گفت: «عزیز من! این یکی بر همه کس معلوم است که معنای حقیقی دولت – که ملک و سلطنتش نام است – عبارت از اجتماع هیئت بشریه است که به آیین مخصوصی در یک نقطه جمع می‌شوند. بعضی از محققان دوراندیش و عارفان ستوده‌کیش، که به دقایق حکمت نظریه و عملیه واقف و به رموز طبایع اشیا عارف‌اند، بر آن‌اند که حالت اجتماع بنی‌نوع انسان درواقع مثل حال انفراد ایشان است. چه، هر گاه شخص به نظر امعان نگرد خواهد دید که در بسیاری از امور زندگانی وضع اجتماع و انفراد آدمیان موافق و معادل همدیگر است. چنانکه در نظم جلیل «و خلقناکم اطوارا» به همین معنی ایما و اشارتی فرموده شده است. حکمای دانش‌پژوه می‌گویند: چنانکه سن آدمیان بر سه دوره منقسم است که یکی سن نمو و دومی سن وقوف و سومی سن انحطاط است، برای دولت‌ها و اجتماعات بشریه نیز سه دوره هست. ولی این‌قدر هست که به سبب ضعف‌بنیه و قوت ترکیبات بدنیه، گاهی در آن ادوار ثلاثه تا یک درجه تفاوت نمایان می‌شود؛ یعنی زمان انحطاط شخص ضعیف‌البنیه، لابد پیش از انحطاط و افتادگی مرد قوی و توانا به‌وقوع می‌رسد. این معنی، به‌طوری که در سن افراد مشهود است، در حیات دولت‌ها و اجتماعات بشریه نیز دیده می‌شود؛ یعنی در سن نمو و سن وقوف و سن انحطاط دولت‌ها نیز به سبب ضعف بنیه و قوت ترکیب آنان ابن تفاوت هست. این است که بعضی از هیئت اجتماعیهٔ قدیمه به سبب ضعف بنیه از پای درافتاده در هنگام نمو به حالت وقوف و در حالت وقوف، به انحطاط رسیده، به اجل معلقی گذشته، زودتر از زمان طبیعی محو و منقرض شده‌اند و بالعکس برخی دیگر هم به سبب صحت مزاج و قوت بدن زمان نمو و وقوفشان امتداد می‌یابد. چنانکه به اندکی تأمل در تاریخ گذشتگان این دو نکته باریک بر همه کس روشن تواند شد. برای این سه دورهٔ حالت انفراد و اجتماع بنی‌نوع بشر، علامت‌ها و اسباب مخصوصه‌ای هست که آنها را مدبرین امور و مباشرین مصالح جمهور نیکو می‌دانند، چه آنان منتخبین هیئت اجتماعیه‌اند و نگاهداری صحت مزاج هیئت سپرده به کف کفایت ایشان که به محض وقوع انقلاب در مزاج مملکت و هیئت اجتماعیهٔ آن، بی‌درنگ به ترتیب علاج و تدبیر منع مرض پردازند، زیرا که در وقوع آن حال اندک غفلت ایشان موجب مستولیت بسیار خواهد بود. چنانکه در امر معالجهٔ امراض روحانیه و جسمانیه نیز قاعدهٔ کنیه است که باید از سوء‌تدبیر اجتناب کند و در امر مداوا دقت نمایند. زیرا واضح است دوایی که پیر مرد افتاده‌ای را در کار است، آن را به طفل شیرخواره نمی‌توان داد. عکس آن را نیز به همین منوال. پس باید معالجه موافق مزاج باشد و گرنه به جای فایده از آن ضرر مترتب می‌شود.

چنان‌که معلوم است هیکل مخصوص انسانی از عناصر اربعه تشکیل و ترکیب شده زمام تصرف آن به واسطهٔ قوا و حواس، به کف کفایت نفس ناطقه سپرده شده است. زمام ادارهٔ هیئت اجتماعیه نیز به واسطهٔ وزرا و مدبرین امور – که به منزلهٔ حواس و قوا هستند – به دست مؤید سلطان و پادشاهی – که به مثابهٔ نفس ناطقه است – محول گردیده؛ عناصر و ارکان اربعهٔ آن هم زمرهٔ علما، وزرا، تجار، رعایا هستند. زمرهٔ علما نسبت به هیکل انسانی به جای «خلط محمود» است، یعنی خون که فیض آن را به قلب صنوبری – که منبع روح حیوانی است – می‌رساند. زیرا که روح حیوانی خود جوهر لطیفی است که از کمال لطافت در بدن بالذات نمی‌تواند جریان کند، لاجرم خون – که قوت جریانش معلوم است – او را با خود برداشته از مجراهای بسیار باریک عروق گذرانیده به اعماق بدن منتهی می‌کند تا فیض آن به تمامی اعضا و جوارح واصل گردد، به درجه‌ای که بدن از جریان آن حیات یافته طراوت پیدا می‌کند. علمای شریعت و حقیقت نیز علوم شریفه را – که به مثابهٔ روح حیوانی در ابدان است – از مبدأ فیض بالذات یا بالواسطه حامل بوده آن را به زبان ملایم به عوام – که به منزلهٔ بدن هیئت اجتماعیه‌اند – می‌رساند. چنان‌که بدن انسانی از روح حیوانی منتفع شده بدان زنده می‌گردد، آنان نیز از فیض علوم – که به واسطهٔ زمرهٔ علما برایشان تلقین می‌شود – از علم قوت می‌یابند. و به سبب آن ایام بقا و دوامشان ممتد گشته به عزت و افتخار زندگانی می‌نمایند.

لشکریان هم در بدن ملک در مقام «بلغم» تجار به جای «صفرا»، رعیت و دهقانان مشابه «سودا» هستند، که طبیعتشان خاکی است. این اخلاط چهارگانه به کسر و انکسار از همدیگر انتفاع می‌یابند. چون این ارکان اربعه مدنی بالطبع‌اند، لهذا این معنی سبب صحت مزاج شده آنها خود نیز از کار و کردار یکدیگر فایده می‌برند و از این فایده آنان، هم به مراتب انتظام هیئت اجتماعیه می‌افزاید و هم مزاج دولت، چنان‌چه شاید و باید، استقامت و قوام می‌گیرد. پس واجب می‌شود که همیشه این عناصر چهارگانه در حد اعتدال نگاه‌داشته شود تا از جهت کم و کیف یکی از آنها را به دیگری غلبه و فزونی حاصل نیاید. هر گاه بدین نکته رعایت نشود، به سبب اختلال اعتدال به صحت بدن فساد راه یافته انحراف در مزاج دولت پدید می‌آید.

گر یکی زین چهار شد غالب جان شیرین برآید از قالب

چنان‌که گفتیم، رعایا و دهقانان در طبیعت مملکت، که عبارت از هیئت اجتماعیهٔ یک ملت است، به منزلهٔ «سودا» است. پس، به‌طوری که در فن طب و تشریح به درجهٔ ثبوت رسیده که پس از هضم طعام هر گاه به معده غذایی وارد نشود، طحال به لحاظ این‌که معده بالمره خالی نماند قدری سودا به معده می‌ریزد تا سبب اخلال عمل معده نشود، همچنان خزانهٔ دولت – که به مثابهٔ معدهٔ مملکت است – هر وقت که از نقود خالی گردد رعایا و برزگران از سعی و عملشان نقد و جنس را – که به جای غذای آن معده است – از هر سو گرد آورده بدان‌جا می‌ریزند تا خالی نمانده سبب اختلال مزاج دولت نشود. لهذا برای دولت رعایت حال رعیت بیش از دیگران واجب است. این است که بسیاری از سلاطین بزرگ سلف بدین نکتهٔ باریک – که نخستین وسیلهٔ دوام ملک و اقتدار سلطنت است – برخورده همت بلند خودشان را به حمایت رعیت و تهیهٔ اسباب رفاه حال ایشان مصروف می‌داشتند، اسباب آبادی دهات را از هر قبیل فراهم می‌آوردند و دهاتیان و کشت‌کاران را از هر گونه گزند و آسیب مصون و محفوظ می‌کردند تا از جای خود نجنبند و از دل و جان به تزیید زراعت و حراست پردازند.

این یکی هم معلوم است که هر گاه سودا را در ملک بدن غلبه روی دهد هر آینه سبب ظهور بعض امراض یابسه، مانند و سوسه، خولیا امالیخولیا، بی‌خوابی، خیالات و غیره می‌شود، که از آن روح ضعیف و بدن تا یک درجه نحیف می‌گردد؛ و گاهی می‌شود که به علاوهٔ نزاع با همدیگر در ادای تکالیف دولتی به حکام نیز سرکشی می‌کنند. اما از آن‌جایی که امراض سوداویه خود چندان مهلک نیست، لهذا از رعیت و دهاقین به دولت و مملکت ضرر بزرگ متصور نیست. به مختصر آب تدبیری نایرهٔ داد و فریادشان فرو می‌نشیند. در هر حال، باید رفاه و آسودگی آنان نیز از درجهٔ اعتدال بیرون نشود.

طبقهٔ تجار و سوداگران را گفتیم به مثابهٔ خلط «صفرا» در بدن مملکت هستند. از آن‌جایی که صفرا موجب اندفاع کثایف و انتقالات ملک بدن از مجراهای طبیعی به خارج است، البته وجود آن سبب ازدیاد صحت و قوت بدن خواهد شد، اما در صورت اعتدال. هر گاه در میزان آن افراط پدید آید، هر آینه، در مصالح کارها و انتظام معاملات خلل وارد می‌شود و به سبب افراط در خوراک و پوشاک و تجملات خانگی و ازدیاد مخارج کارشان به تزیید حرص و طمع و احتکار و کنم حقوق سایرین کشیده واسطهٔ تولید حمای فقر و سفالت در میان هیئت اجتماعیه و سبب ظهور افلاس عمومی اهل مملکت می‌شوند.

لشکریان را هم به مثابهٔ «بلغم» در مزاج بدن مملکت یاد نمودیم. چنان‌که افراط و کثرت بلغم موج اختلال صحت بدن است و اعتدال آن سبب بقا و دوام روح حیوانی، همچنان انتظام هیئت اجتماعیه نیز به اعتدال این ارکان رابعه منوط است، هر چند نگاه‌داشتن این‌ها در یک میزان معین که اعتدال حقیقی حاصل آید ممکن نیست ولی باید طوری کرد که حالت کسر و انکسار آن‌ها از یک حد معین تجاوز نکند که عرض از مزاج خارج شده به صحت بدن اختلال راه یابد.

آدمی پس از آن‌که از سن وقوف بالاتر رفت، لاجرم به سبب پیری طبیعی، آنگاه بلغم را در ملک بدن غلبه روی می‌دهد و آن هم باعث تولید رطوبت و برودت در مزاج شده حکم خود را مجرا می‌دارد و در هر بار که اخراج و تسکین می‌شود طبیعت خود جای آن را پر می‌کند. و آن‌وقت سایر اخلاط نیز بالطبع متمایل می‌شوند که بدان منقلب گردند. این است که به تجربه معلوم شده مقدار لشکریان هر دولتی پس از سن وقوف روی به تزاید می‌گذارد. هر قدر که مقدار آنان تحدید بشود، باز تمایل سایر صنوف هیئت اجتماعیه بدان بیش‌تر می‌شود. هر گاه فعلاً از داخل شدن به سلک لشکریان محروم شوند لامحاله سعی می‌کنند که در زی و قیافت و لباس و حرکت از لشکریان تقلید نمایند. پس به هر نحوی که باشد به مقدار لشکریان هر دولتی پس از سن وقوف می‌افزاید. در آن حال چنان‌که آدمی ناگزیر از قبول غلبهٔ بلغم در مزاج است، یعنی به حکم طبیعت جلو غلبهٔ آن را نمی‌تواند بگیرد، دولت را نیز – که به مثابهٔ روح حیوانی بدن هیئت اجتماعیه است – مناسب آن است که به شرط عدم وقوع ضرر آن به سایر عناصر به غلبهٔ مقدار لشکریان – که به منزلهٔ بلغم در مزاج هیئت است – راضی باشد، زیرا که در آن صورت هر قدر به گرفتن جلو غلبهٔ آن سعی کند بی‌جاست؛ طبیعت به حصول آن مقصود اطاعت نخواهد نمود.

چون اخلاط اربعه، یعنی عناصر چهارگانه، را به چهار صنف هیئت اجتماعیه تشبیه کردیم و گفتیم که «نفس ناطقه» به مثابهٔ سلطان و «قوهٔ عاقله» به جای وزیر و «مدرکه» به منزلهٔ مفتی است، «معده» به جای خزانه، «قوهٔ ذائقه» صراف، «قوهٔ ماسکه» خزانه‌دار و «هاضمه» محاسب و مستوفی، و «قوای سائره» نیز به منزله سایر مباشرین امور مملکت‌اند. لهذا آن‌چه از مالیات به خزانه – که معدهٔ مملکت است – داخل شد، مانند مواد غذاییه، قوهٔ «ماسکه» آن را تصرف نموده به سایر قوا به اندازهٔ معینی تقسیم می‌کند. آنگاه تمامی قوا به صرف حصهٔ خودشان قیام نموده همهٔ هیئت اجتماعیه نیز، درخور سعی و عملشان، از صرفیات آنان بهره‌مند می‌شوند. این معنی در صورت اعتدال تقسیم است. هر گاه در تقسیم به میزان اعتدال رعایت نشود، قوت یکی و ضعف دیگری سبب ظهور خصوصت و فساد شده به مزاج مملکت اختلال راه می‌یابد. بالاخره دایرهٔ فساد وسعت یافته به مزاج دولت نیز ضعف و فتور عارض می‌شود. اگرچه در این حال تا پایان سن وقوف آن دولت پایداری می‌تواند بکند ولی پس از آن به قوهٔ هاضمه سستی و علت روی می‌دهد. معده نیز به‌تدریج از کار مانده بالمره عاطل و باطل می‌گردد. آن وقت، هر گونه عزت و افتخار آن هیئت اجتماعیه را بدرود گفته، دولت از پای برمی‌افتد و هر ناکس که سبب وقوع این حال پرملال شد تا قیامت هدف سهام لعن و نفرین عالمی گشته تاریخ نیز نام آن را در جرگ اخرگهٔ اسامی خائنان و بدکاران یاد خواهد نمود.

باری، از این تفاصیل معلوم شد چنانکه آدمی را در حالت انفراد سه دورهٔ حیات هست که اول سن «نمو»، دوم سن «وقوف»، سوم سن «انحطاط»، هر مملکت و دولت را نیز – که عبارت از هیئت اجتماعیهٔ بشریه‌اند – بی‌کم و زیاد همان سه دوره هست. ولی این‌قدر هست که مقتضیات هر یک از این اطوار ثلاثه مغایر ملزومات آن دیگری است. چنانکه آدمی در سن نمو محتاج تربیت پدر و پرورش مادر است، هر دولتی نیز در آغاز ترتیب و تشکیل محتاج به تعصب و تعاون رجال مدیر و باهمت است که پس از آن هر یک از افراد هیئت اجتماعیه هم به یاری فکرت دوربین باید راه تحصیل معاشی برای خود پیدا کنند. دولت‌ها نیز از میان قوانین عدل و انصاف اسباب جمع‌آوری بده و مالیاتی فراهم آورده به خزانه می‌گذارند که در هنگام لزوم در راه بقا و دوام رفاه و آسایش هیئت اجتماعیه صرف کنند و بدان وسیله انتظام حال عمومی را نگاه دارند.

چنانکه هر فردی از افراد بشر در سن نمو روزبه‌روز در ترقی است، هر دولتی در آغاز ظهور و اواسط آن همه‌روزه متمایل به ترقیات است. از حیث مال و منال و شوکت و جلال پیش می‌رود تا رسیدن به سن وقوف. هر گاه رفتارش تا آن زمان موافق احکام عدل و انصاف باشد و به اعتدال راه برود، هر آینه ایام سن وقوف آن امتداد می‌یابد و به عزت و افتخار زندگی می‌کند – که فرموده‌اند «خیرالامور اوسطها» – و در سن انحطاط نیز چنانکه آدمی را ضعف پیری زبون و ناتوان داشته همه‌روزه حواس و قوایش روی به نزول می‌گذارد، حالت اجتماعیه نیز به همان منوال است. در زمان انحطاط همه‌روزه به ارکان آن سستی راه می‌یابد، یعنی حرارت و رطوبت غریزیهٔ آن – که منشأ قوا و حواس است – روی به کاهش گذاشته بالأخره به ضعف هاضمه و فساد معده گرفتار می‌شود. وزرای مملکت را – که به مثابهٔ حرارت و رطوبت غریزیهٔ ملک بدن هستند – با ارکان و خدام حواشی بساط سلطنت – که به منزلهٔ سایر قوای بدنیه‌اند – در کم و کیف امور اختلافات پدید آمده از سوء تدابیر و اختلاف آرای آن‌ها به طبایع صنوف اربعهٔ ملک – که به اخلاط چهارگانهٔ بدن تشبیه نمودیم – نیز ضعف و اختلال راه یافته سبب تعمیم و اشتداد علت می‌شود. چنان‌که سفیدی موی ریش و چین‌های پوست پیشانی از علامت‌های پیری و شیخوخت افراد انسانی است، همچنان، در میان هیئت اجتماعیه نیز ظهور ابتلای زینت و تجملات نشانهٔ پیری و انحطاط است، زیرا که ارکان هیئت پس از سن وقوف به آسایش و رفاه متمایل گشته، هر کدام به رقابت همدیگر به تزیید تجملات و توسیع دایرهٔ شأن و عنوان برخاسته به اسباب افتخار دیرین خودشان پشت پای می‌زنند و به‌تدریج این حال به سایر صنوف هم سرایت کرده اواسط ناس نیز در مساکن و ملابس به وزرا، نه بلکه به ملوک رقابت می‌کنند. لذا رفته‌رفته مخارج و مصارف هیئت عمومیه روی به ازدیاد می‌گذارد. مردان جنگی و کارزار نیز از این عرف و عادت پیروی نموده، راحتی و سایه‌نشینی را به رنج سفر اختیار می‌کنند. از مجاهده با عدو و محافظت وطن غفلت می‌ورزند، پس به فحوای «لکن اجل کتاب» آن وقت دربارهٔ ایشان از محکمهٔ قضا هر چه امضا شده مجر می‌گردد، و مفاد آیهٔ شریفهٔ «یمحوالله مایشاء و یثبت» ثابت شده به اجل معلق می‌گذرد و آن‌چه در حق اجل معلق گفته‌اند ثابت می‌شود.

پس در این صورت، معلوم می‌شود که زمان انحطاط بعضی از هیئت‌های اجتماعیه ممکن است که قبل از هنگام طبیعی به‌وقوع برسد. چنان‌که هر گاه کسی زهر بخورد و یا این‌که خود را به دریا بیندازد البته پیش از وقت حلول اجل موعود خواهد مرد، همچنان دولتی نیز که در اجرای قوانین عدل و داد اهمال کرده سالک مسلک جور و بیداد گردد هر آینه به تسریع زوال و تعجیل انقراض و اضمحلال خود سعی نموده است و هیچ شبهه نیست که اساس آن‌چنان حکومت، قبل از حلول زمان انحطاط، از پای خواهد افتاد.

هر گاه مشیت ازلیه بدان تعلق گیرد که سن شخصی به منتها درجهٔ انحطاط برسد یا او را بشخصه بدان وامی‌دارد که اسباب حفظ صحت خود را فراهم بیاورد یا این‌که او را به طبیب حاذقی راهنمایی می‌کند که به معالجهٔ آن به صحت مزاجش اختلال راه نیابد؛ همچنان اگر تقدیر خداوندی بدان تعلق گیرد که دولتی به منتها درجهٔ انحطاط برسد حکمران آن دولت را به طریق رشد و سداد راهنمایی کرده به وزرای دوراندیش و وکالای پاکیزه‌کیش – که به مثابهٔ اطبای حاذقه‌اند – قرین می‌کند که به حسن سیاست و تدابیر ایشان، آن دولت، تا پایان زمان انحطاط، قوام گیرد و دوام پذیرد.

خلاصه، بقا و دوام هر دولتی بسته به حسن سیاست است؛ و آن نیز بر دو قسم است: عقلی و شرعی. آن‌چه عقلی است عبارت از حکمت عملی است، آن را سیاست ملوک گویند. سیاست شرعی عبارت از تعبد به احکام الهیه و انقیاد به اوامر شریعت نبویه است. چون سیاست شرعیه مستغنی از سیاست عقلیه است، لذا ملوک اسلامیه را فرض است که در فصل امور متعلق به حقوق بندگان خدا آن را دستورالعمل قرار دهند و هر وزیر باتدبیر نیز باید از آن پیروی نمایند تا این‌که مظهر تأیید خداوندی شده در دنیا و آخرت سربلند شوند؛ لهذا از امیر و وزیر هر کدام از این صراط مستقیم دوری جستند و به خواهش نفس طریق هوا و هوس سپردند، هر آینه به هلاک و دمار خویشتن کوشیدند – چنان‌که فرموده‌اند «الملک یبقی مع الکفر و لایبقی مع الظلم.»

پس از آن عرض کردم: «سرکار! شکر خدای راکه جناب‌عالی به تمامی رموز سیاسیه عارف و به حکمت حکومت واقف هستید. در این صورت، حکمتش چیست که این نکات باریک را در مجلس شورای دولت مطروح و مذاکره نمی‌فرمایید و سایر وزرا و وکالی دولت را در لزوم اصلاحات و تشکیلات دوایر دولتی با خود هم‌آواز نمی‌کنید تا به دستیاری و اتفاق ایشان کار را از پیش برده، وطن و ابنای وطن را از این مهلکه نجات بدهید؟»

گفت: «زخم دل مرا پیش از این مخراش! در این باب هر چه داد زدم و فریاد کردم به جایی نرسید. «گوش سخن شنو کجا، دیدهٔ اعتبار کو؟» کیست که بدین فریادها گوش دهد و این مقوله سخنان را بشنود؟ برای قبول کردن امثال این نصایح – که پذیرفتن آن مایهٔ سعادت و سربلندی است – دو چیز لازم است، یکی علم و دیگری انصاف. افسوس که ما بدبختانه از آن هر دو محرومیم، اقلاً در حواشی بساط سلطنت امروزه زیاده بر دویست تن صاحبان القاب بزرگ هستند که هر یک از آنان جداگانه کبادهٔ صدارت و وزارت می‌کشند و به انتظار فرصت روز می‌شمارند و می‌دانند که بدین مقصود به‌جز از پول و رشوت دادن راهی پیدا نتوانند کرد. این است که از هر جانب به تاخت رعیت کمر بسته‌اند. به هر وسیله که دست دهد، مبلغ معتنابهی به چنگ آورده در حین حاجت بذل کنند تا بدان وسیله به مقصود راه یابند. همهٔ تدابیرشان بدین منحصر است که به کدامین حیله به زیر پای همدیگر صابون مالیده از پای دراندازند و منصب یکدیگر را بگیرند. آن‌چه به خاطرشان نمی‌رسد همانا حب وطن و غیرت ملیه است.

پس چنان‌که مکرر گفتم، می‌دانند که هر گاه بای، قانونی در میان باشد ایشان راه بدین مقصود پیدا نتواند نمود، سهل است که هر یک از سی جهل هزار تومان مداخل سالیانه نیز محروم خواهند شد و در آن صورت، به تجملات فرعونی – که امروز دارند و هر کدام صاحب اصطبل و یدک و چندین خدم و خشم هستند – نیز باید وداع گویند. این است که نام قانون را نمی‌خواهند بشنوند تا چه رسد به وضع و اجرای آن.

لهذا، از شومی این ملاحظات ناروا ایران – که گلستان روی زمین بود – باید این‌گونه ویران گردد که سکنهٔ آن – در ایام پیشین عزیزترین اقوام روی زمین بودند – بدین پایه که امروز می‌بینیم خوار و بی‌مقدار شوند و کسی یارای آن نداشته باشد که سبب این همه خرابی مملکت و پریشانی رعیت را از ایشان پرسد. می‌دانید که خاک دولت اینالی کوچک‌تراز خاک ایران است. در اوایل عصر نوزدهم، مالیات آن مملکت ز همه جهت پنج میلیون تومان بود ولی امروز پنجاه میلیون تومان است، افزایش جمعیت آن مملکت نیز به همین منوال، سایر دولت‌ها به شرح ایضاً. هر گاه بگویم که واردات مطبعهٔ روزنامهٔ تایمس منطبعهٔ لندن بیش از مالیات یک سالهٔ ایران است، وزرای بی‌علم ما البته قبول نخواهند کرد، حال آنکه این معنی از آفتاب روشن‌تر است. هنوز وزرای مملکت ما بلکه صدراعظم ما نیز نمی‌دانند که راه رواج دادن «پول کاغذی» و «بانک» و معنی مجلس مبعوثان – پارلمنت – چه‌سان و چه‌گونه است. تاکنون ما به یاد نداریم که یکی از وزرای ایران تدبیر صوابی در امر تزیید مالیات مملکت به کار برده، کتابچه‌ای در آن باب ترتیب داده باشند، زیرا که بسیاری از وزرای مملکت ما در مراتب فضل و دانش و علم و حقوق دول و ملل و معاهدات دولتی سمت رجحان و امتیازی به مهتر و آبدار و پیشخدمت خودشان ندارند. سمت امتیازشان یا دانستن اشعار عربیه است یا این‌که نیاکانشان آن منصب را به ایشان به ورانت گذاشته‌اند، یعنی از پدر و جد، خائن دولت و ملت بوده‌اند و به سبب این خیانت – که اسلافشان در نظر دولت به خرج داده‌اند – باید بیست کرور مردم ایران را زرخرید خودشان پندارند و آنان را از موجودات نشمارند.

باری، هر گاه از این هیئت وزرای بی‌دین کسی سؤال کند که: آقایان وزرا، هر گاه یکی از افراد ملت به جایی سفر کند در بازگشت البته چیزی که از آن فایده‌ای باشد به هدیه می‌آورد، شما سه بار به فرنگستان سفر کردید و مبالغی پول مملکت را در آن راه خرج نمودید، در مقابل آن همه رنج راه و مصارف، زیاد چه هدیه و ارمغان به وطن و هموطنان خودتان آوردید؟ ایشان که چیزی نتوانند گفت، باری من خود بگویم، معایب و مفاسد را!

یاد دارم وقتی یک هیشت از ملت ژاپون به عزم سیاحت وارد آلمان شد. روزی محض تماشا به کارخانه توپ‌ریزی آن‌جا رفته، بدون این‌که در دست قلم و کاغذی داشته باشند و آلمانیان را در حق خودشان بدگمان کنند، هر کدام رشته‌ای از نکات باریک آن صنعت را به خامهٔ اندیشهٔ دوربین بر صحیفهٔ خاطر نقش کرده در بازگشت به وطن نیکبخت خودشان مثل آن ماشین را بی‌کم و زیاد ساخته و از آن مقدار زیادی توپ‌ها پرداختند که از توپ‌های آلمان هیچ فرقی نداشتند – باید این تفصیل را آن وقت در روزنامه‌ها شما هم خوانده باشید. بیش از این از این مراتب فضل و دانش و غیرت ملیه و حب وطن و پادشاه‌پرستی و ملت‌دوستی و دیانت و امانت این وزرای بداندیش پست‌فطرت – که تو به خدمتشان رسیدی – چه گویم؟ من از بیم مکیدت آنان هر چه نوشته و حاضر کرده‌ام، غیر از تو و چند نفر دیگر از دوستان صمیمی و ممتحن و مجرب خود، به کس دیگر نشان نداده‌ام. چه به‌خوبی می‌دانم که این خیالات در عصر حاضر سبب قتل و یا عزل صاحب خیال است و بس.»

عرض کردم: «سرکار! چه حظی در عالم بهتر از این تواند شد که شخص در راه وطن‌پرستی کاری بکند که موجب بقای نام نیک او بشود؟ بنده چنان می‌دانم که نام پرنس بسمارک، وزیر اعظم آلمان، را هر طفل هشت‌ساله و هر پیرزن هشتادساله، خواه دوست باشد و خواه دشمن، تا دیرگاهی به احترام یاد خواهند نمود. هر چند که از امیر اتابک‌میرزا تقی‌خان مرحوم از بدبختی وطن چیزی به یادگار نماند، یعنی بداندیشان و خائنان ملک و ملت مجال ندادند، ولی با این‌همه به‌جز از یک مورخ بی‌دین و چاپلوس تاکنون احدی از ایرانیان را ندیده‌ام که نام بلند آن مرد بزرگ را بدون احترام یاد کند و یا روان پاک او را به رحمتی شاد ننماید. همه کس به بلندی خیالات وطن‌پرستانه از او ستایش می‌کند.

گذشته از این‌ها، از آن‌جایی که می‌گویند «محتسب در بازار است»، شنیده‌ام هر چه این ظلمه، یعنی بقایای فراعنه و نمارده، از زیردستان به تعدی می‌گیرند زبردستان هم از آنان و اگر از خودشان نشد پس از مرگ از اخلافشان، به هر وسیله که دست دهد، به اضعاف مضاعف می‌گیرند.

فرمودند: «راست است. «آنان مظلمه می‌برند، دیگران زر». ولی اینان نه در فکر اولاد خود هستند و نه باکی از پرسش روز جزا دارند. چون پیمانه‌کشان بی‌هوش که مغزشان از حرارت باده به جوش آید مستانه مترنم این مقال‌اند که:

سعدیا دی رفت و فردا همچنان معلوم نیست

در میان این و آن فرصت شمار امروز را!

این بیت رندانه را – که از زمان طفولیت به یاد دارند – چندان می‌خوانند که عمرشان سبری می‌شود. ما همه‌روزه می‌شنویم و در روزنامه‌ها می‌خوانیم که وزیر فلان دولت استعفا داد. این استعفا چند سبب دارد: یا از علت مزاج است که به تجویز اطبا باید چندی از کار کنار کشیده به معالجه و استراحت بدن کوشد تا باز پس از اعاده صحت به مراغت بال بتواند به خدمت وطن کمر بندد یا سبب دیگر پیری و ناتوانی است که از آن جهت، چنان‌چه شاید و باید، نتواند به ادای خدمت پردازد. ولی سبب عمدهٔ استعفا که بیش‌تر اتفاق می‌افتد همانا به ملاحظهٔ وطن‌پرستی است که آن وزیر تدبیری در باب منافع وطن و یا در خصوص صلح و جنگ به خاطرش رسیده لایحه‌ای برای اجرای آن تدبیر به مجلس شورای ملتی – «پارلمنت» – می‌دهد در صورتی که خیالات او را صواب ندیده لایحهٔ او را وازدند، آن وزیر هم محض حفظ شرف و اعتبار و ناموس خود – که از محاذیر ملحوظهٔ آینده بری‌الذمه باشد – به ریاست و شئون وزارت خود دامن برافشانده می‌گذرد. افسوس که وزرای ما اگر صد سال وزارت کنند و مملکت را به هزار مخاطره بیندازند نه از سوء ادارهٔ خود خجلت می‌کشند، نه خود را از کار کنار می‌نمایند.

سبب عمدهٔ بقا و دوام این وضع ناگوار بی‌علمی است. تاکنون من هر چه داد می‌زنم که بیش از همه چیز برای ما مکتب لازم است، علم لازم است، وضع ما اصلاح نپذیرد مگر به همت مردمان بافضل و دانش که از علوم و فنون متداوله آگاهی داشته باشند، به جایی نمی‌رسد و به گوشی نمی‌رود. این بی‌بصران نمی‌بینند که سبب هر گونه عزت و افتخار مغرب‌زمین همان علم و آگاهی ایشان است و سبب ذلت و خواری مشرقیان نیز عدم علم و جهالت آنان. این بی‌خردان ملاحظه نمی‌کنند که در این عصر اخیر سبب هرج و مرج ایران و عدم پایداری سلطنت در یک سلسله و خانواده – که هر روز چون انگشتر در انگشت‌ها می‌گردید – به‌جز از بی‌علمی و بی‌قانونی چیزی نبود و اسباب عمدهٔ آن خرابی‌ها ظلم و مایهٔ آن هم جهالت بود. در اثبات این مدعا چه دلیل واضح‌تر از سلطنت نادری بیاوریم که به‌شومی جهالت از آن‌همه فتوحات و شجاعت در ظرف اندک مدتی آثاری باقی نماند، سهل است که نه سر ماند نه دستارش. این مشتی خاک ایران از روی جهل چه بلاست که ندیده باشد! پیش از نادر و بعد از آن، همیشه پایمال خیول حوادث و فتن روزگار بوده که اسباب همهٔ آن‌ها را هر گاه تحقق کنیم خواهیم دید که جهالت و نادانی است. راستی به حال این مملکت بدبخت باید گریست! من در اثبات اسباب این بدبختی‌های طولانی – که همان جهل و نادانی است – کتابی نوشته، در هفتصد صحیفه تمام کرده‌ام. اگر خدایم به طبع و نشر آن توفیق کرامت فرمود، یک جلد از آن را هم به شما خواهم فرستاد. پس از خواندن آن خواهید دانست که چه هنگامه است.»

“Əzizim, bu məsələ hamıya bəllidir ki, məmləkət və şahlıq adlanan dövlətin həqiqi mənası müəyyən qaydalar əsasında bir yerdə toplanmış insan cəmiyyətindən ibarətdir. Nəzəri və əməli hikmətin incəliklərindən və hadisələrin xüsusiyyətləri sirlərindən xəbəri olan bir para uzaqgörən arif tədqiqatçının əqidəsinə görə ictimai quruluşların vəziyyəti həqiqətdə insanın fərdi əhval- ruhiyyəsi kimidir. Çünki dərindən baxanda görürsən ki, bir çox hallarda insanların ictimai və fərdi yaşayış vəziyyətləri bir-birinə oxşayır....”

Filosoflar deyirlər: insanın ömrü üç mərhələyə -- inkişaf etmə, sabitləşmə və ölgünləşmə dövrlərinə bölündüyü kmmi, dövlətlər və bəşər cəmiyyətlərinin də üç mərhələsi olur. Ancaq insan orqanizminin zəifliyindən və ya güclülüyündəm asılı olaraq bu üç mərhələnin vəziyyəti müxtəlif adamlarda fərqli olur. Yəni orqanizmi zəif adamlarda ölgünləşmə dövrü güclü olur və sağlam adama nisbətən daha tez gəlib çatır. İnsanların ömründə nəzərə çarpan bu cəhət dövlətlərin və bəşər cəmiyyətlərinin də həyatında özünü göstərir. Dövlətlər də zəif olduqda, onların inkişaf, sabitləşmə və ölgünləşmə mərhələləri qısalır. Buna görə da bir para qədim ictimai quruluşlar orqanizmi zəiflədiyinə görə, sürətlə aradan gedir, inkişaf mərhələsində sabitləşir, sabitləşmə dövründə ölgünləşir. Necə deyirlər, əcəl-mayallaq olur, təbii vaxtından əvvəl devrilir. Bunun əksinə olaraq bir parası da güclü və sağlam orqanizmə malik olduğuna görə inkişaf və sabitləşmə dövrü uzanır. Keçmiş tarixə diqqətlə fikir verilsə bu iki incə məsələ hamıya aydın olar.

Fərdi insanın və bəşər cəmiyyətinin bu üç mərhələsi üçün xüsusi tədbirlər və işlər lazımdır.

Cəmiyyəti idarə etməyi öhdəsinə almış tədbirli adamlar bunları yaxşı bilirlər. Ona görə ki, onlar cəmiyyət tərəfindən bu iş üçün seçilmiş adamlardırlar. Cəmiyyətin sağlamlığını qorumaq kimi mühüm bir vəzifə onların öhdəsindədir. Məmləkətin və ya cəmiyyətin məzacında bir dəyişiklik, inqilab görünən kimi onlar müəyyən əlac və tədbirlə xəstəliyi müalicə etməyə başlayırlar. Belə bir vəziyyətdə onların cüzi qəflətindən böyük fəsadlar törəyir. Ruhi və cismani xəstəliklərdə ümumi qaydalar olduğu kimi, onlar da bu xəstəni müalicə etməkdə olduqca diqqətli olmalıdırlar. Məlumdur ki, qoca bir kişiyə yararlı olan dərmanı südəmər uşağa vermək olmaz. Eləcə də uşağın dərmanı qoca kişidə istənilən təsiri oyada bilməz. Gərək müalicə xəstənin məzacına uyğun olsun. Əks təqdirdə o ancaq zərər vermiş olar. Məlum olduğu kimi, insan orqanizmi dörd ünsürdən ibarətdir və onun ixtiyarı duyğular vasitəsilə danışmaq qabiliyyətinə malik olan vücudun qüdrətli əlinə tapşırılmışdır. Cəmiyyəti idarə etmək ixtiyarı da insan orqanizmindəki duyğulara bənzəyən vəzirlər və məsul işçilər vasitəsilə danışan varlığın misli olan şahın bacarıqlı əlindədir. Onun dörd ünsürü də ruhanilər, vəzirlər, tacirlər və təbəələrdir. Ruhani zümrəsi cəmiyyətdə insan orqanizmindəki qanın misalındadır. Qan dirilik mənbəyi olub, əsasən qəlbdə yerləşən ruhun bütün canlandırıcı feyzlərini bədən üzvlərinə yayır. Ona görə ki, həyat mənbəyi olan ruhun özü lətif bir cövhərdir. O, son dərəcə incə olduğundan öz-özlüyündə bədəndə cərəyan edə bilməz. Belə olduqda, cərəyanetmə qabiliyyəti və qüdrəti aydın olan qan, ruhu özü ilə götürüb, tük damarların olduqca dar yollarından keçir və bədənin ən dərin nöqtələrinə çatdırır ki, onun feyzi orqanizmin bütün üzvlərinə yayılmış olsun. Bunun nəticəsində də qan dolandıqca bədən üzvləri yaşayır və təravətlənir. Şəriət və həqiqət amilləri də bədəndə ruh mənziləsində olan şərif elmləri feyz mənbəyindən bilavasitə və ya bilvasitə alıb, mülayim bir dillə cəmiyyətin bədəni hökmündə olan kütlələrə çatdırırlar. İnsanın bədəni yaşamaq bəxş edən ruhdan feyziyab olduğu kimi, kütlələr də alimlər vasitəsilə onlara təlqin edilmiş elmlərin feyzindən canlanırlar. Beləliklə də izzət və iftixarla yaşamaq dövrünü uzadırlar.

Cəmiyyətdə qoşun -- bədən mülkündəki bəlğamə, tacirlər -- səfraya, rəiyyət və kəndlilər isə sövdaya bənzəyirlər. Bu üç ünsürün təbiəti birinci ünsürdən fərqli olaraq torpaqla bağlıdır. Bu dörd ünsür həmişə qarşılıqlı surətdə bir-birindən faydalanır. Onlar adi qaydada davam edərsə, bədənin sağlamlığı təmin olunar, onların özləri də bir-birinin fəaliyyətindən faydalanar. Bu faydalanma nəticəsində cəmiyyətin intizamı da möhkəmlənər, dövlətin özü də lazımınca qüvvətlənib güclənər. Belə olduqda bu dörd ünsürün həmişə müvazinətdə saxlanılması lazım gəlir ki, kəmiyyət və keyfiyyət cəhətcə biri digərinə üstün gəlməsin. Bu incə cəhətə riayət olunmasa, dörd ünsür arasındakı nisbətlərin pozulması nəticəsində bədənin sağlamlığına rəxnə toxunar, dövlətin məzacı pozular. Sədinin dediyi kimi:

Bu dörddən hər biri qalib gələrsə.

Bədən qəlibindən ruh çıxıb gedər.

Qeyd etdiyim kimi, bir millətin əsas ictimai varlığını təşkil edən təbəələr məmləkətin orqanizmində sövda yerindədir. Tibb elmində sübuta çatdırıldığı kimi, xörəyin həzmindən sonra mədəyə qida çatmadıqda mədənin tamamilə boş qalmaması üçün insanın dalağı mədəyə bir qədər sövda çatdırır. Bu onun üçündür ki, mədənin fəaliyyəti pozulmasın, eləcə də ölkənin mədəsi yerində olan dövlət xəzinəsi boşaldıqda təbəələr və əkinçilər öz əməklərinin məhsulunu nəqddən, cinsdən toplayıb, həmin mədəyə doldurmaqla onu qidalandırırlar. Çünki o boş qaldıqda, dövlətin sağlamlığı pozulur. Bu cəhətdən də təbəənin halına qalmaq dövlət üçün olduqca zəruridir. Məhz ona görə də keçmişdəki böyük padşahlardan çoxu hökumətin və səltənətin bəqası və davamı üçün ilk vasitə olan bu incə məsələni dərk etmiş, rəiyyətin rifah halını təmin etmək, onun qayğısına qalmaq yolunda səy göstərmişlər. Onlar kəndləri abadlaşdırmaq, kəndliləri və əkinçiləri hər cür zərərdən qorumaqla öz yerindən tərpənməməyə, canla-başla torpağı becərməyə, əkini artırmağa həvəsləndirmişlər.

Bu da məlumdur ki, bədən mülkündə sövdanın artması sayıqlama, xəyal, xülya, yuxusuzluq kimi bir sıra ruhi xəstəliklərin törənməsinə səbəb olur. Bunların nəticəsində ruh zəifləyir, bədən müəyyən dərəcədə arıqlayır.

Bəzən rəiyyət və kəndlilərlə mülkədarlar arasında ixtilaf əmələ gəlir. Hətta onlar dövlət mükəlləfiyyətlərini ödəməkdən boyun qaçırırlar. Ancaq sövda xəstəlikləri o qədər də qorxulu olmadığı kimi, rəiyyət və kəndlilərdən də dövlətə və məmləkətə o qədər böyük zərər gözlənilmir. Azacıq tədbirlə qışqır-bağırlarını kəsmək olur. Hər halda onların da rifahı və rahatlığı etidal həddindən gərək kənara çıxmasın.

Dedik ki, tacirlər və alverçilər zümrəsi ölkənin orqanizmindəki səfraya bənzəyir. Səfra bədən mülkündə olan məsrəfsiz, kəsif maddələrin təbii məcralar vasitəsilə dəf edilməsinə səbəb olur. Şübhəsiz ki, səfra normal dərəcədə olduqda bədənin sağlamlığına və salamatlığına səbəb olacaqdır. Lakin təbii həddini aşdıqda işlər yenə də pozulacaq.

Tacir təbəqəsi yeməkdə, geyimdə, ev təcəmmülatında ifrata vardıqda və öz xərclərini artırdıqda getdikcə iş tamahkarlığa, möhtəkirliyə, başqalarının haqqını danmağa gəlib çatır. Beləliklə də cəmiyyətdə yoxsulluq şiddətlənir, əhali arasında ümumi iflas törənməsinə səbəb olur.

Qoşunu da məmləkətin orqanizmindəki bəlğəmə oxşatdıq. Bəlğəmin həddindən çox olması sağlamlığın pozulmasına, orta səviyyədə olması isə həyatın davam etməsinə səbəb olduğu kimi, cəmiyyətin nizam-intizamının davamı məsələsi də bu dörd əsas tərkib hissəsi arasındakı nisbətlərin orta vəziyyətdə müvazinətdə saxlanılmasından asılıdır. Hərçənd ki, bunları həqiqi etidala səbəb olan müəyyən bir vəziyyətdə saxlamaq qeyri-mümkündür, amma elə etmək lazımdır ki, nisbətlərin pozulması müəyyən həddi keçməsin. Çünki nisbətlər pozulduqca orqanizmdə xəstəlik əmələ gələcəkdir.

İnsan sabitləşmə dövrünü keçirəndən sonra təbii qocalıq dövrünə qədəm qoyur. Bu vaxt bədən mülkündə bəlğəm artır. O da orqanizmdə soyuqluq və rütubət əmələ gətirir və öz hökmünü icra edir. Bəlğəm ixrac olub sakitləşdikcə onun yeri təbii olaraq dolur. Onda başqa ünsürlər də təbiətən ona təbdil olunmağa meyl göstərirlər. Bununla təcrübədə aydın olmuşdur ki, hər bir dövlətin qoşunu sabitləşmə mərhələsini keçirdikdən sonra çoxalır. Onun miqdarı nə qədər məhdudlaşdırılsa da yenə də cəmiyyətin başqa zümrələrinin meyli ona artır. Qoşun silkinə daxil ola bilməsələr də, onlar çalışırlar ki, geyimdə və davranışda özlərini hərbçilərə oxşatsınlar. Beləliklə, nə yolla olur-olsun, sabitləşmə dövründən sonar hər bir dövlətin qoşununun miqdarı artır. Bu halda insan öz orqanizmində artmağa başlayan bəlğəmin qarşısını ala bilmədiyi kimi, dövlət də qoşunun artmasının qarşısını ala bilməyəcək. Onun artmasının qarşısını almağa nə qədər səy göstərsə də müvəffəq olmayacaq. Yaxşısı budur ki, başqa ünsürlərə zərər yetişməməsi şərtilə onun artması ilə razılaşsın. Çünki bu, təbiətin hökmüdür, onun əleyhinə çıxmaq faydasızdır.

Dörd ünsürü cəmiyyətin tərkib hissələri olan dörd sinfə oxşatdıq və dedik ki, danışma qabiliyyətinə malik olan varlıq -- şah mənziləsindədir, düşüncə qabiliyyəti vəzir, idrak qabiliyyəti -- müfti deməkdir. Mədəni xəzinəyə, dadbilmə hissini sərrafa, qidanı saxlama qabiliyyətini xəzinədara, qidanı həzməverən cihazı hesabdara və s. qüvvələri ölkənin işlərini idarə edən məmurlara bənzətdik. Ona görə də bədənin mədəsi yerində olan xəzinəyə hər nə toplanarsa, onu müəyyən əndazə ilə lazım olan hissələrə bölüşdürməlidir. Belə olduqda bütün hissələr öz payını almaqla, cəmiyyətin bütün zümrələri öz səyi və işinə görə ondan faydalanacaqdır. Bu o vaxt ola bilər ki, bölgü ədalətlə aparılsın. Belə olmasa, birinin daha çox qüvvətlənməsi digərinin zəifləməsinə və arada düşmənçilik törəməsinə səbəb olacaq. Onda məmləkətin də sağlamlığı pozulacaq, getdikcə çürümə prosesinin vüsəti artıb, dövlətin məzacını da zəiflədəcəkdir. Dövlət bu minvalla sabitləşmə dövrünün sonunadək davam edə bilər. Ancaq maliyyə vəziyyəti tədricən pozular, xəzinə boşalar, nəhayət, tamamilə sıradan çıxar. Onda hər cür izzət və iftixar o cəmiyyəti tərk edər, dövlət qüdrətdən məhrum olar. Bu kədərli hala səbəb olan hər bir alçaq isə qiyamətədək hamının nifrətini və lənətini qazanar, tarix də onun adını xainlərin və bədəməllərin cərgəsində yad edər.

Sözün qısası, bu izahatdan aydın oldu ki, hər bir insan həyatı fərdi halda üç mərhələdən -- inkişafetmə, sabitləşmə, ölgünləşmə mərhələlərindən təşkil tapdığı kimi, bəşər cəmiyyətindən ibarət olan məmləkətlər və dövlətlər də eynilə həmin üç mərhələdən gəlib keçirlər. Lakin bu üç keyfiyyətdən hər hansının bir-birinə zidd tələblərə malik olması da aydın məsələdir. İnkişafetmə mərhələsində insanın ata-ana tərbiyəsi və himayəsinə ehtiyacı olduğu kimi, hər bir dövlət də yarandığı və təşəkkül tapdığı dövrdə tədbirli adamların köməyinə və təəssübünə möhtacdır. Cəmiyyətdə hər kəs öz maaşının qeydində olaraq güzəranı üçün bir vasitə axtarıb tapdığı kimi, dövlətlər də ədalətli qanunlar sayəsində vergi toplamaq vasitəsilə xəzinəsini doldurur. Lazım gələn vaxtlarda cəmiyyətin rifahını və varlığını qorumaq üçün ondan istifadə edir və bununla da əhalinin yaşayışı nizama salınır.

Böyümə yaşlarında insan gündən-günə tərəqqi etdiyi kimi, dövlətlər də yarandığı gündən etibarən sabitləşdiyi həddə qədər mal-dövlət, calal və şövkət etibarilə tərəqqiyə doğru meyl göstərir. Onun fəaliyyəti və əməlləri o zamanadək ədalət və insaf prinsiplərinə uyğun olmuş və o, müvazinəti qorumaq şərtilə rəftar etmişdirsə, sabitləşmə dövrü davam edəcəkdir. O, izzət və iftixarla yaşayacaqdır. Ərəbcə məşhur bir məsəl var: işlərin ən gözəli orta vəziyyətdə olan işdir. Ölgünləşmə dövründə qocalıq üzündən insanın qüvvəsi tükənir, bütün gücü və duyğuları gündən-günə sarsılır. Cəmiyyətdə də vəziyyət bu şəkildədir. Ölgünləşmə dövründə dövlətin əsasları süstləşir. İnsan orqanizmində güc və hiss mənbəyi olan təbii hərarət və rütubət azaldıqda nəhayət həzm cihazı zəifləyir və mədə xəstəliyə tutulur. Dövlət orqanizminin də təbii hərarəti və rütubəti mənziləsində olan vəzirlərlə bədənin başqa qüvvələri mənziləsində olan şahlıq dəstgahındakı xadimlər arasında işlərin kəmiyyəti və keyfiyyəti üstündə ixtilaf əmələ gəlir.

Onların arasındakı nifaq və ziddiyyətlər cəmiyyəti təşkil edən dörd ünsürün pozulması və zəifləməsi ilə nəticələnir ki, bu da öz növbəsində xəstəliyin ümumiləşməsi və şiddətlənməsinə səbəb olur.

Saqqalın ağarması, alnın qırışması insanların qocalması və yaşa dolması əlamətlərindəndir.

Cəmiyyətdə də bəzək-düzək və gərəksiz zinətlərə alışma adətləri həmin cəmiyyətin qocalması və zavala doğru üz qoyması əlamətidir. Ona görə ki, yuxarı təbəqə sabitləşmə dövründən sonra tənbəlliyə, istirahətə və xoş-güzərana meyl göstərir. Varlılar bir-biri ilə rəqabətə girişib, öz cah- cəlallarını artırmağa, şan-şöhrətlərini genişləndirməyə çalışır və keçmiş milli iftixarları büsbütün unudurlar. Bu hal getdikcə başqa siniflərə də sirayət edir. Ortabablar da ev, paltar xüsusunda yalnız vəzirlərlə deyil, hətta şahlarla da yarışırlar. Beləliklə, ümumi xərclərin və sərf olunan vəsaitin miqdarı artmağa başlayır. Sərkərdələr və hərbçilər də bu adətə və dəbə qoşulurlar. Onlar da səfərdə olub dağda-daşda əziyyət çəkməkdənsə, evdə oturub istirahət etməyi üstün tuturlar. Düşmənlə vuruşmağı, vətəni qorumağı unudurlar. "Hamının əcəli yazılmışdır" kəlamına müvafiq olaraq, onların haqqında da qəza məhkəməsində yazılıb imza olunan nə varsa icra olunur. "Allah kimi istəsə məhv edər, kimi istəsə yaşadar" ayəsi sübuta çatır, əcəl-mayallaq olurlar və əcəl- mayallaq haqqında deyilənlər doğrulur.

Beləliklə də aydın olur ki, bəzi ictimai quruluşların ölgünləşməsi təbii vaxtından əvvəl baş verə bilər. İnsanda da bu hadisəni müşahidə etmək olur. Bir şəxs özünü zəhərləyərsə, yaxud özünü dənizə atarsa, əlbəttə, təbii əcəli çatmadan öləcəkdir. Eləcə də ədalətli və insaflı qanunların icrası əvəzinə haqsızlıq və zülmkarlıq edən bir dövlət öz dağılması və məhvini sürətləndirmiş olur. Heç şübhə yoxdur ki, belə bir hökumətin əsası onun ölgünləşmə zamanı gəlib çatmamış dağılacaqdır. Tale bir şəxsin ömrünün ölgünləşmə mərhələsi dərəcəsinə çatdığını müəyyənləşdirmişdirsə, onda ya o adamı öz sağlamlığını şəxsən qorumağa vadar edəcək, ya da onu təcrübəli bir həkimlə rastlaşdıracaq ki, onun vasitəsilə xəstəliklərdən xilas olsun. Eləcə də, əgər allahın təqdiri bir dövlətin ölgünləşməsinin son həddə çatmasını istəsə, o dövlətin başçısını düzgün yola hidayət edər, təcrübəli həkim yerində olan uzaqgörən vəzirlərin, təmiz əqidəli vəkillərin əli ilə onu qüvvətləndirər, öz təbii ömrünü tamamilə başa vurmaqda ona kömək edər.

Sözün qısası, hər bir dövlətin varlığı və davamı onun düzgün siyasətindən asılıdır....

Vəzirlərdən və hakimlərdən hər hansı bu düzgün yoldan çıxıb, nəfsin təmənnası ilə həvavü həvəs dalınca getsə, şübhəsiz ki, özlərinin məhvinə çalışmış olacaqlar. Necə ki, ərəblər deyir: "Dövlət küfr ilə davam edə bilər, zülm ilə yox".

Mən dedim:

“Allaha şükür ki, siz siyasətin bütün rəmzlərindən baxəbərsiniz. Hökumət fəlsəfəsini də dərindən bilirsiniz. Belə olduqda nəyə görə siz bütün bu incə məsələləri dövlətin məşvərət məclisində irəli sürüb müzakirə etmirsiniz? Nə üçün siz dövlətin başqa vəzir-vəkillərini dövlət idarələri və dəstgahını islah etmək lüzumu məsələsində özünüzlə şərik və həmrəy etmirsiniz? Belə etsəniz, onların köməyi və həmrəyliyi ilə işiniz irəliləyər, vətən və vətən övladı bu təhlükədən xilas olar.”

Dedi:

“Ürəyimin yarasına bundan artıq duz səpmə. Bu haqda nə qədər danışdım, nə qədər qışqırıb bağırdım səsimə səs verən olmadı. Söz eşidən qulaq hanı, haqqı görənlər haradadır? Bu fəryadlara qulaq asan kimdir? Bu qəbildən olan sözləri eşidən hanı? Səadət və başıucalığa səbəb olan bu kimi nəsihətləri qəbul etmək üçün iki şey lazımdır: biri elm, digəri insaf. Heyf ki, biz bədbəxtlər bunların ikisindən də məhrum qalmışıq. Şahın ətrafında bu gün iki yüz nəfərdən artıq yüksək rütbəli adam var. Onların hər biri öz növbəsində sədr-əzəm və vəzir olmaq arzusundadır. Bu arzu ilə də fürsət dalınca gəzir və günləri sayırlar. Özləri də bilirlər ki, bu məqsədə çatmaq üçün pul və rüşvət verməkdən başqa bir yol yoxdur. Buna görə də rəiyyəti talamaq üçün gündə bir bəhanə dalınca gəzir, hər hansı yolla olur-olsun lazım olduqda kisənin başını açmaq üçün onu doldurmaq fikrindədirlər. Onların fikri-zikri ancaq budur ki, nə kimi hiylə ilə bir-birinin ayağı altına sabun çəkib yerə yıxsınlar, onun məqamını ələ keçirsinlər. Onların xəyalına gəlməyən bir şey varsa, o da vətən sevgisi və milli qeyrətdən ibarətdir.

Deməli, təkrarən ərz elədiyim kimi, onlar ortalıqda qanun olduqda nəinki öz məqsədlərinə nail ola bilməyəcəklərini, həm də ildə otuz-qırx min tümən mədaxildən əllərinin çıxacağını başa düşürlər. Belə olduqda bugünkü fironluq dəstgahlarına, onları müşayiət edən atlı dəstəsinə, xüsusi tövləyə, dəstə-dəstə nökər-kənizə gərək əlvida desinlər. Məhz buna görə də, qanunun verilməsi və icrası bir tərəfə qalsın, adını belə eşitmək istəmirlər.

Bu yaramaz işlərin şum nəticələri üzündəndir ki, vaxtilə yer üzünün behişti olan İran indi viran olubdur. Keçmiş vaxtdarda yer üzünün ən əziz millətlərindən olan əhalisi bu gün gördüyümüz xar və zəlil vəziyyətə giriftar olubdur. Bir adamın, ixtiyarı yoxdur ki, onlardan məmləkətin xarabalığı və əhalinin pərişanlığının səbəbini soruşsun.

Bildiyiniz kimi, İtaliya məmləkəti İrandan çox-çox kiçikdir. XIX əsrin əvvəllərində o ölkənin bütün maliyyatı beş milyon tümən idi. Amma bu gün əlli milyon tümən olubdur. Onun əhalisi də bu nisbətlə artmışdır. Başqa dövlətlərdə də vəziyyət eynidir. Desəm ki, Londonda nəşr olunan "Tayms" qəzeti mətbəəsinin gəliri İranın bir illik gəlirindən artıqdır, əlbəttə, bizim savadsız vəzirlərimiz buna inanmayacaqlar. Halbuki bu, günəşdən aydın bir həqiqətdir. Hələ vəzirlərimiz, hətta sədr-əzəmimiz bugünədək bilmirlər ki, bank təsis etmək, kağız pulu işə salmaq nə yolla ola bilər. Millət nümayəndələri məclisi, yəni parlament nə kimi bir şeydir. Hələ bugünədək İran vəzirlərindən birinin ölkəmizin gəlirinin artırmaq haqqında düzgün bir tədbirə əl atdığını, bu haqda bir layihə hazırladığını görməmişik. Ona görə ki, vəzirlərimizin çoxu savadda, bilikdə, beynəlmiləl hüquq və dövlətlər arasındakı diplomatik əlaqələr sahasində və mehtərləri, çayçıları və nökərlərindən heç də üstün və yüksək deyillər. Onları fərqləndirən cəhət budur ki, ya ərəbcə şerlərin mənasını başa düşür, ya da ki, babaları tərəfindən bu vəzifə onlara irs qalmışdır. Bu o deməkdir ki, onlar atadan, babadan bu dövlətə və millətə xain olmuşlar. Elə sələflərinin xidmət kimi cilvələndirdikləri bu xəyanətə görə də onlar iyirmi kürurluq İran əhalisinin özlərinin satın alınmış qulu hesab edir, adam yerinə qoymurlar.

Xülasə, bu dinsiz vəzirlərdən adam soruşub deyə ki, ey möhtərəm vəzirlər, millət içərisindən bir nəfəri başqa yerə səfərə gedəndə qayıdan baş hədiyyə üçün faydalı bir sovqat gətirir. Bəs siz üç dəfə Avropanı səyahət etdiniz, məmləkətin çoxlu pullarını xərclədiniz. O qədər xərcin, yol əzab- əziyyətinin müqabilində vətənə və həmvətənlərinizə özünüzlə nə kimi bir hədiyyə gətirdiniz? Onlar bu sualın müqabilində heç bir söz deyə bilməzlər. Ancaq qoy mən deyim: Gətirdikləri -- eybəcərliklərdən və fisqü fəsaddan başqa bir şey deyildir.

Yadımdadır, bir dəfə Yapon ölkəsindən bir nümayəndə heyəti səyahət əzmi ilə alman torpağına varid olur. Günlərin birində top istehsal edən karxanaya tamaşaya gedirlər. Almanlarda şübhə yaratmamaq üçün əllərində qələm-kağız olmadan heyət üzvlərindən hər biri bu sənayenin incəliklərindən birini uzaqgörən dəqiq fikrin fırçası ilə hafizə lövhəsində rəsm edir, öz xoşbəxt vətənlərinə qayıdandan sonra haman maşını eyni ilə düzəldib çoxlu miqdarda top istehsal edirlər ki, alman toplarından əsla fərqlənmir. Bu əhvalatı o zamankı qəzetlərdə yəqin ki, siz də oxumuş olarsınız. Daha mən xidmətlərinə şərəfyab olmuş olduğunuz bu alçaq, bədxah vəzirlərin milli təəssübü, şahpərəstliyi, vətənpərvərliyi və millətsevərliyi, dəyanəti və əmanəti haqqında bundan artıq nə deyim?! Onların hiyləgərliyi qorxusundan mən bütün yazılarımı və hazırladığım layihələri səndən və bir neçə sınanmış səmimi dostumdan başqa heç kəsə göstərməmişəm. Çünki indiki zamanda bu kimi fikirlərin adamın ölümünə və ya işdən çıxarılmasına səbəb olduğunu yaxşı bilirəm.”

Dedim:

“Cənab, insanın adının əbədi yaşamasına səbəb ola bilən bir iş görməsindən daha ləzzətli dünyada nə ola bilər? Mənə elə gəlir ki, Alman sədr-əzəmi prins Bismarkın adını dost və ya düşmən olmalarına baxmayaraq, səkkiz yaşlı uşaqdan tutmuş həştad yaşlı qarıyadək hamı uzun müddət hörmətlə yad edəcəkdir. Hərçənd ki, vətənimizin bədbəxtliyi üzündən mərhum Mirzə Təqi xan Əmiri-kəbirdən heç bir şey yadigar qalmamışdır. Daha doğrusu, əslində ölkətnin və millətin bədxahları və xainləri ona macal vermədilər ki, bir şey yadigar qoysun. Amma bununla belə indiyədək dinsiz və yaltaq bir tarixçidən başqa, iranlılardan heç bir kəsin o böyük kişinin adını hörmətsizliklə yad etdiyini, bir rəhmət oxumaqla onun pak ruhunu şad etmədiyini görməmişəm. Hamı onun vətənpərvərlik hisslərinin yüksəkliyi qarşısında hörmətlə baş əyir.

Bundan əlavə, belə bir məsəl var: "Möhtəsib bazardadır" -- deyərlər. Eşitdiyimə görə, bu zalımların, yəni Firon və Nəmrudun* tör-töküntüləri olan bu alçaqların əhalidən zorla qoparıb yığdıqlarını yuxarı başdakılar tutub əllərindən alırlar. Özlərindən də olmasa, öldükdən sonra nə vasitə ilə olur-olsun, bir neçə qat artıqlaması ilə vərəsələrindən saldırırlar.”

O dedi:

“Doğrudur, qızılı başqası aparır, günahı bunların boynunda qalır. Ancaq bunlar nə öz övladları haqqında düşünür, nə də qiyamət günündə sorğu-sualdan çəkinirlər. Badənin hərarətindən beyni coşub huşunu itirmiş sərxoşlar kimi bu beyti zümzümə eləyirlər:

Çün dünən keçmiş, sabahdan bir xəbər yoxdur hələ.

Sən bu gün fikrində ol, Sədi, ki, düşməz heç ələ.

Onlar uşaqlıqdan əzbərlədikləri bu rindanə beyti o qədər oxuyurlar ki, bütün ömürləri başa çatır.

Biz hər gün eşidər və qəzetlərdə oxuyuruq ki, filan dövlətin vəziri istefaya çıxdı. Bu istefanın neçə səbəbi olur. Ya xəstəlik üzündəndir və hakimlərin göstərişi ilə müəyyən müddət işdən ayrılıb müalicə olunmalıdır ki, sağaldıqdan sonra farağatla yenə də vətənə xidmət etsin, ya da qocalıq və zəiflik üzündən öz vəzifəsini layiqincə yerinə yetirə bilməməsidir. İstefaya çıxmağın daha çox baş verən bir ümdə səbəbi də vətənpərvərlik mülahizəsinə görədir. Yəni o vəzir vətənin mənafeyi, sülh və ya müharibə xüsusunda bir tədbir düşünür, onun icra edilməsi üçün millətin məşvərət məclisinə qanun layihəsi gətirir. Ancaq onun fikrini düzgün hesab etməyərək layihəsini rədd etdikdə o vəzir də öz şərəfini, namusunu, etibarını qorumaq və gələcəkdə hər cür töhmətdən yaxasını qurtarmaq üçün öz məqamından əl çəkir. Təəssüflər olsun ki, bizim vəzirlərimiz yüz il vəzirlikdə qalsalar da, ölkəni min bir təhlükəyə düçar etsələr də, nə öz bacarıqsızlığından utanar, nə də könüllü olaraq işdən kənara çəkilərlər.

Bu xoşagəlməyən vəziyyətin davam etməsinin əsas səbəbi elmsizlikdir və indiyədək mən nə qədər fəryad qoparıb deyirəm ki, bizim üçün məktəb lazımdır, elm lazımdır, vəziyyətimiz ancaq bugünkü elmlər və fənlərdən başı çıxan savadlı, elmli adamların hümməti ilə dəyişilə bilər, fayda vermir ki, vermir. Bu korlar görmürlər ki, Qərb dövlətlərinin bütün hörmət və iftixarının səbəbi elmli və bilikli olmalarındadır. Eləcə də Şərq xalqlarının xarlığı və zilləti elmsizlik və cəhalət üzündəndir. Bu ağılsızlar nəzərə almırlar ki, sonuncu əsrdə İranın hərc-mərcliyinin, şahlığın eyni sülalə və nəsildə qalmayıb, üzük kimi hər gün bir barmağa taxılmasının səbəbi elmsizlik və qanunsuzluqdan başqa bir şey deyildir. Bütün bu pozğunluqlar zülmdən, zülm isə cəhalətdən törəmişdir. Nadirdən qabaq da, ondan sonra da bu torpaq müxtəlif hadisələr və zəmanənin fitnəkarlıqları nəticəsində ayaqlar altında tapdalanmışdır. Bütün bunların səbəbini aramış olsaq, cəhalət və nadanlıqdan başqa bir şey olmadığını görərik. Doğrudan da bu məmləkətin halına ağlamaq lazımdır. Mən bu uzun sürən bədbəxtlik və fəlakətin cəhalət və nadanlıq üzündən olması haqqında yeddi yüz səhifəlik bir kitab yazmışam, onun nəşr olunmasına müvəffəq olsam, bir cildini də sizə göndərəcəyəm. Onu oxuyandan sonra biləcəksiniz ki, nə həngamə imiş.”

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Marağa səyahətinin icmalı, 2

باری، کشتی به سوی جزیره به حرکت آمد. طرف غروب به جزیره رسیدیم. کشتیبان که بارش همه گوسفند بود آن‌ها را بیرون آورد. ما نیز پس از ادای نماز و خوردن شام خوابیدیم. سحرگاهان که بیدار شدیم خود را در کنار دریا و نزدیکی شهر ارومیه دیده، بی‌درنگ بیرون آمدیم. از این‌جا تا شهر دو فرسخ راه است. فوراً دو الاغ کرایه کرده عازم شهر شدیم. پس از دو ساعت طی مسافت، به شهر رسیده در کاروانسرای «گلشن» نام منزل کردیم. آن روز را به هیچ جای نرفتیم. بعد از ناهار یوسف‌عمو گفت: «من حمام می‌روم.»گفتم: «خود می‌دانی برو!»

15 мин
Marağa səyahətinin icmalı, 3

فردای آن را به عزم بازار شهر بیرون شدیم. یوسف‌عمو در دم کاروانسرا دکان جوراب‌فروشی دید.گفت: «من جوراب ندارم، یکی دو جفت برای خود بخرم.»

7 мин
Urmu səyahətinin icmalı

مردمان این شهر نیز از شدت جهالت و کوتاهی نظر به‌جز از خودپرستی و خودرأیی کاری ندارند. چنان‌که گفته شد شغلشان هرزه‌گری و یافه‌درایی است. از توسیع دایرهٔ تجارت و تزیید ثروت عمومیه، که منوط به احداث کومپانی‌ها و اتفاق در کارهای بزرگ است، بالمره غافل و بی‌خبرند. وطن و حب وطن را در نظر ایشان وقعی نیست. غالباً تابع هوای نفس و همیشه در پی فراهم آوردن اسباب عیش و عشرت‌اند. از وضع حالیهٔ زمان و مقتضیات زمان ابداً آگاهی ندارند. از لذایذ تحصیل علوم و فنون متداوله -که غذای روح است- به کلی بی‌بهره‌اند.باری، فردای آن روز به عزم سیاحت تبریز حاضر شدیم. رفتیم تا اسب کرایه کنیم. مکاری دیده اسب خواستیم. گفت که «چهار روز صبر کنید! ده پانزده نفر مسافر دیگر نیز هست با ایشان متفقاً برویم.» ناچار بیعانه داده برگشتیم.

8 мин
Urmu səyahətinin icmalı, 2

صبح برخاسته پس از خوردن چایی به همراهی آن دوست محترم به بازار رفتیم. قدری در دکان نشسته صحبت کردیم.گفت: «میل دارید برویم قدری بگردیم؟»

20 мин

Стихи других поэтов