنوز امید ما به کلی سلب نشده راه امیدی باقی است، چون این یکی از امور طبیعیه است که ذوق و شوق انسانی به هر کار از سی سالگی تا پنجاه است. بعد از آن، تمامی قوا روی به انحطاط میگذرد، پادشاه ما را که کار از آنجا گذشته ولی امیدی که برای آینده داریم، همانا به ولیعهد دولت است که اگر به خواست خداوندی زیب اورنگ جهانداری شد، کالبد ایران روحی تازه خواهد یافت. زیرا حضرت ولیعهد، که دین را ظفر از اوست، دارای چند صفات پسندیده است که از اسباب حیات ایرانشر توان شمرد:
اول: اعتقادش پاک و خداترس است و معتقد به حشر و نشر. میداند که روز پرسش و محکمه کبریایی در پیش است که همه چیز را از او خواهند پرسید. البته در این صورت، راضی نتواند شد که دیگران ظلم کرده سبب خسران دنیا و آخرت او شوند.
دوم: آن که مسرف و مبذر نیست. مطلق راضی نخواهد شد که در حر مخانه صد نفر حرم و جواری باشد. آن وقت، وزرا نیز از اسراف و تبذیر دوری خواهند جست، زیرا که فرمودهاند «الناس علی سلوک ملوکهم.»
سوم: از وضع حالیه سلطنت خشنود نیست، زیرا که میداند رعیت ناراضی هستند. اینها همه از اسباب مزید امیدواری است. گذشته از اینها، خود حضرت ولی معهد به حسن خلق متخلف است. کبر و غرور به طبیعتش راه نیافته. تجملات بیمعنی را دوست نمیدارد. ساده میپوشد. همه چیز را ساده میخواهد. از وضع و حالات و زرای کشور و امراهی لشکر هم بیخبر نیست، حرکات بسیاری از آنان را به خوبی سنجیده، میزان همه را در دست دارد.
اینها تماما از اوصاف و اطوار مخصوص را ایتعهد است که با حالت شخص سلطنت حاییه به کلی برعکس است.
اما آن چه در این مورد مایه مزید تأسف است، این است: وقتی که زمام رتق و فتق امور سلطنت به کف کفایت او خواهد رسید، هیچ چیزی از دستگاه سابق به او باقی نخواهد ماند که بدان مایه به اصلاح وضع مملکت تواند اقدام نماید. مگر گروهی مردمان فرومایه و مزاج گو و چاپلوس رشوت خوار و بداخلاق که نامشان وزرای دولت است و وجودشان از نخستین اسباب هرج و مرج مملکت! بیچاره در آغاز کار سر رشته را گم خواهد کرد. هر گاه از این وضع پریشان، او خود نیز پریشان نشود هنر بزرگی کرده است. به هر حال، در آن مورد وزیر کارآگاه و صاحب عزتی لازم است که جلو پولیتیک خارجه را اداره نموده همسایگان را فرصت ندهد که به امور داخلهٔ مملکت ما پای مداخله پیش گذارند. تا پادشاه تازه دست و پای خود را جمع کرده به امور مملکت داری قیام فرماید. «
گفت: «این است وضع حالیه و آیندهٔ وطن ما – که مجملی از مفصل آن گفته شد. ولی با این همه گفتیها بسیار است. اگر دفعهٔ دیگر بدین جا بیایید همه را در روی کاغذ خواهید دید.»
عرض کرد: «سرکار! میگویند سبب عمدهٔ این خرابیها و غفلت و بیخبری و بیقانونی حضرات علمای ملتاند. ایشان دولت را نمیگذارند که در مملکت خود به اجرای اصلاحات پردازد.»
گفت: «نه خیر! به حضرات علما بهتان میگویند. گناه است که کسی امثال این اسنادات را به ایشان روا داند. تو خود دیدی که من در قانون بیست و چهار فصل در خصوص و جوب احترام علمای ملت نوشتهام. این معنی اختصاص به ایران ندارد. رعایت حال علما و رؤسای روحانی در هر مملکت از لوازم امور سیاسیه است و در هر جا احترام طبقه جلیله علما یکی از مهم امور مملکت داری است. معام علما خیلی بلند است. لذا علمای ملت هیچ وقت به پادشاه نمیگویند که باید از حفظ عزت ملت و ثروت مملکت و سعادت سکنه آن چشم پوشی. مگر علما نمیخواهند که وطنشان آباد و ملتشان آسوده باشند؟ علمای ملت چه گونه راضی نتوانند شد که عموم مخلوق حضرت خالق در حقوق داری مساوات باشند؟ مگر علما نمیدانند که قانون به جز از اجرای احکام شریعت چیزی دیگر نیست؟ شریعت اصل قانون است. معنای هر دو کلمه عبارت از اجرای عدالت است به طور مساوات. اگر کسی بگوید که «من چه سان باضی توانم شد که با نوکر خود در حقوق مساوی باشم؟ این معنی سبب کاهش احترام و اعتبار من است! میگویم آن چنان شخص با کسانی حشر میشود که بیعت خودشان را شکسته از امر خدا رو گردانیدند. مگر علما راضی نمیشوند که رعیت مالیات دولت را خود آورده تسلیم کند، دیگر مأمور بیمروت و ظالمی به سر آنان نرود که برای یک صد تومان مالیات پنجاه تومان بیشتر به عنوان مداخل یا خدمتانه از ایشان بگیرد، وانگهی به ضرب چوب؟ علما چه گونه راضی نتوانند شد که هر یک از وراث ارث خود را از میراث پدر و یا مادر موافق حکم خدا و شرع بیعمر بگیرد؟ حضرات علما نمیدانند که وظیفه و تکلیف دارو غه تنها عبارت از حفظ و حراست بازار از دزد و دغل است، نه گرفتن و بستن مردم و بهتان زدن و جریمه گرفتن از آنان؟ کدامین بیشعور است راضی نشود بر این که مهتر و قاطر چی هر خان خانی به یک تجار و یا کسب معقول چیره نگردد و زیر دستی نکند؟ کدام دیوانه ادعا تواند نمود که دولت در مقابل بده و مالیاتی که از رعیت میگیرد، ضامن مال و جان و ناموس آنان نیست؟ کدامین جاهل تیره روزگار است که راضی نشود برادر را به عوض برادر و همسایه را به جای همسایه نگیرند و حبس و جریمه نکنند و به گناه زید هست و نیست عمرو را از دستش نگیرند؟ هر کس به اینها راضی باشد مسلمان نیست، و امت پیغمبر شمرده نمیشود. خدا و رسول خدا از آن چنان شخص بیزار است، و واجبالقتل هر عالمی که این تفصیلات را نداند و یا این که دانسته و فهمیده به انکار آنها اقدام نماید؛ جهل به مراتب از علم و شریفتر است و خود هم خارج از دایرهٔ انسانیت.
ولی آنچه در قانون منافق رأی علماست این است که با وجود قانون در یک شهر پنجاه محکمه نخواهد شد که عمر مدعی و مدعی علیه در سر تمیز ناسخ از منسوح تلف شود. بلکه به اقتضای وسمت هر شهر و قصبهای در چند نقطه محدود و معین، محکمهها ترتیب یافته ادارهٔ آنها نیز به عالمی که پیشتر از دیگران طرف وثوق مردم و به امانت و دیانت و زهد و تقوی اشتهر دارد و اعلم از سایرین است - سپرده خواهد شند. سایرین را نیز از جانب دولت یا وزارت اوقاف معاش و مقرری داده میشود. اما مسجد و منبر و پیشنمازی و موعظه باز حق ایشان است. من که خود با این حالت روی منبر رفتن ندارم، برای آن کار علما لازم است. در آن صورت، مساجد و تکایای ما نیز رونقی خواهد یافت و در انظار بیش از این محترم خواهند شد. البته مساجد را باید دانست که خانه خداست. احترام آن جای پاک را، که محل عبادت است، باید درخور شان بلند آن نگاه داشت. خدام متعدد باید گماشت تا همیشه پاک و پاکیزه نگاه دارند. مخارج لازمه آن را باید پیش از وقت مهیا کرد، که فرض عین و عین فرض است، چه بیآنها نه اسلام ماند نه مسلمانی. چون چند شد، از ملک و دولت نیز نه نام ماند نه نشانی، زیرا که تمامی عزت و نوامیس ملیه ما بسته بر آنهاست. این یکی خود از مطالب بسیار عمده سیاسی است که همه دولتها کارشان را به همین وسیله از پیش بردهاند و گرنه معدوم صرف بودندی.
ولی اگر سلطنت با این قرار بماند، علما هم حق مداخله و سخن گفتن را خواهند داشت. سادات را هم حق به دست خواهد شد. چرا باید حق نداشته باشند، در صورتی که یک یاور و یا سرهنگی به ادعای نستگی و یا قرابت خود میتواند پنجاه نفر را به زور چماغ حمایت کند و از بلای تعدی نگاه دارد؟ البته شخص عالم هم میخواهد خانه خود را بست و ملجأ عمومی قرار بدهد. حقالانصاف [الحق و الانصاف] مقام علما نسبت به آنان که گفته شد خیلی بلند است و هر عالمی حق دارد که وابستگان و مریدان خود را از چنگ حکام ظالم براند و اگر کار به سختی کشد، بگوید دفع این ظالمان در حکم جهاد است. در صورتی که عدالت باشد و مساوات باشد و میزان و حسابی باشد، ملا و سید و یا دیگری چه خواهند گفت و چه توانند کرد؟ باری، به خاطر شما تا این پایه بر گفتم. اما دل من هم پر بود. دعا کن! دعا کن! انشاءالله در آینده همهٔ کارها اصلاح و خوب میشود. » — صدا زد — «بچهها شام بیارید!»
از صحبت وجود محترم چندان دلشاد و مسرورم که میخواهم بیخودانه آستین به رقص برا فشانم.
پیشخدمت آمد: «بفرمایید! شام حاضر است.»
سفره بسیار رنگین و اطعمهٔ لذیذهٔ متعدد بود. نمیدانم هر شب چنان است یا به خطر بنده بود. نشستیم؛ کسی نبود مگر آن طفل خردسال.
عرض کردم: «امروز با آقازاده صحبتها کرده سخنان بسیار معقول شنیدم. خداوند خود حفظش کند! اگر پیران سالخورده ما به ندر این طفل خردسال عمل و ادراک داشتند مارا هیچ غم نبودی!»
پرسیدند: «مگر پیش تو آمده بود؟»
گفتم: «بلی! با پیشخدمت چای آوردند صحبتی در میان گذشت.»
وجود محترم گفت: «هر گاه میل دارید در خصوص آیین مملکت داری مختصری از روی حکمت با شما صحبت کنم.»
عرض کردم: «به جان مشتاقم.»
Günün batmasına yarım saat qalmış möhtərəm cənab rəsmi geyimlə qapıdan içəri girdi.
“Bağışlayın, vaxt azdır, namazımı qılım gəlim,” -- dedi və getdi. Azan səsi təzəcə ucalmışdı ki, yenidən qayıtdı. Rəsmi geyimini dəyişmişdi. Ağ tirmədən tikilmiş gözəl paltar geymişdi. Salam verdi. Yerimdən qalxıb əlindən öpdüm. O da mənim alnımdan öpüb əyləşdi. Buyurdu:
“Bu gün tək qaldınız, inşaallah ki, darıxmayıbsınız.”
“Behiştdə kim darıxar,” -- dedim.
Güldü. Dedim:
“Mənə içirdiyiniz bu badənin zövq və nəşəsindən hələ ayılmamışam ki, özümdən xəbərim olsun. "Huşunu itirmiş nişansızdan nə xəbər verə bilər". Mən ki, bu qədər incə mətləbləri dərk etməkdən acizəm. Bundan əlavə, o qədər sevinirəm ki, başqa bir şey haqqında düşünə bilmirəm. Valeh olmuşam, tamamilə heyran qalmışam.”
“Mən heç kəsə icazə vermərəm ki, kitabxanama daxil olsun,” -- dedi. -- “Sizi tamamilə məyus gördükdə, bütün İranda heç kəsin qanundan xəbəri olmadığını zənn etdiyinizi düşündüm. Ona görə də sizə qanuna malik olduğumuzu, lakin qanunun dustağa salındığını göstərmək istədim.”
“Hamısından yaxşısı Avropa ölkələri qanunlarından bəzi zərərli maddələri bir yerə toplayıb onları "Lənətə gəlmiş qanunlar" adlandırmağınızdır,” -- dedim.
“Əzizim,” -- dedi, -- “avropalıların qanunlarında həqiqi mədəniyyətə və insanlığın yüksək prinsiplərinə zidd olan nə varsa özlərininkidir. İşin başlanğıcında qanun yazarkən onların nə kimi nəticələr verəcəyini başa düşmürdülər. Ancaq mənə elə gəlir ki, qüvvədə olan bu qanunların qəbahətini indi özləri də anlamışlar. Fəqət iş-işdən keçmişdir. Daha dəyişdirə bilməzlər. Çünki qalmaqaldan, qarışıqlıqdan qorxurlar. İndi artıq onların arifi də, cahili də bu qanunlara adət etmişlər....”
“Siz bu qanunun maddələrinə izah yazmamısınızmı?” -- deyə soruşdum.
“Bunların izahı çox genişdir,” -- dedi. -- “Yazmışam, dəftər-kağızın arasında qalıb. Bu maddələrin əsası mərhum Mirzə Təqi Xan Əmir Nizamın əfkarından ibarətdir. Ancaq o mərhumun özü onları şərh etməmiş, yalnız xülasə şəklində deyib keçmişdir. İndi mənim yazdığım izahdan vətənin sərvətini artırmaq üçün onların nə dərəcədə faydalı olduqları aydın görünür.”
“Belə qiymətli cəvahiri olan bir xəzinənin toplanılması üçün bu qədər zəhmət çəkib ömür tələf etdiyiniz halda onun hamıdan gizli saxlanıldığı bir şəraitdə İranın və iranlıların səadəti və mənfəəti üçün nə faydası ola bilər?”
Bu sözləri eşidən kimi, o möhtərəm cənab dərindən elə bir ah çəkdi ki, mənim bədənim əsdi. O, təəssüflə dedi:
“Mənim əzizim, hansı külü başıma ələyim?! Bu müqəddəs məramın irəliləməsi üçün heç kəs səsimə səs vermir. Uzun müddət münasib fürsət dalınca gəzdikdən sonra bu məsələlərin bəzisini təklikdə padşahın nəzərinə çatdıra bilirəm. Bunların icrası haqqında hökm verməyə onu razı salıram. Lakin bu hökmdən dörd nəfər sevinirsə, qırx nəfər inciyir. O qırx nəfər isə hər hansı vasitə ilə hökmün icrasına mane olur, min cür hiylə, ovsunla məsələni başqa cür göstərir, şahın xəyalında vəsvəsə yaradır, nəhayət, onu bu işdən əl çəkməyə vadar edirlər. Beləliklə hələ hökmün mürəkkəbi qurumamış qaynar sudan çıxan buxar kimi yuxarı qalxdıqca havaya qarışıb məhv olur. Şah da gah yaylaqdadır, gah da şikarda. Şəhərdə olanda da, adətən, həftələrlə hərəmxanasından bayıra çıxmır. Belə olduqda, əllərindən yaltaqlıq və məsxərabazlıqdan başqa bir iş gəlməyən hünərsiz, qeyrətsiz vəzirlər xəlvətdə şahla görüşür, öz məqsədlərini ələ gətirirlər.”
“Axı işlərin nizama düşməsinin onlara nə zərəri var?” -- dedim.
“Heç bir zərəri yoxdur,” -- dedi. -- “Fəqət qorxurlar ki, işi iş bilənlər əlinə tapşırsınlar, onlar da kənarda qalsınlar. Çünki vəzirlik və hökumətdən bildikləri şey ancaq şer adlandırdıqları bir-iki yalan sözün quyruğunu bir-birinə düyünləməkdən ibarətdir. Bəziləri bu vasitə ilə şahı göylərə qaldırıb, meraca çıxarırlar. Bir parası da İskəndəri, Daranı qəbirdən çıxarıb, şahın çiyni tüfəngli qarovulu və qapıçısı eləyirlər. Şahı ədalətdə Ənuşirəvana, sədaqət və allahı tanımaqda Əbazər və Səlmana bərabər tutanlar da vardır. O, utanmazlardan bir neçəsi şahın meşədə ayı öldürməsini Xəndəq davasında Əlinin zərbələri kimi göstərirlər. Alman imperatoru hər il şikarda İran padşahının ovladıqlarından yüz qat artıq yırtıcı və vəhşi heyvan vurur, amma alman şairlərindən heç birisi onun tüfənginin mədhinə qəsidə yazmamışlar. Çünki o şairlər bilirlər ki, onu aldada bilməyəcəklər. Nəsr yazmaqda az-çox bacarığı olanlar da onun Avropa səfərini dünyanı fəth etmək əzmində olan Filipp oğlu İskəndərin yürüşündən də üstün tuturlar. Şahın İngiltərə mələkəsi ilə görüşünü Süleymanla Bilqeys əhvalatı kimi qələmə verirlər. Beləliklə bir tərəfdən bu içiboş sözlərlə o yazığı aldadıb başını qatırlar, o biri tərəfdən də özləri rəiyyəti çapıb- talayır, ölkəni viran edirlər. Allaha and olsun, bunların vətəndə əmələ gətirdikləri xarabkarlıq Çingizin İrana etdiyi hücumlardan törənən viranlıqdan da betərdir.”
“Bəs bu işlərin axırı necə olacaq?” -- deyə soruşdum.
Dedi:
“Əslinə baxsan, bizim hələ ümidimiz tamamilə kəsilməyib. Yenə bir ümid yolu var. Çünki təbiətin işlərindən biri də budur ki, insanın hər bir işə həvəsi, şövqü otuzdan əlli yaşınadək olur. Ondan sonra bədənin bütün qüvvələri zəifləməyə başlayır. Şahımıza gəldikdə isə onunku bu işlərdən çoxdan keçibdir.... Təəssüf ki, şahlıq vəliəhdə çatanda keçmişdən elə bir şey qalmayacaq ki, ona əsaslanaraq müəyyən islahat əmələ gətirə bilsin. Olan-qalan -- adlarını vəzir qoyub, ölkədəki bərbad vəziyyətin ilk müsəbbibləri sayılan bir ovuc alçaq məsxərəbaz, yaltaq və rüşvətxorlardan ibarət olacaq. Biçarə vəliəhd işin başlanğıcında kələfin ucunu tapa bilməyəcək. Belə pərişan bir vəziyyət onun özünü də çaşbaş salmazsa o, böyük hünər göstərmiş olar. Hər halda, o vaxt ayıq və iradəli bir vəzir lazımdır ki, xarici siyasət qarşısında müqavimət göstərib, qonşulara məmləkətin daxili işlərinə qarışmaq fürsəti verməsin. Yalnız belə bir şərait yarandıqda yeni şah ölkənin idarəsi üçün tədbir görə bilər. Vətənimizin indiki və gələcək vəziyyətinin müxtəsər təsviri bundan ibarətdir. Bununla belə, deyilməli mətləblər çoxdur. Əgər ikinci dəfə buraya gəlsəniz hamısını kağız üzərində görəcəksiniz....”
Bunları deyib, möhtərəm cənab ucadan qışqırdı:
“Uşaqlar, şam gətirin!”
Bu möhtərəm cənabın söhbətlərindən mən o dərəcədə sevinmişdim ki, az qalırdı şadlığımdan oynayam. Xidmətçi gəlib dedi:
“Buyurun, şam hazırdır.”
Süfrə olduqca zəngin idi. Cürbəcür ləzzətli xörəklər hazırlamışdılar. Bilmirəm onların şamı hər gecə belə rəngarəng və təntənəli olur, yoxsa mənim xatirim üçün bu dəstgahı açmışdılar.
Süfrə başında əyləşdik. Heç kəs yox idi. Yalnız o kiçik yaşlı uşaq bizimlə süfrə başında oturmuşdu. Mən dedim:
“Bu gün ağazadə ilə söhbət eləyib, ondan çox ağıllı sözlər eşitdim. Allah saxlasın, əgər bizim qocalarımızın bu kiçik uşaq qədər ağlı və dərrakəsi olsa idi heç bir qəmimiz olmazdı.”
“Məgər o sizin yanınıza gəlmişdi?” -- deyə möhtərəm cənab soruşdu.
“Bəli,” -- dedim. -- “Xidmətçi ilə çay gətirmişdilər. Aramızda söhbət oldu.”
Möhtərəm cənab dedi:
“Əgər meyliniz varsa, məmləkəti idarə etmək qaydaları haqqında sizinlə hikmət üzündən qısaca söhbət eləyim?”
“Ürəkdən istərdim,” -- dedim.
Buyurdu:
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/zeynalabdin-maragayi-1-seyahetnamenin-metni-9
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
باری، از صدمهٔ آن واقعه تا دو سه روز توانستم از منزل بیرون روم. روز چهارم دیدم حاجیخان به عیادت من میآید اما غلامعلی آشپز او، که معلوم است به خلاف سابق لباس تازه پوشیده کلاه تخم مرغی نو در سر و قمه در کمر و قبای ماهوت در بر، پشت سر حاجیخان است. چون مرا زرد و ضعیف دید گفت: «درد نباشد! چه خبر است؟ امروز مشهدی حسن تفصیل را به من گفت.»دیگر نگذاشتم سخن را به پایان آرد، چه ترسیدم یوسفعمو خبر دار شود. گفتم: «عموجان شما زود سماور را آتش کنید.»
Səyahətnamənin mətni, 10گفت: «عزیز من! این یکی بر همه کس معلوم است که معنای حقیقی دولت – که ملک و سلطنتش نام است – عبارت از اجتماع هیئت بشریه است که به آیین مخصوصی در یک نقطه جمع میشوند. بعضی از محققان دوراندیش و عارفان ستودهکیش، که به دقایق حکمت نظریه و عملیه واقف و به رموز طبایع اشیا عارفاند، بر آناند که حالت اجتماع بنینوع انسان درواقع مثل حال انفراد ایشان است. چه، هر گاه شخص به نظر امعان نگرد خواهد دید که در بسیاری از امور زندگانی وضع اجتماع و انفراد آدمیان موافق و معادل همدیگر است. چنانکه در نظم جلیل «و خلقناکم اطوارا» به همین معنی ایما و اشارتی فرموده شده است. حکمای دانشپژوه میگویند: چنانکه سن آدمیان بر سه دوره منقسم است که یکی سن نمو و دومی سن وقوف و سومی سن انحطاط است، برای دولتها و اجتماعات بشریه نیز سه دوره هست. ولی اینقدر هست که به سبب ضعفبنیه و قوت ترکیبات بدنیه، گاهی در آن ادوار ثلاثه تا یک درجه تفاوت نمایان میشود؛ یعنی زمان انحطاط شخص ضعیفالبنیه، لابد پیش از انحطاط و افتادگی مرد قوی و توانا بهوقوع میرسد. این معنی، بهطوری که در سن افراد مشهود است، در حیات دولتها و اجتماعات بشریه نیز دیده میشود؛ یعنی در سن نمو و سن وقوف و سن انحطاط دولتها نیز به سبب ضعف بنیه و قوت ترکیب آنان ابن تفاوت هست. این است که بعضی از هیئت اجتماعیهٔ قدیمه به سبب ضعف بنیه از پای درافتاده در هنگام نمو به حالت وقوف و در حالت وقوف، به انحطاط رسیده، به اجل معلقی گذشته، زودتر از زمان طبیعی محو و منقرض شدهاند و بالعکس برخی دیگر هم به سبب صحت مزاج و قوت بدن زمان نمو و وقوفشان امتداد مییابد. چنانکه به اندکی تأمل در تاریخ گذشتگان این دو نکته باریک بر همه کس روشن تواند شد. برای این سه دورهٔ حالت انفراد و اجتماع بنینوع بشر، علامتها و اسباب مخصوصهای هست که آنها را مدبرین امور و مباشرین مصالح جمهور نیکو میدانند، چه آنان منتخبین هیئت اجتماعیهاند و نگاهداری صحت مزاج هیئت سپرده به کف کفایت ایشان که به محض وقوع انقلاب در مزاج مملکت و هیئت اجتماعیهٔ آن، بیدرنگ به ترتیب علاج و تدبیر منع مرض پردازند، زیرا که در وقوع آن حال اندک غفلت ایشان موجب مستولیت بسیار خواهد بود. چنانکه در امر معالجهٔ امراض روحانیه و جسمانیه نیز قاعدهٔ کنیه است که باید از سوءتدبیر اجتناب کند و در امر مداوا دقت نمایند. زیرا واضح است دوایی که پیر مرد افتادهای را در کار است، آن را به طفل شیرخواره نمیتوان داد. عکس آن را نیز به همین منوال. پس باید معالجه موافق مزاج باشد و گرنه به جای فایده از آن ضرر مترتب میشود.چنانکه معلوم است هیکل مخصوص انسانی از عناصر اربعه تشکیل و ترکیب شده زمام تصرف آن به واسطهٔ قوا و حواس، به کف کفایت نفس ناطقه سپرده شده است. زمام ادارهٔ هیئت اجتماعیه نیز به واسطهٔ وزرا و مدبرین امور – که به منزلهٔ حواس و قوا هستند – به دست مؤید سلطان و پادشاهی – که به مثابهٔ نفس ناطقه است – محول گردیده؛ عناصر و ارکان اربعهٔ آن هم زمرهٔ علما، وزرا، تجار، رعایا هستند. زمرهٔ علما نسبت به هیکل انسانی به جای «خلط محمود» است، یعنی خون که فیض آن را به قلب صنوبری – که منبع روح حیوانی است – میرساند. زیرا که روح حیوانی خود جوهر لطیفی است که از کمال لطافت در بدن بالذات نمیتواند جریان کند، لاجرم خون – که قوت جریانش معلوم است – او را با خود برداشته از مجراهای بسیار باریک عروق گذرانیده به اعماق بدن منتهی میکند تا فیض آن به تمامی اعضا و جوارح واصل گردد، به درجهای که بدن از جریان آن حیات یافته طراوت پیدا میکند. علمای شریعت و حقیقت نیز علوم شریفه را – که به مثابهٔ روح حیوانی در ابدان است – از مبدأ فیض بالذات یا بالواسطه حامل بوده آن را به زبان ملایم به عوام – که به منزلهٔ بدن هیئت اجتماعیهاند – میرساند. چنانکه بدن انسانی از روح حیوانی منتفع شده بدان زنده میگردد، آنان نیز از فیض علوم – که به واسطهٔ زمرهٔ علما برایشان تلقین میشود – از علم قوت مییابند. و به سبب آن ایام بقا و دوامشان ممتد گشته به عزت و افتخار زندگانی مینمایند.
Səyahətnamənin mətni, 11باری، شام را خوردیم، سفره را برچیدند. قدری از سرگذشت خود نقل کردند و از کل کار تجارت مصر و غیره پرسشها فرمودند. آنچه میدانستم عرض کردم. ساعت به پنج رسیده بود، رخصت بازگشت طلبیدم. فرمودند کالسکه حاضر کنند. در نهایت الحاح راضی نشدم. پس فانوسی روشن کردند. دو تن از نوکران را فرمودند که مرا به منزل برسانند. برخاستم که دستش را ببوسم مانع شدند. عرض کردم: «تاکنون هر صدمهای که در پی جستوجوی اسباب نقایص وطن به حقیر وارد شده بود از فیض دریافت شرف حضور جنابعالی به کلی رفع شد و هر زخم لسانی که از بعض ناکسان به دل ناتوانم رسیده بود، از مرهم فرمایشات تسلیتآمیز شما بهبودی یافت. از ادای تشکر این نعمت غیرمترقبه عاجزم. امیدوارم که به خواست خدای پس از این – چنانکه فرمودید – اسباب اصلاح کارها فراهم آید.»گفت: «غصه نخور، خدای کریم است. انشاءالله خوب خواهد شد. اینقدر هست که دعا کن حیات پسر از پدر طولانی[تر] باشد و اولاد هر کسی بعد از پدر بمیرد! این دعا را در حق عموم میکنم نهتنها در حق یک نفر.»
Səyahətnamənin mətni, 12پس از آن، به سید گفتم: «جناب آقا! دو تن از ایرانیان را در اسلامبول میدانم – که اسمشان تا سالیان دراز از لوح خاطر ایرانیان سترده نخواهد شد – یکی را همیشه به رحمت و دیگری را پیوسته به لعنت یاد میکنند. از هیچ ایرانی مقیم اسلامبول نشنیدم که در وقت یاد شدن نام مرحوم میرزا حسینخان مشیرالدوله، اول به روح او رحمت نفرستد و همچنان هیچکسی را ندیدم که در هنگام ذکر نام میرزانجف علیخان ابتدا نام او را به لعنت یاد نکند، حال آنکه این هر دو مردهاند. ثمرهٔ نیکنامی و بدنامی جز این نخواهد بود – فاعتبرو یا اولوالابصار!»سید پرسید: «مرحوم میرزا حسینخان مشیرالدوله را میدانم، ولی نجفعلیخان کیست؟ او را نمیشناسم!»