İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 13
فردا کالسکه را حاضر نموده اسبها را بستند. ابراهیمبیگ، میرزا عباس، مهدی بیگ، بنده سوار شده راه افتادیم. هر کس ما را میدید برمیخاست و از یمین و یسار هی سلام و مرحبا بود که میرسید. بیگ هم با دست راست و چپ همه را تمنا و جواب میداد. قدری گشته، برگشتیم به خانه. حاجی مسعود رقیمجات پست که امروز رسیده بود آورد. گرفتم. یکی مال طهران بود از مشهدی حسن. پرسید: «از کجاست؟»
گفتم: «طهران از مشهدی حسن کرمانی.»
گفت: «غیر از این هم کاغذش آمده بود؟»
عرض کردم: «یکی و این دویمی است.»
گفت: «بخوان!»
بنده بنا کردم به خواندن. عنوانش از این قرار بود:
فدایت شوم. بعد از اظهار مراسم بندگی مشهود میدارد تعلیقهٔ سرکار عالی مدتی است رسیده، ولی سبب جواب ننوشتن اینکه از کم لطفی سرکار انزجار خاطر حاصل شده بود. اخلاص من از مرحمت تو گله دارد. گرچه کاغذ به مهر جنابعالی ممهور بود ولی دو کلمه با دستخط شریف سرافرازم نفرموده بودید. در مقابل ارادت بنده این قدر کم لطفی سرکار بعید است.
باری، باز امروز اخلاص باطنی محرک شد که به وعدهٔ خود وفا نمایم و هر ماه احوالات این ولا را به عرض عالی برسانم. از آنجایی که سرکار مشتاق دانستن احوالات اینجا هستید، عرضه میدارد از غرهٔ ماه ذیالقعده تدارک جشن سنهٔ پنجاهم شاه مبرور را مشغول بودند؛ بدیهی است از تلگرافات فهمیدهاید، تمام دول هیئت مخصوص به تهنیت فرستاده بودند. یک روز مانده به روز جشن، شاه به زیارت شاه عبدالعظیم رفتند. یک نفر «میرزا رضا» نام ـ که میترسم بنویسم همشهری بنده، یعنی کرمانی بود ـ عریضهای در دست گرفته، زیر عریضه طپانچهٔ شش لول (ریوالور) بود. به مجردی که مقابل شاه شد، طپانچه را خالی میکند، گلوله یکدفعه بر دل شاهنشاه میرسد. ضربهٔ آن گویا به دل عموم ایرانیان رسید. فیالفور کار شاه را میسازد.
جناب میرزا علیاصغر خان امینالسلطان، صدراعظم، بسیار زیرکی به خرج میدهد، یعنی شاه را سوار کالسکه کرده چنان به شهر میآورد که احدی از آحاد از وفات شاه با خبر نمیشود. انصافاً بسیار هنر بزرگ به خرج داد و اسباب آسایش و امنیت را هم در همه جا مهیا نمود. چنان مسرت عظیم، به چنین کدورت جسیم و چنان عیش منیر، به چنین ماتم وفیر در آن واحد مبدل گشت. اسباب عیش را به طیش تبدیل کردند. ولی از قراری که بعد اشتهار یافت صدراعظم خود در این کار دخیل بوده، زیرا که یک نفر از موثقین روز چهارشنبه کاغذی به صدراعظم بدین مضمون نوشته بود:
«قربان، میرزا رضای کرمانی معروف از اسلامبول به طریق مازندران آمده، در شاهزاده عبدالعظیم مخفی شده و منتظر فرصت است. محققاً کار بزرگ در نظر و خیال صید شاهباز دارد. به ایران و ایرانیان صدمهای از آن صدمه بزرگتر نخواهد شد. شنیدم اعلیحضرت همایونی فردا خیال شاهزاده عبدالعظیم رفتن دارند. زنهار غافل مباشید که میرزا رضا در کمین و مترصد است که کار خود را بنماید و ایرانیان را یتیم بگذارد. آنچه شرط بلاغ بود به جا آوردم».
صاحب مکتوب دانسته بود که صدراعظم عمداً اعتنا به این خط نخواهد کرد، لذا سه نفر معتبرین را بر کاغذ خود گواه گرفته بود و این خط را به صدراعظم نوشت، در حضور آنها فرستاد. بعد از اتمام کار شاه که بنا بود به پروپاچهٔ اعیان و بزرگان بپیچند، صاحب خط شفاهاً به صدراعظم گفت: «من به شما قبل از وقت نوشتم.» صدراعظم جواب داد که «کاغذ شما را نخواندهام.» عاقبت امر منجر به این شد که کاغذ را بخواهند. همین که کاغذ را آوردند سرگشاده بود و همین سبب گردید که به کسی دیگر متعرض نگردید، و فقط همان میرزا رضای قاتل را کشتند، والا صدراعظم خیال داشت بدین بهانه هزاران شمع مدعیان خود را خاموش نماید.
چاپاری شاهنشاه جدید، مظفرالدین شاه، به طهران رسید. شاهپرستان تا قزوین استقبال کردند. با شوق و ذوق تمام با صلوات وارد دارالخلافه کردند. سلام عام شد و نطق مفصل ایراد فرمودند. ماحصل مضمون اینکه «همه نوکر صادق و جاننثار باشید! بعد از این به هیچیک از چاکران دربار لقب و نشان مرحمت نخواهد شد، مگر از برای خدمات شافی و جان نثاریهایی که مستحق مراحم ملوکانهٔ ما باشد.» این نطق همایون در شادی به روی عموم وطنپرستان گشود، فرح بر فرحشان افزود. امیدواری کلی حاصل گشت. بعد از چند روز، به عموم حرمهای شاه ماضی اذن خروج از سرای سلطنتی اعطا شد؛ صدها اهل حرم که هر یک صاحب جمعی خدم و حشم بودند و مصارفشان را خون دل ملت بود، گوشهٔ انزوا گزیدند و به کیفر اعمال مجرمانهٔ خود رسیدند. عزیزالسلطان ـ که فعال ما یشاء بود ـ و همهٔ رعیت و امرا و وزرا از کردار آن دلخون و محزون بودند، به ارادهٔ ملوکانه مقهور و از دربار فلکمدار دور و مهجور گردید. شب و روز دست نیاز اهالی به درگاه بیانباز و خداوند بینیاز بلند، به استدامهٔ عمر و دولت و حشمت شاهنشاه عادل باذل رطباللسان، و به زنده باد شاهنشاه ایران گویا هستند. پس از این، سه کرور خرج حرمخانهٔ بیمعنی و شلوغ، عاید خزانهٔ عامره خواهد شد، ولی به اعتقاد بنده کارها تماماً بر وفق دلخواه سرکار نخواهد گردید. چه اولاً همان رجال خود غرض در دربار دست در کارند و علاوه، در رکاب همایون نیز بسیاری از جوانان آسمان جل آمده که از دیرباز انتظار چنین روز مسعود را میکشیدند و تماماً لات و لوت هستند و چنان روزی را به حاجت از خدا خواسته بودند. از این رو، نخواهند گذاشت کارها بر وفق مرام شود. البته در میان این گرسنگان و امرای سیر قدیم در اغراض شخصی، نه خیرخواهی ملت و دولت، اختلاف پیدا خواهد شد و هر کس منافعهٔ شخصیهٔ خود را منظور نمود. خصوصاً که عصبیت لسان یعنی فارسی و ترکی هم به میان خواهد افتاد. میبینم در این دوره، دربار بازی به اندازهای بالا گیرد که در هیچ زمان دربار ایران یاد نداشته باشد، این به آن «ترک خر» خواهد گفت، آن به این «پدر سوختهٔ فلان» خواهد شنوانید. به همدیگر افتاده ناموس دولت و ملت را از میان خواهند برد و احیاناً اگر سازش هم کنند عنوان «من و ساقی به هم سازیم و بنیادش براندازیم» خواهد بود. بر اینها رییس عاقل کاردان فرزانهٔ با ایمان لازم است که وظیفهٔ هر طبقه را به فراخور استعداد و قابلیت آنها تعیین نماید و نگذارد دست از پا خطا کنند، تا هر کدام وظیفهٔ مأموریت خود را بشناسند، و خارجه را از تجاوز به حقوق دولت و ملت مانع شود. علیالظاهر، چنان شخص که امروزه مفقود است، مگر اینکه دست غیب از پس پرده بیرون آمده بر سینهٔ نامحرم زند، و شخص محترم شما را به جای او برانگیزد. جناب یوسف عمو را سلام مخصوص دارم. باقی ایام عزت مستدام باد، اقل حسن کرمانی.
بعد از ختم قرائت مکتوب ابراهیمبیگ گفت: «شما میگفتید شاه وفات نموده، این مینویسد کشتند.»
مجدد رنگ رویش پرید، آثار حزن و اوقات تلخی در ناصیهاش پیدا شده گفت: «این هم یک بدبختی ملت ایران که به پادشاه کشی در میان تمام ملل رسوا شدند و همانا درباریان خطاکار این لکهٔ تاریخی را به روی ملت ایران گذاشتند.»
دست تأسف به هم میسود. چون مهدی بیگ دید که اوقاتش تلخ شده گفت: «بابا چه خبر است؟ آدم ناخوش خود را باید ملاحظه کند، اوقات تلخی برای چه؟ این فقره منحصر به ملت ما تنها نیست، در هر ملت و دولت هزارها از این بدتر بروز ظهور نموده. مگر نمیدانی و نخواندهای ایوان ششم، پطر سیم، الکسندر دوم را از فرمانروایان روس و از سلاطین آلعثمان سلطان سلیمان، سلطان احمد، سلطان مصطفی، سلطان عزیز را ملت خودشان نکشتند؟ و از پادشاهان ایران نادرشاه، آقا محمد شاه را به قتل نرسانیدند؟ این دنیاست، از اول چنین بود، و چنین خواهد بود؛ خواه تو خاطر خود را رنجه داری یا نداری»
ابراهیمبیگ گفت: «آنها چه دخل به این دارد؟ آنها را وزرای خود، یا خطا یا صواب، بهانه جستند، یا به کم درایتی و بیعدالتی منصوب کردند، یا از برادران و غیره، و آنها از حیات خودشان مخوف گشته از ترس جان به این عمل شنیع اقدام نمودند؛ مثل پدر سوختگان «آنارژیست» [آنارشیست]های بدبخت که پادشاه ایتالیا و یا امپراتوریچهٔ [امپراتریس] آستریا و رییس جمهوری فرانسه را کشتند. اما شکر خدا را که در ملت ایران «آنارژیست» نیست. در این صورت این جور بدبختی و رسوایی چیست؟»
باری بسیار او را تسلی دادند و نصیحت نمودند که در آتیه کارها رو به بهبودی خواهد گذاشت. شاید خواست حق چنین بوده، شاه در پنجاه سال سلطنت نتوانست یا نخواست و یا نگذاشتند اصلاحات صحیحه را بنماید. اما پادشاه جوان بخت در سعادت و رستگاری به روی عموم ملت خواهد گشاد. پرده ظلمتی که ولایت فروشی و استبداد در مقابل ایشان کشیده به قانون مشروطیت رفع خواهد شد، انوار معارف و مساوات دل وطنپرستان را منجلی و منور خواهد نمود.
گرچه از این سخنان خیلی تسلی یافت، ولی باز هم در فکر بود. به من گفت: «جواب این خط را این نوبت هم شما بنویس و اظهار بدار که اگر ممکن شود هر ماهی دو دفعه کاغذ بنویسد، منهم در هامش ورقه چند کلمه به خط خود خواهم نوشت.»
گفتم: «سرکار خوب است جواب مکتوب اسلامبول را بنویسید. چند کاغذ در این دو سال آمده جواب ننوشتهایم.»
گفت: «چه طور دو سال میگویی؟ دو ماه بیش نیست.»
گفتم: «خیر! نزدیک به دو سال است.»
گفت: «چه میگویی؟»
گفتم: «عرض کردم، خلاف ندارد.»
سرش را پیش افکنده به فکر فرو رفت، گویا به حساب خود دو ماه در بستر خوابیده بود. خیلی متأثر شد. عنان صحبت را برگردانیدم تا شام حاضر شده پیش از شام مهمانها رفتند.
صبح بسیار زود، محبوبه آمد پیش من و گفت: «عمو جان! در ناخوشی آقا نذر نمودهام که پس از آنکه مولایم خوب شد و به بازار رفت هزار غروش به فقرا، یعنی که به هر یکی پنج غروش، صد حقه نان به حیوانات از سگ و گربه و دو رأس گوسفند قربانی کرده و یک ماه روزه بگیرم. خودم پول دارم به شما میدهم. لطفاً اینها را جا بیاورید. نذر دیگری هم کردهام، ولی از ادای آن پشیمان شدهام.»
گفتم: «آن چیست و چه نذر است که نادم شدهای؟»
گفت: «نذر کردم پس از بهبودی آقایم در خدمت بیبی دف و دایره نواخته رقص نمایم. اما نمیدانم چه کنم، با کفارهٔ دادن این نذر ساقط میشود یا نه؟ شرمم میآید در پیش روی بیبی برقصم.»
گفتم: «نور دیده، نان حیوانات و پول فقرا را با قربانی به جا آر، و روزه هم که یک ماه نذر داری به زمستان بگذار، رقصیدن را هم یک روز دختران همسایگان را مهمانی کرده جمع نما! دف و دایره زده با ایشان میرقصی، خانم از پایین پای کوبیدنت را میشنود؛ نذرت قبول میشود.»
گفت: «عمو جان! دختران را مهمانی نمیکنم، سهل است، پس از این با ایشان مراوده و سلام و علیک و اختلاط هم نخواهم کرد. نمیدانی در این مدت دربارهٔ من چهها که نگفتند و چه افتراها که نبستند و چه غیبتها که نکردند. مرا به کلی بیرغبت و منزجر کردهاند، علیالخصوص آن رفیقه چه فضولیها در حضور خودم نکرد.»
گفتم: «خود میدانی. مرا با خیالات و عقاید شخصی تو کاری نیست.»
رفتم پیش ابراهیمبیگ. گفت: «روزنامه آوردی؟»
گفتم: «خیر! هنوز نیاوردهاند.»
پرسید: «یوسف عمو سیاحتنامهٔ من چه شد؟»
گفتم: «در خانه موجود است.»
گفت: «در اسلامبول ناتمام ماند.»
عرض کردم: «تا آن روز همهٔ مطالب را نوشتهام.»
ممنون شده ده روز از خانه بیرون نرفت.
حکیم به عیادت آمده بسیار مشعوف شد و گفت: «خیال داشتم سایر اطبا را هم به دیدن شما بیاورم، باز خیال کردم شاید قبول نکنید.»
من گفتم: «مهمان را آیا کسی رد میکند و حال آنکه بیش از یک فنجان قهوه زحمت ایشان نبود؟ کیست که با یک فنجان قهوه مهمان را قبول نکند؟»
رفت. روز جمعه اطبا که ابراهیمبیگ را دیده بودند جمع کرده آورد. همه نیکی حال ابراهیمبیگ را دیده، تعجب کردند. شیخ یوسف به ایشان خودستایی و خودنمایی میکرد که به اصول شیخالرئیس ابوعلی سینا من فوراً مرض را تشخیص و تعیین کردم. دوکتر وولف گفت: «شما یک چندی باید به آبهای «ماریامباد» بروید و قدری استراحت کنید، اگر آنجا نمیروید به «ستانرا» یا به اسکندریه بروید و چندی آنجا بمانید!»
ابراهیمبیگ با کمال خشونت گفت: «گور پدر اسکندریه!»
چون به خشونت گفت، حکیم انگلیس اوقاتش تلخ شد. حکیم صالح از دوکتر انگلیس دلجویی کرد و به اشاره فهمانید که این مرد از اسم اسکندر بدش میآید، نمیخواهد در نزد او اسم او را ببرند. اطبا بعد از صحبت رفتند.
ده پانزده روز بازدید دوستان و آشنایان را تمام نمود، کمکم به عمل تجارت و محاسبات قدیم مشغول شد. روزی گفت: «سبب چیست که به ما حبلالمتین نمیآید؟ مگر تعطیل شده؟»
گفتم: «نه، من پارسال نخواستم و نفرستادند.»
گفت: «فوراً پول بفرست بیاید. حق مدیر آن نامه بر ذمهٔ ما ایرانیان بسیار است. باید قدر آن وجود را دانست! کاشکی در ایران مانند سایر ممالک صدها این قسم روزنامهٔ جدی ناصح ملت بود. چه سود که ما را نه انصاف و نه حمیت و نه قدرشناسی است؟ تمامی چیزها را جریدهنگاران یعنی دبیران با دانش و تمیز اخبار و حکیمان سخنسنج با هنر در جلو ملل خوشبخت خود گذاردهاند و بهبودی اعالی و ادانی ملت را با رشتهٔ سخن که محکم تاب داده به دست آنان سپردهاند و از تیهٔ حیرت و شقاوت به شاهراه دانایی و سعادت رسانیده و کارهای وخیم را به اصلاح آوردهاند. سعی یک جریدهٔ ناصح و خدمت یک نفر مدیر با دانش روزنامه به وطن و اهل وطن خود مؤثر و سودمندتر از وعظ صد نفر واعظ خوش تقریر و بیان در عرشهٔ منبر و ده سردار مجاهد و صفدر در میدان حرب است، و احترام یک نفر جریدهنگار و مدیر با تدبیر و خوش تحریر آن در ممالک متمدنه بیش از صد واعظ است و کمتر از صدراعظم آن مملکت نیست. افسوس بل هزاران افسوس، که در مملکت ایران هنوز اینگونه اشخاص محترم با ایمان را به نظر تحقیر مینگرند و آدم شارلاتان و درویش افسانهخوان میانگارند و این گناه به گردن بعضی از ارباب اوراق پوسیدهٔ ایران هم هست که خود را به همان صفات در میان مردم جلوهگر ساختهاند؛ چه فریضهٔ ذمهٔ جریدهنگار آن است که یک نفر ظالم خطاکار را قدح و ذم نماید، تا سوء اخلاق خود را در جراید دیده شاید متنبه گشته به تزکیهٔ اخلاق زشت خود پردازد. همین که برعکس خطاهای او را تمجید و به عدالت و حقانیت نسبتش دادند، خواه مخواه مورث جرئت او شده، بدبختانه بر خودش نیز مشتبه گشته، دایم خویشتن را ممدوح میخواهد و بر ازدیاد قبایح خود میافزاید. البته گناه این چنین مادح بیش از آنگونه ممدوح است. هرگاه اندک نظر به اوراق ایران و اطلاع شود به خوبی حل این معما خواهد شد.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/zeynalabdin-maragayi-2-ibrahim-beyin-isinin-sonu-ve-teessubkesliyinin-neticesi-13
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آنجایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- میگوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایرهای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث میشود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط مییابد تا آخر از شدت بسط محو میشود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»
Əlavə, 5نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرحهای متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشقهای کافی ترتیب داده شده است. من در اینجا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا مینمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشتهاند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر میکنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد میتواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی میتواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران میتواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوبترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها میتواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحبمنصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.
Dibaçəبه نام ایزد بخشندهٔ مهربانحمد و سپاس فزون از وهم و قیاس مالکالملکی را سزاست که بندگان خود را به فرمان واجبالاذعان «یأمرکم بالعدل والاحسان» امر به عدالت و نیکویی فرموده، و به مفاد «ینهی عن الفحشاء والمنکر» از بیاعتدالی منع نموده. پس، روندگان صراط مستقیم را سزا است که پیوسته در تزکیهٔ اخلاق کوشیده از تکبر و منیت اجتناب نمایند.
Yusif əminin tərcümeyi-halıاین بنده یوسف ابنعبدالله مختصراً شرح حال خود را به مطالعهکنندگان این کتاب بیان مینماید: مسقطالرأس [من] دهخوارقان از محال تبریز است. چون عموی بنده در تبریز سکنی داشت، پدرم مرا به تبریز برده در نه سالگی به عم بزرگوار سپرد که به مکتب بگذارد، در سایهٔ او تحصیل علوم دینیه نمایم. هشت سال در دبستان محله خوانده و چهار سال هم در مدرسه در سلک طلاب منسلک بوده صرف و نحو را به اتمام رسانیده، خط نستعلیق را خوب مینوشتم. در بیست سالگی، پدر مرحوم را استطاعت مصارف تحصیل بنده نمانده آمده و مرا از مدرسه در خدمت خود به تفلیس برد. یک سال در آنجا اقامت نموده، بعد از مرحوم پدر استدعا نمودم که مرا مرخص نماید به اسلامبول روم. اذنم داد. به اسلامبول رسیده با یک نفر همشهری اتفاق ملاقات افتاد.بعد از پرسش حال گفت: «اسلامبول جای آدم بیسرمایه نیست. بهتر این است برویم به مصر.»