Səyahətnamənin mətni, 12
پس از آن، به سید گفتم: «جناب آقا! دو تن از ایرانیان را در اسلامبول میدانم – که اسمشان تا سالیان دراز از لوح خاطر ایرانیان سترده نخواهد شد – یکی را همیشه به رحمت و دیگری را پیوسته به لعنت یاد میکنند. از هیچ ایرانی مقیم اسلامبول نشنیدم که در وقت یاد شدن نام مرحوم میرزا حسینخان مشیرالدوله، اول به روح او رحمت نفرستد و همچنان هیچکسی را ندیدم که در هنگام ذکر نام میرزانجف علیخان ابتدا نام او را به لعنت یاد نکند، حال آنکه این هر دو مردهاند. ثمرهٔ نیکنامی و بدنامی جز این نخواهد بود – فاعتبرو یا اولوالابصار!»
سید پرسید: «مرحوم میرزا حسینخان مشیرالدوله را میدانم، ولی نجفعلیخان کیست؟ او را نمیشناسم!»
گفتم: «آن هم در زمان سفارت شیخ محسنخان در اسلامبول جنرال قونسل بود. بعد به سمت کارپردازی به مصر و بغداد رفت. شقیترین مردمان زمان خود بود. هنوز بدعتهای او در اسلامبول و سایر ممالک عثمانی، مجری و خانمانسوز ایرانیان بینواست. تنگی که از مظالم و بدعتهای آن به دولت و ملت ایران تاکنون وارد آمده و میآید از شرح و بیان آن زبانها عاجز است.
بهر شرح جور آن کافرنهاد غیر از این منطق، لبی باید گشاد
خدایش لعنت کند!»
به هر حال سوره و فاتحهای خوانده روح آن مرحوم را شاد داشتیم. پس از آنجا برگشتیم.
مشهدی حسن گفت: «کجا برویم؟»
گفتم: «قافله را بکش به سوی مدرسهٔ دارالفنون.»
گفت: «به چشم! اگر شما مرا به ساریانی قبول نمایید من هم حرفی ندارم.»
گفتم: «من شتر میشوم اما نمیدانم جناب آقا قبول کنند یا نه؟»
قدری ظرافت کرده خندان به راه افتادیم. چون به در مدرسه رسیدیم فراش جلو در ایستاده بود. گفتم: «آقا جان ما غریبایم و به سیاحت وارد این شهر شدهایم. آیا ممکن است که مدرسه را تماشا کنیم؟»
فراش گفت: «ممکن است. اما امروز جمعه است، کس نیست.»
در حقیقت ما هم غافل بودیم که آن روز جمعه است.
گفتم: «لامحاله وضع مکتب را میتوانیم ببینیم؟»
فراش اذن داد و ما را به داخل دارالفنون برد. همه چیز را در جای بهقاعده دیده بسیار شاد شده بیرون آمدیم. تختههای سیاهی جند، برای حساب و امتحان از املا و انشا از دیوار آویخته بودند. رفتم یکی از آنها را بوسیده سر و صورت خود را بدان مالیدم. سبد پرسید: «این چه حالت است؟ بوسیدن تخته چه معنی دارد؟»
گفتم: «آقا! این تختهها تبرک است. کاش در هر شهری از شهرهای ایران هزار جای از این تختههای تبرک آویزان بودی، زیرا که اسباب افتخار من و شماست.»
سید گفت: «عجب است! از تختهٔ خشکی چه افتخار برای من و تو حاصل تواند شد؟»
گفتم: «جناب آقا، بنده با شما نیستم!»
باری، از آنجا هم برگشته به منزل آمدیم. بسیار خسته شده بودیم. زود شام را خورده خوابیدیم. فردا را تا وقت ناهار در منزل نشستم، مشهدی حسن نیامد. بعد از ناهار قدری خوابیدم. وقتی دیدم یوسفعمو بیدارم میکند.
گفتم: «چه خبر است؟»
گفت: «حاجی محمدحسن امینضرب آدم فرستاده شما را میخواهد.»
گفتم: «بگو در منزل نیست!»
گفت: «نمیشود زیرا که اول پرسیدند، گفتم در منزل است.»
ناچار پا شدم. اما دلم نمیخواست بروم چونکه از اول او را دیده و از حالتش خوشم نیامده بود. شخصی بیحقوق است. دودفعه به مکه رفته هر دو بار چند روزی در خانهٔ ما مهمان بود. مرحوم پدر خیلی زحمات از او کشیده ولی بعد از فوت پدر مرحوم یک کاغذ سرسلامتی به من ننوشت. علاوه بر آن، بسیار مرد طمعکار و متقلب است. هر بیچارهای راکه زیر جنگ خود بیاورد حکماً یک فیروزهٔ دو تومانی را به تقلب در پنجاه تومان به او خواهد فروخت و بالعکس اگر در دست یک نفر انگشتری الماس صد تومانی ببیند هزار گونه نقش میزند که بلکه به ده تومان آن را از دست صاحبش بگیرد. ابداً به خاطر خدا سلام به احدی نمیدهد. معلوم بود که از خواندن من نیز همین ملاحظات را در نظر داشت. باری، دیدم ناچار باید رفت. از اتاق بیرون آمدم. دیدم که پیرمرد معمری ایستاده گفت: «جناب حاجی امینضرب، شما را میخواهد.»
به همراهی او رفتم. داخل حجرهٔ حاجی شده سلام دادم.
حاجی: «او! علیکمالسلام، آقا میرزا بیگ! بسمالله! مرد حسابی، چند روز است اینجا هستی، چرا پیش من نیامدی؟ دیروز حاجیخان به من گفت. احوال شریف؟ از وفات مرحوم حاجی ابوی بسیار متأثر شدم، خدای رحمت کند؛ شما با متعلقان سلامت باشید! از کجا میآید؟»
گفتم: «از مشهد مقدس.»
گفت: «حاجی ملک را دیدید؟»
گفتم: «نه خیر.»
گفت: «چرا؟»
گفتم: «آشنایی نداشتم، کسی هم پیدا نشد که مرا به ایشان دلالت کند.»
گفت: «در مشهد چه خریدید؟»
گفتم: «هیچ چیز.»
گفت: «خوب، من در اینجا قدری فرش «سلطانآباد» دارم، مال بسیار خوب و خرج مصر و اسلامبول است. اینها را با خود بیر، به شما ارزان حساب میکنم. خیلی مال خوب ناندار است.»
گفتم: «چیزی خرید نخواهم کرد.»
گفت: «اگر پول نداری بعد میفرستی.»
گفتم: «نه، هیچ خرید نخواهم کرد.»
گفت: «ده من فیروزهٔ خرج مصر دارم، باری اینها را بگیر.»
عرض کردم که: «هیچ چیز نمیگیرم.»
گفت: «پس چرا آمدی؟»
گفتم: «به عزم سیاحت.»
گفت: «خوب، طهران را چهطور دیدی؟»
گفتم: «در طهران چیزی نیست که آدمی از دیدنش خشنود باشد.»
گفت: «چطور نیست؟»
گفتم: «در این شهر با وجود مرد توانگری مانند شما بایستی تاکنون برای ترویج تجارت وطن و تزیید امتعه و محصولات آن کومپانیها و «بانک ملی» تشکیل یافته، از اینجا تا تبریز یک راهآهن درست بکنند که برای شما موجب مزید منفعت و برای وطن اسباب آبادی و به جهت هموطنان مایهٔ تزیید روابط تجارت و راحتی باشد. گذشته از آن، در این شهر بزرگ که پایتخت است چند نفر توانگران و بزرگان یکجا جمع نشدید که به اتفاق بیمارخانهای برای اطفال یتیم و بیکس ملت برپا دارید که در دنیا برای شما موجب سربلندی و افتخار و در آخرت وسیلهٔ رحمت شود.»
گفت: «ماشاءالله ابراهیمبیگ! هی مسلسل از این مطالب بزرگ میشماری! پول کجاست؟ اینها همه با پول میشود.»
گفتم: «حاجیعمو، این چه فرمایش است. بیست سال است که تمام مداخل ایران سپرده به دست شماست. در مصر از خودت شنیدم که یکپارچه جواهر یکصدتومانی را به دیوان و اهل در خانه به پانصد تومان میفروشی، و گذشته از آن در بازارهای تمام شهرهای ایران هر جا بنگری جوال جوال، خرمن خرمن پول سیاه است که ریختهاید. مردم میگویند بیستوپنج کرور پول سیاه را شما به ایران پاشیدهاید. سرمایهٔ اینها نهایت سیصد هزار تومان است، ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا!»
دیدم از هر طرف حضار مجلس لب به دندان گرفته اشارت میکنند که «خموش!»
حاجی هم معلوم است که از این صحبت متغیر خواهد شد. به کمال غیظ از جای برخاسته گفت: «فضولی به تو میراث است!»
آستین بالا زده که یعنی میرود تجدیدوضو کرده نماز بخواند. بدان بهانه رفت و از شنیدن صحبتهای تلخ من رها شد. من ماندم و مجلسیان، همه از بیباکی من در صحبت با حاجی متعجب بوده، به روی همدیگر نگاه میکردند و یکی از من پرسید: «مشهدی شما کجایی هستید؟»
گفتم: «جهنمی!»
و پا شدم. معلوم شد سبب احضار من آن بود که جناب حاجی – چنانکه خود اظهار کرد – قدری فرش و فیروزه به من بفروشد که من نیز هست و نیست خود را به روی آن بگذارم و بدین وسیله حق سلام و طعام دیرین را ادا نماید.
باری، سه چهار روز دیگر در طهران بودیم. روز چهاردهم ماه، مشهدی حسن را فرستادم از پوستخانه یک کالسکهٔ چهاراسبه کرایه کرده ما را تا قزوین بفرستد. خود هم رفتم با حاجیخان خداحافظی کنم. چون به در ایشان رسیدم غلامعلی را دیده پرسیدم: «حاجیخان را بگویید فلان کس است!»
حاجیخان آمد: «بسمالله، بفرمایید!»
گفتم: «برای خداحافظ آمدم.»
گفت: «چه میگویی؟»
گفتم: «بلی، باید رفت!»
گفت: «کی و کجا؟»
گفتم: «امروز تا قزوین و از آنجا هم به آذربایجان.»
گفت: «بابا، چه تعجیل دارید؟»
گفتم: «بس است، خیلی بد گذشت. دلخوشی من در این ملک تنها از ملاقات همان وجود محترم بود و بس. در مقابل دلالتی که به ملاقات آن شخص بزرگم فرمودید به شما هر قدر شکر کنم کم است. واقعاً آدم بزرگی است. از من عرض بندگی برسانید. هیچوقت ایشان را از دعا فراموش نخواهم کرد.»
گفت: «امینضرب را دیدی؟»
گفتم: «خیرش ببینی!»
– «خیرش کجا بود که من ببینم؟ خاک سیاه خیرش را ببیند! چندین بار کارها به من رجوع کرده زحمتهایش را کشیدم، در پاداش آنها روزی یک فیروزه به من بخشید و خیلی تمجید از آن کرد. چون بیرون آمدم به هر کس نشان دادم، یک قران قیمت کردند.
من نیز به همین غلامعلی بخشیدم. غلامعلی، چنان نیست؟»
گفت: «بلی! در جیب من است.»
بعد وداعش کردم. هر چه اصرار نمود به مشایعت بیاید، قبول نکردم. دو تومان به غلامعلی انعام داده خداحافظی کرده برگشتم به منزل.
مشهدی حسن هم رسید. گفت: «کالسکه تا دو ساعت حاضر است.»
دالاندار آمد. حسابش را دیده پنج تومان و نیم دادم خیلی ممنون شد. اشیاء را چیدیم همه را بسته به حمال سپردیم.
گفتم: «قدری خردهریز هم باید خرید.»
مشهدی حسن گفت: «پس یوسفعمو با حمال برود ما از این دربند – که راه پوستخانه نزدیک است – برویم که میوهفروشان در این راه بسیارند.»
یوسفعمو و حمال رفتند؛ ما نیز از در پایین کاروانسرای بیرون شده به یک دربند بسیار قشنگ رسیدیم. دیدم زنی بیچادر از دری دویده در آن طرف دربند به دری دیگر داخل شد.
از مشهدی حسن پرسیدم: «اینجا حمام است؟»
گفت: «نه، خانه است!»
گفتم: «پس این زن چرا برهنه بود؟»
گفت: «خیر برهنه نبود، پیراهن و زیرجامه داشت.»
گفتم: «نه بابا! من خود دیدم؛ پیراهن داشت اما زیرجامه نداشت.»
گفت: «در اینجا زنان زیرجامهٔ بس کوتا، میپوشند و شلواری هم از زیر آن مثل شلوار مردانه دارند ولی در خانه گاهی شلوار زیرین را نمیپوشند. چون کوچه خلوت است ضعیفه به خیالش که کسی نیست بیجادر به خانهٔ همسایه میرفت که از قضا به ما دچار شد.»
گفتم: «پناه بر خدا؛ این تا چه پایه بیحیایی است! در میان هیچیک از اقوام اسلامیه همچنان لباس نیست. اگر حرمت آیهٔ حجاب را باید چنین داشت، پس «کافرم من اگر این طایفه دینداراناند.»
بسیار تعجب کردم. گفتم: «مگر اینان را شوهرانشان نمیبینند.»
خندید. گفت: «چطور نمیبینند، لباس همه اینجور است. زنان علما، وزرا، اغنیا، فقرای همهٔ ایران همه اینطور است.»
گفتم: «مرگ من راست بگو! زوجهٔ شما نیز اینجور لباس میپوشید؟»
گفت: «اختصاص به من و غیر من ندارد. عرض کردم همهٔ زنان را لباس این است که دیدی.»
خلاصه، رسیدیم نزدیک پوستخانه. هنوز یوسفعمو و حمال نرسیده بودند. خود رفته کرایهٔ کالسکه را تا قزوین – که چهارده تومان و نیم بود – دادم.
دیدم یک نفر در لباس تجار ایرانی در آنجا ایستاده گویی انتظار چیزی را دارد. آمد پیش من، سلام داد و گفت: «من هم به قزوین خواهم رفت. از صبح تا حال در اینجا منتظر بودم که بلکه رفیق راهی پیدا شود، تاکنون راست نیامد. اگر راضی باشید چهار تومان و نیم را من بدهم، سه نفری سوار شویم.»
ملاحظه کردم از رفاقت این شخص ضرری به حال ما نخواهد شد. چون نمیشناختم به روی مشهدی حسن نگاه کردم. اشاره نمود که ضرر ندارد. من هم جواب قبول دادم. اظهار ممنونیت و تشکر نمود. در آن اثنا یوسفعمو هم رسید. اسباب را بستم به پشت کالسکه، قدری خردهریز را هم – که در سر دست لازم بود – در توی کالسکه جابهجا کرده نشستیم. دو ایمپریال به مشهدی حسن نیاز کرده، عذر خواستم. تشکر و دعا کرد.
همدیگر را وداع نمودیم:
– «خداحافظ!»
– «خداحافظ!»
این مشهدی حسن آدم خیلی خوب بود، بسیار زحمت ما را کشید. به هر حال به راه افتادیم. در اینجا به خاطرم آمد که اجمال سیاحت طهران را، به لحاظ اینکه در آینده به کار خواهد خورد، بنگارم.
این است اجمال آن تفصیل
پادشاه مملکت ایران، تقویم در پیش، ملاحظه میکند که برای عزیمت [به] شکار کدام روز [و] ساعت خوب است. همهٔ وزرا، امرا و رجال و مأمورین در خیال اینکه لقب تازهای برای خود پیدا کنند و از مقامی که دارند به هر وسیلهٔ نامشروع که دست دهد بالا بروند و همچشمان خودشان را، به هر افترا و بهتان که ممکن باشد، از منصبی که دارند پایین بیاورند؛ همه این خیال را دارند، حتی دربان هم امید حکومت ولایتی را دارد، و امثالش هم بسیار است.
طبقهٔ تجار نیز اصلاً در خیال ترقی تجارت و ترسیع ادارهٔ آن نیستند و به همان طریق که از نیاکان خودشان دیدهاند راه میروند. در تمام طهران یک کومپانی و شراکت برای ترویج امتعه و محصولات مملکت تشکیل نیافته، با اینکه چند تن صاحب سرمایهٔ کافی هم هستند ولی به همدیگر امنیت ندارند. حتی در معاملات نیز با همدیگر خیلی به احتیاط حرکت میکنند و همه در آن خیال است که به دیگری پای بزند. مانند دولتین انگلیس و روس چشمشان همیشه به حرکات و کردار همدیگر معطوف است.
اصناف و کسبه هم در قیل و قال پول سیاه: امروز هفتاد شاهی، یک قران. فردا هشتاد شاهی؛ فقرا در فکر تدارک نان: امروز یک من دو قران، فردا سه قران. سفرای دو دولت بزرگ همسایه نیز در پی ترویج مقاصد پولتیکی خودشان هیچکس را پروای وطن و از حب او اثری در ظاهر و باطن نیست. همگی قاصرالعقل و ناقص الایمان، «مردهاند ولی زنده، زندهاند ولی مرده».
باری، کالسکهٔ ما رو به قزوین در تک و پو درآمد. از رفیق راه پرسیدم: «اسم شریف شما؟»
گفت: «حاجی غلامرضا.»
او هم از من پرسید. گفتم: «ابراهیم.»
گفتم: «کجایی هستید؟»
گفت: «قزوینی.»
دیدم خوب است، رفیق ما به راه بلد است، این راه از طهران تا قزوین خیلی تعریف دارد؛ راه همهجا راست و مسطح و منزلها خوب و آراسته. در حقیقت میتوان گفت که بهترین راههای ایران است – یعنی غیر از این راهی نیست. حاجی غلامرضا دهات عرض راه و ایستگاهها را یکانیکان به ما تعریف میکند. در هر منزل به ورود، اسبها را عوض کرده ما را معطل نمیکنند. یک شب، در میان راه منزل کردیم. هر گونه اسباب راحتی برای مسافرین مهیاست. به رسیدن ما سماور آوردند. چای دم کردیم. خدمتکاران به قاعده سؤال و جواب میکنند. بعد از نماز صبح اسبان را بستند، سوار شده به راه افتادیم. قریب نماز شام به قزوین رسیدیم. از حاجی پرسیدم: «در کدامین کاروانسرا منزل کنیم بهتر است؟»
گفت: «در اول شهر مهمانخانهای هست. آنجا برای شما خوب و مناسب است. اگر در آنجا منزل کنید راحت میشوید.»
Seyidə dedim:
“Ay ağa, iranlılardan İstambulda iki nəfər tanıyıram. Onların ikisinin də adı uzun illər boyu iranlıların yadından çıxmayacaq. Birinə həmişə rəhmət oxuyacaqlar; o birisinə isə daim lənət deyəcəklər. İstambulda olan heç bir iranlıdan eşitmədim ki, mərhum Mirzə Hüseyn xan Müşirüddövlənin adı çəkiləndə onun ruhuna rəhmət oxunmasın. Eləcə də elə bir adam görmədim ki, Mirzə Nəcəfəli xanın adını söyləyəndə əvvəlcə ona bir lənət göndərməsin. Halbuki onların ikisi də ölmüşlər. Yaxşılıqla pisliyin səmərəsi bundan başqa bir şey ola bilməz. Bəsirət sahibləri bundan ibrət almalıdırlar.”
Seyid soruşdu:
“Mərhum Mirzə Hüseyn xan Müşirüddövləni tanıyıram, amma o Nəcəfəli xam kimdir? Onu tanımıram.”
Dedim:
“O da Şeyx Möhsün xan İstambulda səfər olan vaxt general konsul idi. Sonra da kargüzar vəzifəsi ilə Misirə və Bağdada getdi. Öz dövrünün rəhmsiz adamlarından biri idi. Onun qoyduğu bidətlər İstambulda və sair Osmanlı ölkələrində hələ də icra olunur, biçarə iranlıların evini yıxır. Onun zülmü və bidətlərindən İran dövləti və millətinin şərəfinə, heysiyyətinə vurulan və vurulmaqda olan rüsvayçılıq ləkəsi deyilməklə başa gələn deyil.
O kafər oğlunun zülmün şərh etsək, Başqa bir ləfz ilə danışaq gərək.”
Məşədi Həsən dedi:
“İndi haraya gedək?”
“Karvanı darülfünün məktəbinə tərəf çək,” -- dedim.
“Gözüm üstə,” -- dedi.
“Siz məni sarbanlığa qəbul etsəniz, mənim heç bir sözüm yoxdur.”
“Mən dəvə olaram,” -- dedim.
“Amma, bilmirəm, ağa bunu qəbul edər, ya yox.”
Bir az zarafatlaşdıq. Gülə-gülə yola düşdük. Mədrəsənin qapısına çatdıq. Qapıda bir fərraş dayanmışdı. Mən ona dedim:
“Qardaşım, biz burada qəribik, səyahət üçün bu şəhərə gəlmişik, mədrəsəni gəzib tamaşa eləməyə izin verərsənmi?”
Fərraş dedi:
“Tamaşa eləmək olar. Ancaq bu gün cümədir, heç kəs yoxdur.”
Doğrudan da, bizim heç yadımızda deyildi ki, bu gün cümədir. Dedim:
“Heç olmasa məktəbin vəziyyəti ilə azacıq tanış ola bilərikmi?”
Fərraş etiraz etmədi. Bizi darülfünunun içərisinə apardı. Hər şey öz qaydasında idi. Həqiqətən də adam onları gördükcə fərəhlənirdi. Divardan hesab dərsi, diktə və inşadan imtahan üçün yazı taxtaları asılmışdı. Gedib onlardan birinin qarşısında dayandım, onu öpdüm, üz-gözümü onun üzərinə sürtdüm. Seyid soruşdu:
“Bu nə üçündür? Taxtanı öpməyin nə mənası var?”
Dedim:
“Ağa, bu taxtalar müqəddəsdir. Kaş İranın hər bir şəhərində min yerdə bu müqəddəs taxtalardan asıla idi. Çünki bunlar mənim və sənin başıucalığına səbəb olar.”
Seyid dedi:
“Qəribədir, quru taxtadan sənə, mənə nə kimi başıucalıq ola bilər?”
Dedim:
“Ağa, sənə daha bir sözüm yoxdur deyəm.”
Xülasə, oradan, da çıxıb mənzilə gəldik. Çox yorulmuşduq. Tez şamı yeyib yatdıq. Sabah nahar çağınadək mənzildə oturduq; Məşədi Həsən gəlib çıxmadı. Nahardan sonra bir az yatdım. Bir vaxt gördüm Yusif əmi məni oyadır.
“Nə xəbər var?” -- deyə soruşdum.
Dedi:
“Hacı Məhəmməd Həsən Əmin Zərb adam göndərib sizi istəyir.”
“De ki, mənzildə yoxdur,” -- dedim.
“Olmaz, çünki əvvəl soruşdular, mən dedim siz evdəsiniz.”
Əlacsız qalıb ayağa durdum, amma heç könlüm istəmirdi. Çünki əvvəl də onu görəndə vəziyyətindən xoşum gəlməmişdi. Səxavətli adam deyil. İki dəfə Məkkəyə gedib. Hər dəfə bizim evdə neçə gün qonaq qalıb. Rəhmətlik atam onun zəhmətlərini çox çəkmişdi. Ancaq atam öləndən sonra mənə bir başsağlılı da yazmadı. Bundan əlavə, çox tamahkar və nadürüst kişidir. Hər bir biçarəni çənginə salan kimi aldadıb, on tümənlik firuzəni əlli tümənə sırıyacaq. Əksinə, birinin barmağında yüz tümənlik brilyant üzük görərsə, onu min hiylə ilə on tümənə əlindən alacaq. Allah xatirinə bir adama salam belə verməz. Məlum idi ki, məni çağırmaqdan da məqsədi ancaq bir şey qoparmaq idi. Nə eləyəsən, getmək lazım idi.
Otaqdan çıxdım. Gördüm, qapı ağzında bir başı əmmaməli qoca kişi dayanıb. Məni görən kimi dedi:
“Hacı Əmin Zərb sizi istəyir.”
Onunla birlikdə gedib Hacının hücrəsinə çatdıq. Hücrəyə daxil olub salam verdim.
“Ay əleykəssəlam, ağa Mirzə İbrahim bəy. Ya allah, buyur. Ay qoçaq, neçə gündür buradasan, bəs nə üçün məni bir yoxlamamısan? Dünən mənə sənin burada olmağını Hacıxan xəbər verdi. Kefin, əhvalın necədir? Mərhum Hacının vəfatı məni çox mütəəssir elədi. Allah ona rəhmət eləsin. Sizin və ailənizin başı sağ olsun. Haradan gəlirsiniz?”
“Məşhəddən gəlirəm,” -- dedim.
“Hacı Məliki gördünüzmü?”
“Xeyr.”
“Bəs nə üçün?”
“Tanışlığım yox idi. Elə bir adam da olmadı ki, məni onun yanına aparsın.”
“Bəs Məşhəddə nə aldın?”
“Heç bir şeyi.”
“Çox gözəl, mənim burada bir qədər Sultanabad xalçası varımdır. Çox gözəl maldır. Misirdə, İstambulda yaxşı satılar. Bunları özünlə apar. Sizə ucuz hesab elərəm. Çox gözəl, çörəkli maldır. ”
“Xeyr, heç bir şey almayacağam,” -- dedim.
Dedi:
“Pulun yoxdursa, sonra göndərərsən.”
Dedim:
“Xeyr, heç bir şey almayacağam.”
Hacı əl çəkmədi:
“Onda Misirdə əla yeriyən on batman firuzə varımdır. Barı bunları al.” “Ərz elədim ki, heç nə almayacağam.”
“Elədə bəs niyə buraya gəlmisən?”
“Ancaq gəzməyə, səyahət eləməyə.”
“Yaxşı, Tehranı necə gördün, bəyəndinmi?” “Doğrusu, Tehranda ürəyiaçan bir şey görmədim.” “Necə ki, yəni görmədim?”
“Bu şəhərdə sizin kimi sərvətli şəxs olduğu halda indiyədək vətəndə ticarətin tərəqqisi, əmtəə və ticarət mallarının artması üçün kompaniyalar, milli bank təsis olunmalı idi. Bu vaxtadək buradan Təbrizə bir dəmir yolu çəkilməyibdir ki, sizin gəlirinizin çoxalmasına, ticarət əlaqələrinin genişlənməsinə, vətənin isə abadlaşmasına və əhalinin rahatlığına səbəb ola idi. Bunlardan əlavə, paytaxt olan belə bir böyük şəhərdə varlılardan neçə nəfəriniz bir yerə toplaşmamısınız ki, əlbir olub millətin yetim və başsız balaları üçün bir yetimxana açaydınız, bununla da bu dünyada başınız uca olaydı. Axirət dünyasında da rəhmət qazana idiniz.”
Dedi:
“Maşallah, İbrahim bəy, elə bir ucdan bu kimi mühüm məsələləri sayırsan, daha bilmirsən ki, bunların hamısı üçün pul lazımdır. Pul harada idi, ay rəhmətliyin oğlu.”
Dedim:
“Hacı əmi, bu nə fərmayişdi. İyirmi ildir ki, İranın bütün gəliri sizin cibinizə dolur. Misirdə özünüzdən eşitdim ki, bir dənə yüz tümənlik cəvahiri divan və saray adamlarına beş yüz tümənə satırsınız. Bundan əlavə, İranın bütün şəhərlərinin bazarlarında çuval-çuval, xırman-xırman qara puldur ki, səpilibdir. Hər yeri sizin qara pullar bürümüşdür. Camaat deyir: siz iyirmi beş kürur qara pulu İranın bu başından o başına səpmisiniz. Bunların hamısının sərmayəsi daş çatlasa üç yüz tüməndən artıq olmaz. "Gör təfavüt haradan haraya kimidir?"”
Gördüm məclisdə oturanlar dodaqlarını dişləyib mənə işarə edirlər ki, sus. Məlum məsələdir ki, bu sözlər Hacının da məzaqına xoş gəlməyəcək idi. Hirslənib yerindən qalxdı, qeyz ilə dedi:
“Füzulluq sənə atandan miras qalmışdır.”
Sonra qollarını çırmadı; bununla göstərmək istəyirdi ki, dəstəmaz alıb namaz qılmaq əzmindədir. Bu bəhanə ilə qapıya tərəf yönəldi və yaxasını mənim acı sözlərimin əlindən qurtardı. Mən qaldım, bir də o məclisdə əyləşənlər. Onların hamısı mənim Hacı ilə olan cəsarətli danışıqlarıma təəccüb edir, heyrətlə bir-birinin üzünə baxırdılar. Nəhayət, onlardan biri məndən soruşdu:
“Məşədi, sən haralısan?”
“Cəhənnəmliyəm,” -- deyib, ayağa qalxdım. Məlum oldu km, Hacı məni ona görə çağırmışdı ki, özünün dediyi kimi, xalçadan, firuzədən bir qədər mənə satsın, mənim bütün var-yoxumu bu alverdə ələ keçirməklə köhnə haqq-salam və duz-çörək borcunu ödəmiş olsun.
Xülasə, Tehranda üç-dörd gün də qalandan sonra ayın onunda Məşədi Həsəni göndərdim poçtda dördatlı bir furqon kirayə eləyib, bizi Qəzvinə çatdırsın. Özüm də Hacıxanla vidalaşmağa getdim. Onların qapısına çatdıqda Qulaməlini gördüm.
Dedim:
“Hacıxana deyin filankəs gəlib.”
Hacıxan qapıya çıxdı, dedi:
“Bismillah, buyurun!”
“Vidalaşmağa gəlmişəm,” -- dedim.
Dedi:
“Nə danışırsan?”
“Bəli, getmək lazımdır.”
Soruşdu:
“Nə vaxt, haraya?”
Dedim:
“Bu gün, Qəzvinə tərəf yola düşürəm. Oradan da Azərbaycana gedəcəyəm.”
“Ay baba, nə tələsirsən?” -- dedi.
“Daha bəsdir, çox pis keçdi. Bu ölkədə mənim dilxoşluğum yalnız o möhtərəm cənabı görməkdən ibarət oldu. Məni o böyük şəxsiyyətlə tanış etdiyinizə görə sizə son dərəcə minnətdaram. Nə qədər təşəkkür etsəm də azdır. Doğrudan da, böyük adamdır. Mənim bəndəçiliyimi ona çatdırın. Ona həmişə xeyir-dua edəcəyəm.”
Dedi:
“Əmin Zərbi gördün?”
“İnşaallah, xeyrini görərsən,” -- dedim.
“Məgər ondan bir xeyir gələr ki, mən də görüm. Qara torpaq onun xeyrini görsün. İndiyədək mənə neçə dəfə müəyyən işlər tapşırıb, zəhmətini çəkmişəm. Onların müqabilində günlərin birində mənə bir firuzə bağışladı. Özü də onu çox təriflədi. Sonra kimə göstərdim, bircə qran qiymət qoydular. Mən də bu Qulaməliyə bağışladım.” -- Üzünü Qulaməliyə tərəf tutub dedi: “Qulaməli, belə deyilmi?”
Qulaməli dedi:
“Bəli, cibimdədir!”
Vidalaşdıq. Nə qədər xahiş elədi ki, yola salmağa gəlsin, mən razı olmadım. İki tümən Qulaməliyə ənam verib xudahafizləşdim.
Mənzilə çatandan az sonra Məşədi Həsən də gəlib çıxdı. Dedi:
“İki saatdan sonra furqon hazır olacaq.”
Dalandar gəlib haqq-hesab elədi, beş tümən yarım ona verdim. Çox razı qaldı. Yük-yapı yığışdırıb hambala verdim. Məşədi Həsənə dedim:
“Bir az xırım-xırda almalıyıq.”
Məşədi Həsən dedi:
“Elədə Yusif əmi hamballa getsin, biz poçta yaxın olan bu küçə ilə gedək, bu yolda meyvə satanlar çoxdur.”
Yusif əmi hamballa getdi. Biz də karvansaranın aşağı qapısından çıxıb, dar bir küçəyə çatdıq. Gördüm çadrasız bir arvad qapıların birindən çıxıb, dalanın o biri tərəfindəki evə girdi. Məşədi Həsəndən soruşdum:
“Bura hamamdır?”
“Yox, evdir,” -- dedi.
“Bəs arvad nə üçün lüt idi?”
“Xeyr, lüt deyildi, köynəyi, alt paltarı var idi.”
“Yox, canım, mən özüm gördüm, köynəyi var idi, amma alt paltarı yox idi.”
“Burada arvadlar çox qısa alt paltarı geyirlər. Onun altından kişilərin şalvarı kimi bir şalvar da geyirlər. Amma evdə bəzən alt şalvarını geymirlər. Küçə xəlvət olduğundan arvad belə xəyal elədi ki, heç kəs yoxdur. Çadrasız qonşusunun evinə gedirdi, bizə rast gəldi.”
Dedim:
“Pənah allaha, bu necə hayasızlıqdır? Müsəlman millətlərinin heç birində belə paltar yoxdur. Əgər hicab ayəsinin hörmətini belə saxlayacaqdılarsa, bunların dini varsa, onda mən kafərəm.” Doğrudan da, təəccübümün həddi yox idi. Məşədi Həsəndən soruşdum:
“Bəs bunları ərləri görmürlərmi?”
Məşədi Həsən gülüb dedi:
“Niyə görmürlər? Hamının paltarları belədir. Bütün İranda ruhanilərin, vəzirlərin, seyidlərin, kasıbların, dövlətlilərin arvadlarının paltarı belədir.”
Dedim:
“Mən ölüm, düzünü de, sənin arvadın da belə paltar geyinir?”
Dedi:
“Mənə və ya başqasına məxsus deyil, ərz elədim ki, bütün arvadların paltarı gördüyün kimidir.”
Xülasə, çaparxanaya gəlib çatdıq. Hələ Yusif əmi ilə hambal gəlməmişdilər. Özüm gedib Qəzvinədək furqon kirəsini verdim. On dörd tümən yarım elədi. İran tacirləri geyimində bir nəfərin orada dayandığını gördüm. Deyəsən, bir şey gözləyirdi. Məni görcək yaxın gəlib salam verdi və dedi:
“Mən də Qəzvinə gedəcəyəm, səhərdən burada gözləyirəm ki, bir nəfər yol yoldaşı tapıla.
İndiyəcən rast gəlmədi. Əgər razı olsanız dörd tümən yarım mən verim, furqonda üçümüz oturaq.”
Fikirləşdim ki, bu adamın yoldaşlığından bizə bir zərər toxuna bilməz. Ancaq tanımadığıma görə Məşədi Həsənin üzünə baxdım. O da işarə ilə bildirdi ki, zərəri yoxdur. Mən o şəxsin xahişini qəbul elədim. Razı qalıb, təşəkkür elədi. Bu əsnada Yusif əmi də gəlib çatdı. Yükümüzü furqonun dalına bağladıq. Əldə lazım olacaq xam-xırda da kalyaskanın içində yerbəyer eləyib əyləşdik. İki imperial da Məşədi Həsənə bağışlayıb, zəhmətlərimə görə ondan halallıq istədim. Məndən razılıq edib, xeyir-dua verdi. Vidalaşdıq:
“Xudahafiz!”
“Allah amanında!”
Bu Məşədi Həsən olduqca yaxşı adam idi. Bizim çox zəhmətimizi çəkdi.
Yola düşdük. Burada yadıma düşdü ki, Tehran səyahətinin xülasəsini yazım. Ola bilsin ki, gələcəkdə dərdə dəyər. O təfsilin icmalı belədir:
Məmləkətin padşahı İran təqvimini açıb qoyub qabağına. Baxır görsün ova getmək üçün hansı gün, saat xoşdur. Bütün vəzirlər, sərkərdələr, başçılar və qulluqçular özləri üçün yeni ləqəb tapmaq, hər hansı bir qeyri-qanuni vasitə ilə olur-olsun məqamlarını yüksəltmək mümkün olduğu təqdirdə isə öz rəqiblərini tutduqları mənsəbdən nə kimi böhtan və iftira ilə aşağı salmaq fikrindədirlər. Hamı belə xəyalda və fikirdədir, hətta hər qapıçı belə, bir vilayətə hakim olmaq ümidindədir. Özü də bu kimi adamlar az deyil.
Tacir təbəqəsi də əsla ticarəti tərəqqi etdirmək, onu genişləndirmək xəyalında deyildir. Onlar ata- babalarının getdikləri yolla gedirlər. Bütün Tehranda bir dənə kompani və ya şirkət təsis olunmayıbdır ki, məmləkətin əmtəəsi və məhsullarını rəvaclandırsın. Bir neçə nəfərin kifayət qədər sərmayəsi varsa da bir-birinə qarşılıqlı inamları yoxdur. Hətta müamilələrdə də bir-birləri ilə çox ehtiyatlı davranırlar. Hər kəs başqasını aldatmaq, bir növ badalaq gəlmək fikrindədir. İngiltərə və rus dövlətləri kimi bir-birinin hərəkətlərinə və rəftarına göz qoyurlar.
Dükançılar və alverçilər də qara pul haqqında düşünürlər. Bu gün yetmiş şahı bir qrandır, sabah səksən şahı bir qran olur. Yoxsullar çörək tapmaq fikrindədirlər. Çörəyin batmanı bu gün iki qrana, sabah üç qranadır. İki böyük qonşu dövlətin səfirləri də öz siyasi məqsədlərini irəlilətməyə can atırlar. Heç kəs vətənin qayğısına qalmır, vətən sevgisindən heç bir kəsdə iz, əsər görünmür. Hamısı ağıldan naqis, inamdan kasıb, ölü ikən diri, diri ikən ölüdürlər.
Nəhayət, kalyaskamız Qəzvinə doğru yola düşdü. Bizim kalyaskamızla gedən yoldaşdan soruşdum:
“Sizin adınız nədir?”
“Hacı Qulamrzadır,” -- dedi.
O da mənim adımı soruşdu.
“İbrahimdir,” -- dedim.
“Haralısınız?” -- deyə soruşdum.
“Qəzvinliyəm,” -- dedi.
Düşündüm ki, yaxşı oldu, yoldaşımız yola bələddir. Tehrandan Qəzvinə gedən bu yol tərifə layiqdir. Yol hər yerdə düz və hamardır. Mənzillər abad və gözəldir. Doğrudan da, demək olar ki, bu yol İranın ən gözəl yoludur. Yəni əslində bundan başqa bir yolu yoxdur. Hacı Qulamrza yol üstündəki kəndləri və dayanacaqları bir-bir göstərir, tərifləyirdi. Hər bir mənzilə çatan kimi atları dəyişirdilər. Əsla məəttəlçilik olmurdu. Bir gecə yolda qaldıq. Müsafirlər üçün hər cür rahatlıq vəsaiti hazır idi. Biz mənzilə çatan kimi samovar gətirdilər. Çay dəmlədik, xidmətçilər nəzakətlə danışır və davranırdılar. Sübh namazından sonra atları kalyaskaya qoşdular, oturub yola, düşdük. Şam namazına az qalmış Qəzvinə çatdıq. Hacıdan soruşdum:
“Sizcə, hansı karvansarada mənzil tutsaq yaxşıdır?”
“Şəhərin girəcəyində bir mehmanxana var,” -- dedi. -- “Sizin üçün ora yaxşı və münasibdir. Əgər orada düşsəniz rahat olarsınız.”
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/zeynalabdin-maragayi-1-seyahetnamenin-metni-12
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
مجملی از تفصیل وضع این مملکت گفته شد. از قراری که معلوم است، در ممالک ایران «به هر کجا که روی آسمان همین رنگ است». در هیچجا، از ترقیات تجارتی و اتفاق به اجرای کارهای سودمند به حال ملک و ملت و حب وطن و هموطنان اثری نیست. سکنهٔ این شهر نیز از وضیع و شریف و قوی و ضعیف از هر گونه عوالم ترقی و تمدن بیخبرند.«مردهاند ولی زنده، زندهاند ولی مرده»
Marağa səyahətinin icmalı, 2باری، کشتی به سوی جزیره به حرکت آمد. طرف غروب به جزیره رسیدیم. کشتیبان که بارش همه گوسفند بود آنها را بیرون آورد. ما نیز پس از ادای نماز و خوردن شام خوابیدیم. سحرگاهان که بیدار شدیم خود را در کنار دریا و نزدیکی شهر ارومیه دیده، بیدرنگ بیرون آمدیم. از اینجا تا شهر دو فرسخ راه است. فوراً دو الاغ کرایه کرده عازم شهر شدیم. پس از دو ساعت طی مسافت، به شهر رسیده در کاروانسرای «گلشن» نام منزل کردیم. آن روز را به هیچ جای نرفتیم. بعد از ناهار یوسفعمو گفت: «من حمام میروم.»گفتم: «خود میدانی برو!»
Marağa səyahətinin icmalı, 3فردای آن را به عزم بازار شهر بیرون شدیم. یوسفعمو در دم کاروانسرا دکان جورابفروشی دید.گفت: «من جوراب ندارم، یکی دو جفت برای خود بخرم.»
Urmu səyahətinin icmalıمردمان این شهر نیز از شدت جهالت و کوتاهی نظر بهجز از خودپرستی و خودرأیی کاری ندارند. چنانکه گفته شد شغلشان هرزهگری و یافهدرایی است. از توسیع دایرهٔ تجارت و تزیید ثروت عمومیه، که منوط به احداث کومپانیها و اتفاق در کارهای بزرگ است، بالمره غافل و بیخبرند. وطن و حب وطن را در نظر ایشان وقعی نیست. غالباً تابع هوای نفس و همیشه در پی فراهم آوردن اسباب عیش و عشرتاند. از وضع حالیهٔ زمان و مقتضیات زمان ابداً آگاهی ندارند. از لذایذ تحصیل علوم و فنون متداوله -که غذای روح است- به کلی بیبهرهاند.باری، فردای آن روز به عزم سیاحت تبریز حاضر شدیم. رفتیم تا اسب کرایه کنیم. مکاری دیده اسب خواستیم. گفت که «چهار روز صبر کنید! ده پانزده نفر مسافر دیگر نیز هست با ایشان متفقاً برویم.» ناچار بیعانه داده برگشتیم.