باری، با ابراهیم‌بیگ به بازار رفته، از دم دکان آقا جلیل گذشتیم، ما را آواز داد و گفت: «ابراهیم‌بیگ بفرمایید!»

بعد از تعارفات رسمی و خوش‌آمد، خندان خندان بیان کرد: «ماشاءالله شما کرامت کردید، زیرا که الان شما را آرزو می‌کردیم که کاش تشریف داشته، از مصاحبت‌تان استفاضه حاصل می‌کردیم، از صبح تا حال از خنده روده‌بر شدیم.»

بیگ پرسید: «چه صحبت بود که آرزوی مرا داشتید؟»

آقا جلیل اظهار داشت: «چند نفری از اشخاص گوشت تلخ هم بودند که فوراً گریختند. این مهمان محترم از آن‌ها هستند که از عکه [عکا] می‌آیند. خوش داشتم حکایت خود را جهت شما هم صحبت نماید تا شما هم از این فیض محروم نباشید. ـ سپس روی خود را به مهمان تازه رسیدهٔ خود کرده گفت: ـ مرگ من احوالات را برای بیگ بیان کن!»

مهمان طفره رفت که: «از برای رضای خدا دست از سرم بردار!»

گفت: «جان من، بدون کم و زیاد از اول تا آخر حکایت خود را بگو که بیگ خیلی طالب شنیدن این‌گونه حوادث است!»

گفت: «برادر مرا رها نمی‌کنی؟»

گفت: «نه، مرگ تو باید تمام را بگویی تا بیگ بشنود!»

گفت: «حالا که زور است یا علی مدد می‌گویم.»

و سپس چنین آغاز به سخن نمود:

«در یزد چند نفر از نانجیبان هستند که هر روز در جایی اجتماع می‌نمایند؛ بعضی از آن‌ها با من دوست بودند؛ آن‌قدر اغوا کردند که مرا هم در سلک و جمعیت خود آوردند. هر روز از «جمال مبارک» تعریف‌ها و توصیف‌ها بیان می‌نمودند و حدیث‌ها می‌خواندند و افسانه‌ها می‌گفتند. عاقبت مرا، ندیده مرید و بلکه عبد عبید جمال مبارک کردند.

به اغوای آن‌ها برادر کوچکی داشتم در دکان گذاشته با حجاج به بهانهٔ عزیمت مکه عازم عکه شدم. با کمال انبساط و شوق تمام و اخلاص مالا کلام از طریق عدسه [ادسا] به اسلامبول و از اسلامبول به یافه [یافا] و از آن‌جا به عکه رسیدم. چند تن از همشهری‌ها در آن‌جا بودند که یکی از ایشان همسایهٔ بنده بود، در آن‌جا مقیم و دکان خرده‌فروشی داشت. به او برخورده آشنایی دادم. اول مرا نشناخت، بعد نشانی خانهٔ خود و او را داده، اسم و رسم خود و او را که گفتم شناخت. پس از آشنایی و خصوصیت احوال‌پرسی نموده گفت: «صدهزار شکر اگر دنیا ندارم آخرت دارم. یک بار زیارت جمال مبارک از دنیا و مافیها بهتر است. این سعادت دنیا و عقبی خیلی کسان متشخص متمول را حاصل نمی‌شود که مراست»

هر قدر از این مقولات می‌سرود بر شوق و اخلاصم می‌افزود، من هم احوال و کیفیت مجمع یزد را، من اوله الی آخره، گفتم.

پرسید: «جمعیت خیریهٔ ما در آن‌جا به چند نفر منتهی می‌شود؟»

گفتم: «زیاده بر صد است ولی بنده به امید ادراک فیض جمال مبارک زحمت‌ها کشیده و زهر مشقت‌ها چشیده، تا خود را به آستان فیوضات رسانیده‌ام. مستدعی هستم که از شهد زیارت مذاقم را شیرین فرمایی، که هر چه زودتر بهتر! چه سفینهٔ صبر و توانایی در گرداب بی‌صبری شکسته و زورق طاقتم در گل نشسته.»

گفت: «این فیض عظمی و درک این سعادت کبری به تعجیل حاصل نمی‌گردد. بسیار کسان بزرگ آمده، دست کوته ایشان به بالای این نخل سعادت نرسیده، مدتی اقامت کرده عاقبت بی‌نیل مرام و ناکام مراجعت کرده‌اند. ولی من به جهت حفظ حقوق همسایگی و آشنایی قدیم مستعد می‌شوم که به زودی تو را نایل به این فیض عظمی گردانم.»

همه روزه در دکان او رفته به ابرام و اصرار خود می‌افزودم.

بعد از چند روز گفت: «لباس‌های خود را عوض کن و خود را مطیب و معطر گردان که امروز به شرف زیارت جمال مبارک مشرف می‌شوی!»

بنده هم رفته سر و کله صفا داده، قبای خضوع و ردای خشوع در بر کرده، دل در پیچ و تاب، تن در اضطراب، چمان چمان رفتیم. دربان ما را به احترام بالا برد. حاجب پرده را بالا گرفت. رفیقم آستانه را بوسید، من هم تبعیت او را کرده با وقار و سکینه داخل گشته، سجده نموده، مانند عبد ذلیل ایستادیم. پس از لحظه‌ای یواش یواش تقدم جسته به زانو درآمده، زانو بوسیده برخاست. باز به‌طور قهقرا خود را پس کشیده دم در، دست ادب بر سینه گذاشته ایستاد، و پیش از ما هم چندی نفری بار یافته بودند که همگی دست بر سینه و چشم به زیر دوخته، با کمال خضوع و خشوع چون قالب بی‌روح ایستاده بودند. بنده هم از شدت واهمه یارای نگاه کردن نداشتم.

ساعتی گذشت، به عربی به رفیقم گفت که به من فارسی بگوید: «زحمات و مشقت‌هایی که در بین راه زیارت به تو رسیده مقبول درگاه و سبب رضای ما گشته و از زمرهٔ خاصان آستان ما شمرده خواهی شد.» سپس گفت: «این عزیمت زیارت او سبب نجات دویست نفر از تلاطم گردباد فنا در دریا گردید، که اگر او در کشتی نبود، کشتی می‌شکست و تمام ساکنین کشتی در قلزم بیکران نیست و نابود می‌شدند. ولی چون او به سوی ما توجه داشت، لهذا کشتی را از غرقاب بحر بی‌پایان نجات دادیم.»

اثناء نطق، زیرچشمی نگاهم به ناطق افتاده، دیدم شخص درویش صورت تنومندی مانند خمرهٔ شراب نشسته ولی به سبب بیاناتش ـ که حقیقتاً در دریا تلاطم و گردباد زیاد شده بود به حدی که از حیات دست شسته بودیم ـ اعتقادم زیاد و اخلاصم بیشتر گشت. واقعاً من هم بر کشتی با ته دل متوسل شده بودم، این را اعجاز و خوارق عادت دانسته در ارادت و عبودیت راسخ شده بی‌اختیار اشکم از دیده فروریخت و مانند ابر بهاری گریستم. بعد از تسکین، اذن مرخصی حاصل کرده باز به سجده افتاده به‌طور قهقرا از در بیرون شدیم. عاکفان حریم ما را در اتاق دیگر برده مهربانی زیاد و محبت نموده قهوه دادند. به کلی از شک و شبهه خلاص شده، یک بر صد بر اعتقادم افزود.

بعد از چند روز، باز پیش همشهری رفته التماس دعا کردم: «مرا زود زود به جمال مبارک برسان که لذت زیارت چنان شیرین کام و سرمستم کرده که تلخی جان‌کندن هم نتواند آن لذت و حلاوت مذاقم کم نماید.»

همشهری گفت: «دربان و حاجب را تعارف و هدیه لازم است. باید فراخور حال خود چیزی به ایشان تقدیم نمایی!»

گفتم: «به جان منت دارم.»

بالجمله، رسوم هر دو را ادا نموده، بار خدمت یافته، به عادت اولی شرایط احترام حضور را به جای آورده مراجعت کردیم. یک ماه بدین قرار در هر چند روز یک نوبت با همشهری رفتیم، تا این‌که رفته‌رفته خود از مقربان درگاه شده از احتیاج همراهی رفیق مستغنی گردیدم. هر وقت که مشتاق زیارت بودم بدون راه‌نماینده خود تنها می‌رفتم، و برمی‌گشتم. روزی باز شوق زیارت دامن صبر و سکوتم را چاک زد، تنها عزیمت آستانه‌بوسی نمودم. ولی از دربان و حاجب کسی را ندیدم، بی‌تحاشا داخل اتاق شده دیدم جمال نامبارک مانند خرس در جوال به پشت افتاده پا را بلند کرده بر دیوار نهاده، یک نفر هم از خاصان و مقربان در پهلویش نشسته می‌گوید: «چنان خر نمی‌شود.» و جمال هم قاه‌قاه می‌خندید؛ در حالت لاابالیانه و بی‌ادبانه ـ که از اجامر و اوباش هم بعید بود ـ گرم محبت و صحبت بودند. چون بغتتاً نظرشان بر من افتاد، بنای اوراد خواندن و هو هو کردن نهادند. رفیقش با عجلهٔ تمام برخاسته و گردن کج کرد و غضب‌آلود نگاه به سوی من نموده از ترس رنگ و رویم پرید و لرزه بر اندامم افتاد. فوراً بیرون شده، آمدم به دکان همشهری لکن رمزی از آن سر که دیده بودم بروز ندادم.

سه روز از این واقعه گذشت. روز سیم همشهری نزد من آمده و گفت: «آیا تو بی من به حضور رفتی؟»

گفتم: «آری.»

گفت: «مگر به گوشت نرسیده «لا تدخلوا بیوت النبی الا اَن یؤذن لکم»، چرا ترک ادب کردی؟ و از آن چیز که تو دیده‌ای حضرت دانسته که در دل تو شک به هم رسیده و واجب گشته به تو حد بزند. مریدان خاص شاید فردا پس فردا حد تو را اجرا بدارند. لکن تو با من همشهری و همسایه و رفیق هستی و سه حق تو در گردن من است. من راضی نمی‌شوم که در پیش من تو را حد زنند. مصلحت این است که اول از ارتداد توبه کنی و در ثانی از این ولایت هم بیرون روی و اگر تا فردا بمانی بلاشک تو را خواهند گرفت و حد خواهند زد. بهتر این‌که من عراده‌ای از برای تو بگیرم تا تو را به یافه برد و چند روزی در بیروت توقف کن تا من اشیاء تو را بفرستم. اگر نقدینه هم داری در این‌جا بگذار که در راه از دستت می‌گیرند.»

و این‌ها را به رقت هر چه تمام‌تر می‌گفت، که گویا چنان بر حال من رحم نموده که می‌خواهد گریه کند. به یک دست هم چشم‌ها را از اشک‌های مصنوعی پاک می‌کرد. من صاف و صادق حرف‌های او را باور کرده چند مجیدی سفید و سی و یک لیرهٔ فرانسوی که داشتم پیش او گذاشته، چند مجیدیهٔ سفید را با سه لیرهٔ فرانسوی به من داد و بیست و هشت لیرهٔ فرانسوی با یک جامه‌دان که در عدسه به هفت منات گرفته بودم و رخوت خود را از ارخالق و سه توپ قبای ماهوت جدید و پیراهن و زیرجامهٔ متعدد و سرداری ماهوت نو و عبا و قلمدان و چای‌دان و غیره همه را به او سپردم. یک لحاف و عبای کهنه و قدری قند و چای و نان برداشته یک عرادهٔ اسبی کرایه کرده یک لیره درآورده به عراده‌چی داده اضافهٔ پولش را گرفتم. چنانچه به عراده‌چی سپرده بود مرا به یافه آورده از آن‌جا رفتم بیروت پیش آن کس که گفته بود اشیائت را پیش آن خواهم فرستاد. گفتم: «من امانتی دارم، پیش شما خواهد آمد.»

گفت: «خیلی خوب، هر وقت آمد به شما خبر می‌دهم.»

دو هفته از این مقدمه گذشت خبری نشد. کاغذ نوشتم جواب نیامد. دوباره نوشتم بی‌جواب ماند، سفارشی کردم مفید نشد. بالاخره به تنگ آمده آن‌چه به دهنم آمد از فحاشی و سقط گفتن مضایقه نکرده نوشته از پست فرستادم، عاقبت از پست جوابی بدین مضمون رسید: «بعد از عزیمت تو ارادهٔ گرفتن مرا نمودند. دکان را بسته خود را به آستانهٔ مقدسه دخیل انداخته، سه روز و سه شب التجا و گریه و زاری نموده آرام نگرفتم. بالأخره نسیم رحمت وزید و از سر جرمم درگذشت. اموال و اشیاء تو را محض ارتدادت از من گرفتند و مرا امان دادند. اموال تو را به مؤمنین و مستحقین قسمت کردند. چه‌قدر به من بیچاره از برای دوستی شما خسارت وارد گشته، متهم شدم. همهٔ این زیان و تنزیل درجه و رتبه از شما به من وارد آمد. با وجود این از تو خجلم، همهٔ این تقصیرات را از خودت دان که بدون استحصال اذن و اجازه داخل خلوت آن حضرت شدی که بدین گونه ثمر دهد.»

جواب او را آن‌چه به قلم آمد نوشتم و چیزی فرو نگذاشتم. خوب بود که ساعت و قمه در پیشم بود. آن‌ها را فروخته، در اسلامبول آشنا دارم، از آن‌جا پول گرفته به یزد خواهم رفت که بگویم به مکه نرفته به عکه رفته بودم و جمعیت این الواط بی‌دین و مذهب را چنان رسوا کرده ناموس این بی‌ناموسان و گمراهان بادیهٔ ضلالت را به باد نیستی دهم، که حظ کنند، تا من‌بعد کسی را نتوانند اغوا نمایند. چون آقا جلیل با این طایفهٔ رذیل که اسم مکروه [بهایی] به روی خود گذاشته، دایماً در جنگ و جدال و مباحثه است، و از راه شوخی و مزاح آن‌چه مکتون ضمیر ایشان است به خود ایشان برمی‌گرداند، این حکایت را به ایشان گفتم تا در جهان سمر کند؛ حال بنده را پیش هر کس برده که حکایت کن.

باری، پس از گردش مراجعت به خانه نموده ناهار خوردیم. آدم حاجی... تبریزی آمد رقعه‌ای آورد که نوشته بود: «مهمان خوش صحبت که عبارت از جناب میرزا رضا خان مازندرانی باشد از مارسیل آمده و سابق هم آمده بود. یوسف عمو ایشان را دیده ولی شما ندیده‌اید. موافق سلیقهٔ شما صحبت می‌کند. شب را تشریف بیاورید صرف شام نموده صحبت نماییم و گفت و گوهای ایشان که مطابق افکار شما و خالی از ملاحت نیست بشنویم.»

شب رفتیم، چند نفری حضور داشتند، حاجی... ابراهیم‌بیگ را معرفی نمود. پس از تعارف رسمی چنانچه رسم این‌گونه مجالس است، از اقسام غیبت ملانماها و بی‌نظمی مملکت و ظلم حکام و اعمال ناشایستهٔ آخوندهای رشوه‌خوار و غیره در میان آمد. به عادت معلوم رشتهٔ صحبت به درازا کشید. بازار بگو و بشنو رونق گرفت. بالأخره رضا خان گفت: «عزیز من! همهٔ این قبایح که می‌شمرید تقصیر خود ملت است که طالب به دست آوردن حقوق شخصی خود نیستند و مانند شتر خار می‌خورند و بار می‌برند. به هر زحمت و مشقت صابر و به هر ظلم و تعدی شاکرند. البته در این صورت، هر کس باشد پای خود را به گردهٔ آن‌ها گذاشته سوار خواهد شد. در همهٔ ممالک روی زمین سابق این وضع بوده است. در همین مصر حاضر، مگر تاریخ را فراموش نموده‌اید که فراعنه «انا ربکم الاعلی» می‌گفتند و بنی‌اسرائیل را به غلامی خرید و فروش می‌کردند و در خدمات شاقه ـ که بیرون از حیز اقتدار بشر بود ـ استخدام می‌نمودند؟ آیا آن وقت در

İbrahim bəylə bazara getdik. Ağa Cəlilin dükanının qabağından keçərkən bizi səsləyib dedi: “İbrahim bəy, buyurun!”

Rəsmi təarüflər və xoş-beşdən sonra gülə-gülə dedi:

“Maşallah, möcüzə elədiniz. Çünki elə bu saat sizin burada olmağınızı arzulayırdıq. İstəyirdik söhbətinizdən feyziyab olaq. Səhərdən indiyədək gülməkdən az qalır bağırsaqlarımız düyün düşsün.”

Bəy soruşdu:

“Nə kimi söhbət idi ki, mənim olmağımı arzulayırdınız?”

Ağa Cəlil dedi:

“Bir neçə ətiacı adamlardan da var idi, onlar tez əkilib getdilər. Bu hörmətli qonaq Məkkədən gələnlərdəndir. İstəyirdim başına gələn qəzavü qədəri sizə də danışsın, siz də bu feyzdən məhrum qalmayasınız.”

Sonra üzünü təzə səfərdən gəlmiş qonağına tutub dedi:

“Mən ölüm, bəy üçün də əhvalatı nağıl elə.”

Qonaq boyun qaçırıb dedi:

“Canım, siz allah, mənim yaxamdan əl çəkin!”

Ağa Cəlil təkid elədi:

“Sən mənim canım, bəy bu kimi əhvalatları eşitməyə çox rəğbət göstərir, başına gələnləri artırıb- əksiltmədən əvvəldən axıradək danış.”

Qonaq dedi:

“Qardaş, məni buraxmayacaqsan?”

Ağa Cəlil dedi:

“Yox, sən öləsən, gərək hamısını deyəsən, bəy eşitsin.”

Qonaq başına gələnləri belə söylədi:

“Yəzddə nanəciblərdən bir neçə nəfər vardır. Hər gün bir yerə toplaşırlar. Onların bəzisinin mənimlə dostluğu var idi. O qədər başımı apardılar ki, məni də cəmiyyətlərinə daxil elədilər. Hər gün Cəmali-Mübarəkdən bollu təriflər söyləyir, onun haqqında qəribə hadisələr və əfsanələr danışırdılar. Nəhayət, məni də, Cəmali-Mübarəki görməmiş onun müridi, bəlkə də vəfalı qulu elədilər.

Bir kiçik qardaşım var idi. Onların qurqusu ilə onu dükanda qoyub, ziyarətə gedən Hacılarla Məkkəyə getmək adı ilə Əkəyə doğru yola düşdüm. Vəsfə gəlməz bir zövq-şövq ilə, hədsiz ixlasla Odessa yolu ilə İstambula, İstambuldan Yafəyə, oradan da Əkəyə gəlib çatdım.

Həmşəhərlərimdən də bir neçə nəfərini orada gördüm. Onlardan biri Yəzddə mənim qonşum idi. Orada qalıb xırdavat dükanı açmışdı. Ona tanışlıq verdim. Əvvəlcə məni tanımadı. Sonra özümün və onun evinin ünvanını, adımı söylədim. Məni tanıdı....

Mən hər gün onun dükanına gedib yalvarır, xahiş-iltimasımı artırırdım. Nəhayət, neçə gündən sonra dedi:

“Get paltarlarını dəyiş, təmiz, pakizə geyin, özünə ətir vur. Bu gün Cəmali-Mübarəkin ziyarəti şərəfinə nail olacaqsan.”

Mən də hamama getdim, başa, saqqala maya qoydum, təslim və itaət paltarı geydim. Ürəyim döyünür, bədənim titrəyirdi. Hədsiz zövq-şövqlə getdik. Qapıçı bizi hörmətlə qarşılayıb yuxarı apardı. Pərdədar pərdəni qaldırdı. Dostum astananı öpdü. Mən də onun kimi elədim. Ədəblə daxil olub səcdə elədik, zəlil bəndə kimi dayanıb durduq. Az sonra yavaş-yavaş irəli gedib diz çökdük. Ağanın dizini öpdük, dalı-dalı çəkilib, yenə də qapının yanında ədəblə əllərimizi döşümüzün üstünə qoyub dayandıq. Bizdən əvvəl də neçə nəfərə buraya gəlmək icazəsi verilmişdi. Onların da hamısı əllərini döşü üstə qoyub gözlərini yerə dikmiş, cansız bir heykəl kimi kəmali təvazö və ədəblə quruyub qalmışdılar.

Doğrusu, mən də vahiməmin şiddətindən başımı qaldırıb baxmağa cəsarət eləmirdim. Bu minvalla bir saat keçdi. Ərəbcə bu sözləri yoldaşıma dedi ki, mənə farsca tərcümə eləsin:

“Bizi ziyarət eləmək üçün yolda çəkdiyin zəhmətlər və məşəqqətlər dərgahımızda qəbul olunmuş, bizi razı salmışdır. Bundan sonra astanamızın xüsusi adamları cərgəsində olacaqsınız.” -- Sonra əlavə elədi: -- “Onun ziyarətə gəlməsi iki yüz adamın dəniz fırtınasında qərq olmaqdan xilas olmasına səbəb oldu. Əgər o, gəmidə olmasa idi, gəmi sınacaq, bütün sərnişinlər dənizin təkinə batıb məhv olacaq idilər. Lakin o, bizə tərəf gəlmək əzmində olduğuna görə gəmini intihasız dənizin girdabından qurtardıq.”

Bu vaxt, gözaltı, danışan şəxsə tərəf baxdım. Gördüm dərviş qılıqlı, çaxır küpü kimi kök bir adamdır. Lakin onun sözləri mənim etiqadımı və ixlasımı bir qədər də artırdı. Çünki, doğrudan da, dənizdə fırtına başlayıb qorxunc təlatümə rast gəldiyimizə görə tamamilə həyatımızdan naümid olmuşduq. Mən gəmidə sidq ilə Cəmali-Mübarəkə pənah aparıb arxalanmışdım. İndi onun bu sözlərini möcüzə və xariqüladə bir hadisə sanırdım. İnamım daha da artdı. İxtiyarsız olaraq gözlərim yaşardı, ağladım. Sakit olandan sonra hüzurundan mürəxxəs olmaq icazəsi alıb, yenə də səcdə elədik, dal-dalı çəkilib qapıdan çıxdıq. Adamları bizi başqa otağa aparıb çoxlu məhəbbət göstərib, mehribanlıq etdilər, qəhvə gətirdilər, içdik. Mən tamamilə şübhədən xilas oldum. İnamım birə yüz artdı.

Neçə gündən sonra yenə də həmşəhərlimin yanına gedib ona yalvardım ki, məni Cəmali- Mübarəkin yanına tez-tez aparsın. Çünki onu görmək ləzzəti məni elə sərxoş eləmişdi ki, hətta can vermək əzabı belə onun dadını damağımdan apara bilməzdi, həmşəhərlim dedi:

“Gərək qapıçıya, pərdədara özünəlayiq töhfə, hədiyyə aparasan.”

Dedim:

“Mənim gözüm üstə.”

Xülasə, hər ikisinin haqqını verib, görüşə nail olduq. Əvvəlki kimi hörmət mərasimini yerinə yetirib qayıtdıq.

Bir ay bu minvalla hər neçə gündən bir həmşəhərlimlə birlikdə Cəmali-Mübarəkin görüşünə gedirdik. Yavaş-yavaş mən özüm də dərgahın məhrəm adamlarından oldum. Daha ora getmək üçün yoldaşa ehtiyacım olmadı. Ziyarət eləmək şövqü başıma vuranda özüm tək gedib qayıdırdım.

Günlərin birində yenə də ziyarət şövqü səbr və qərarımı əlimdən aldı. Gedib astanasını öpmək istədim. Nə qapıçı var idi, nə pərdədar. Cəsarətlə otağa daxil oldum. Gördüm Cəmali-Mübarək, çuvala girmiş ayı kimi, arxası üstə uzanıb, ayaqlarını da qaldırıb divara söykəyibdir. Yaxın adamlarından biri də onun yanında oturub deyir:

“Heç belə bir eşşək olmaz.”

Cəmali-Mübarək də qəhqəhə ilə gülürdü. Laübali bir vəziyyətdə, lotu-potulardan da görünməyən bir ədəbsizliklə başları ixtilata və söhbətə qarışmışdı. Birdən gözləri mənə sataşan kimi vird oxumağa, ho-ho eləməyə başladılar. Dostu tez yerindən qalxıb, qarşısında boynunu əydi, hirsli- hirsli mənə tərəf baxmağa başladı. Qorxumdan rəng-rufum qaçdı, bədənimə titrətmə düşdü. Tez otaqdan çıxıb, həmşəhərlimin dükanına gəldim. Lakin gördüyüm "Öküzün başı" barəsində bir işarə belə vurmadım. Bu hadisədən üç gün keçdi. Üçüncü gün həmşəhərlim gəlib dedi:

“Sən mənsiz həzrətin hüzuruna getmişdin?”

“Bəli,” -- dedim.

Dedi:

“Bəs sən eşitməmisən ki: "peyğəmbərin evinə ondan izn almamış daxil olmayın?" Bu nə ədəbsizlikdir, eləmisən? Həzrət bilib ki, o gördüyün vəziyyətdən sənin ürəyində şəkk-şübhə əmələ gəlibdir. İndi sənə həd vurmaq vacib olubdur. Ola bilsin sabah ya biri gün müridlər gəlib sənə həd vursunlar. Lakin mən səninlə həmşəhərliyəm, sən mənim qonşum və dostumsan.

Deməli, mənim boynumda sənin üç böyük haqqın var. Mən razı olmaram ki, mənim gözümün qabağında sənə həd vursunlar. Məsləhət budur ki, mürtədliyin birinci addımından tövbə eləyəsən, həm də bu vilayətdən çıxıb gedəsən. Əgər sabaha kimi burada qalsan, şübhəsiz, səni tutacaq və həd vuracaqlar. Yaxşısı budur ki, mən sənin üçün bir araba kirə eləyim, səni Yafəyə aparsın. Neçə gün Beyrutda qalarsan, mən sənin şeylərini oraya göndərərəm, əgər nəqd pulun varsa burada qoy, çünki yolda əlindən alarlar.”

Bu sözləri elə ürək yanğısı ilə, gözləri yaşarmış bir vəziyyətdə deyirdi ki, guya mənim halıma yanır və ağlamaq istəyir. Bir üzdən də gözlərinin yaşını silirdi.

Mən onun bütün sözlərinə inandım. Neçə dənə ağ məcidi, bir də otuz bir dənə fransız lirəsi varım idi, hamısını ona verdim. Bir neçə ağ məcidi ilə üç fransız lirəsini mənə qaytardı. İyirmi səkkiz fransız lirəsi, Odessada yeddi manata aldığım bir çamadan, və bütün paltarlarım, arxalığım, üç dəst təzə mahud pencək-şalvarım, neçə dəst alt paltarım, köynəyim, təzə mahud sərdarım, əbam, qələmdanım və çay dəstgahım onun yanında qaldı. Bir köhnə yorğanla əba, bir az qənd-çay, çörək götürüb kirayə götürdüyü bir atlı araba ilə Yafəyə tərəf yola düşdüm. Bir lirə çıxarıb arabaçıya verdim. Kəsirini aldım. Arabaçıya tapşırmışdı ki, məni Yafəyə çatdırsın, o da öz borcunu yerinə yetirdi. Oradan getdim Beyruta. Beyrutda şeyləri ünvanına göndərəcəyi adamın yanına gedib dedim:

“Mənim bir əmanətim var, sizin ünvanınıza gələcəkdir.”

Dedi:

“Çox gözəl, nə vaxt gəlsə sizə xəbər verərəm.”

Bu söhbətdən iki həftə keçdi. Şeylərdən heç bir xəbər gəlmədi. Bir məktub yazdım. Cavab vermədi. Yenə də yazdım, cavabsız qaldı. Sifariş göndərdim. Fayda vermədi. Nəhayət, təngə gəlib, ağzıma gələn yaman-yoğuzu bir kağızda yazıb poçt ilə göndərdim. Nəhayət, poçt vasitəsilə aşağıdakı məzmunda bir məktub aldım:

"Sən gedəndən sonra məni tutmaq istədilər. Dükanı bağladım, müqəddəs astanaya dəxil düşdüm. Üç gün-üç gecə yalvarıb yaxardım, aramsız ağlayıb sızladım. Nəhayət, mərhəmət nəsimi başımın üzərində əsməyə başladı. Təqsirimdən keçdi. Amma sənin şeylərini mürtəd olduğuna görə məndən alıb, canıma aman verdi. Şeylərini möminlərə və müstəhəqlərə payladılar. Mən yazığa sizinlə dostluq elədiyimə görə nə qədər xəsarət dəydi. Məni töhmətləndirdilər. Bütün bu zərər və rütbəmin aşağı düşməsinə siz bais oldunuz. Bununla belə, sizdən xəcalət çəkirəm. Bütün təqsir özünüzdədir ki, izn almamış o həzrətin xəlvətinə daxil olmusunuz. Bunlar sizin ayaquzunluğunuzun səmərəsidir".

Cavabında qələmə nə gəldi yazdım, heç bir şeydən müzayiqə eləmədim. Yaxşı ki, saatımla qələm yanımda idi. Bunları sataram, İstambula kimi kifayət elər. Orada bir tanışım var, ondan borc alıb Yəzdə qayıdacağam. Gedib orada deyəcəyəm ki, Məkkəyə getmədim. Əkəyə getdim. Bu dinsiz, məzhəbsiz lotuların cəmiyyətini elə rüsvay eləyim, bu yolunu azmış binamusların namusunu elə bada verim ki, özləri əhsən desinlər, daha bundan sonra heç kəsi aldada bilməsinlər.

Özlərini iyrənc bir adla adlandıran bu rəzil tayfa ilə Ağa Cəlil həmişə vuruşub mübahisə və münaqişə etdiyinə görə zarafat və məsxərə ilə onların könlündəkiləri özlərinə qaytarır. Mən də bu hadisəni ona söylədim ki, hər yerdə yayılsın. İndi də məni tutub onun-bunun yanına aparıb deyir ki, başına gələnləri danış.

Nə isə, bir qədər gəzdikdən sonra evə qayıdıb nahar yedik, Hacı ... Təbrizinin adamı bir məktub gətirdi. Yazmışdı ki, xoşsöhbət qonağımız Mirzə Rza xan Mazəndərani Marseldən gəlibdir. Bundan qabaq da gəlmişdi. Onu Yusif əmi görüb, amma siz görməmisiniz. Sizin zövqünüzə uyğun söhbət eləyir. Gecə təşrif gətirin, şam yeyib, söhbət eləyək, həm də Mirzə Rza xanın sizin əfkarınıza uyğun, məlahətdən xali olmayan sözlərinə qulaq asaq.

Gecə qonaq getdik. Bizdən başqa bir neçə nəfər də var idi. Hacı ... İbrahim bəyi qonaqlara təqdim elədi. Rəsmi təarüflərdən sonra bu kimi məclislərə məxsus söhbətlər başlandı.

Mollanümaların kələkbazlığından, ölkədəki hərc-mərclikdən, hakimlərin zülmündən, rüşvətxor axundların nalayiq hərəkətlərindən və sairədən danışıldı. Məlum adətə görə söhbət uzandı, söz bazarı rövnəqləndi. Nəhayət, Rza xan dedi:

“Mənim əzizim, bütün bu saydığınız qəbahətlərin təqsiri millətin öz öhdəsindədir; çünki millət öz şəxsi hüququnu ələ gətirmək istəmir, dəvə kimi tikan yeyir, yük daşıyır, hər bir zəhmətə və məşəqqətə dözür, hər cür zülmə, təcavüzə boyun əyir. Əlbəttə, belə olduqda hər kəs olsa onların çiynində oturacaq. Dünyanın bütün ölkələrində keçmiş zamanlarda vəziyyət belə idi. Elə bu əsrin özünü götürək. Tarixi unutmamışsınızsa Fironların "Mən ulu allaham" deməsini Bəni-İsraili qul kimi alıb satmalarını, onları ən ağır şəraitdə bəşərin qüdrətindən kənar işləri görməyə vadar etmələrini bilirsiniz....

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Ərəstu hakimin sözü: padşahlığın əlli qaydası

هر که را نبود امانت در جهان او بود خوار و ذلیل مردمان!نور علم است و علم پرتو عقل روشن است این سخن، چه حاجت نقل؟

8 мин
Nəsihət toplusunun sonu

مکن کس را به اندک ظن باطل عقوبت، تا پشیمانی نیارد!که چون شک در یقین گردد هویدا پشیمان کرده را سودی نیارد

6 мин
Mikado nitqinin tərcüməsi

ترجمهٔ نطق اعلی‌حضرت «میکادو»ایمپراتور ژاپون در اول روز تأسیس مجلس پارلمان، اعلان مشروطیت به ملت خوش‌عاقبت و ترک استقلال [استبداد] و شمه‌ای از وطن‌پرستی و جوان‌مردی ژنرال نوژو در جنگ «پورآرتور» و فدا کردن دو فرزند خود و پاداش مرحمت‌های پادشاه جوان‌بخت که به ملت مشهود فرموده بودند.

5 мин
Yaponiyanın tərəqqisi və yapon qadınları

از این چند بیت مثنوی، از هزار یک تعریف و تمجید این ملت جوان‌بخت خوش‌عاقبت ژاپون، آن‌چه شاید و باید ثمرهٔ نطق اعلی‌حضرت «مقادو» چه درجه سبب ترقی محیرالعقول این ملت گشت مفهوم نمی‌شود، دریغ آمدم که در این موقع شمه‌ای از هزار یک ترقیات فوق‌العادهٔ این گروه خوش‌بخت را ذکر ننمایم.چون مقام اوج این طایفهٔ خلق‌الساعه گشته، زیرا که چهل سال پیش نه از ایشان اسمی و نه رسمی بود، مجهول عالم بودند، در اندک زمان چنان اوج کردند که عبرة للناظرین گشتند و سرانگشت عموم سیاسیون روی زمین به دندان حیرت گذاشتند، جهت عبرت هر قوم و ملت کرورها کتب تصنیف و تألیف کرده در مطبوعات عالم -به‌غیر از ایران- باب‌التجارای مفتوح شد؛ هر صاحب غیرت و حمیت جلدی خریده با کمال میل و رغبت به مطالعه‌اش می‌پردازد و این ملت به حدی در شرق و غرب عالم نام بلند حاصل کردند که اگر چنان‌چه «اویاما» سردار بری و «توغو» امیرالبحر را در پایتخت‌های امریک و اروپ به یک اطاق بگذارند و اعلان کنند که دیدار «توغو» و «اویاما» را نشان می‌دهیم به دخولهٔ یک تومان، از خُرد و بزرگ رغبت کرده دخولیه را داده و ایشان را می‌بینند و تماشا می‌کنند که در چه هیکل و قیافه هستند و ملیون‌ها از این‌رو ثروت می‌توان اندوخت و حال آن‌که غیر از جوهر بنی‌آدم چیز دیگر نیستند و کسانی هستند که پانصد تومان می‌دهند که نیم ساعت با ایشان مصاحبت نمایند و اشخاصی هستند که چندین هزار تومان مایه گذاشته این‌ها را دعوت می‌کنند به مهمانی. این شهرت و عزت حاصل نشده مگر از شاه‌پرستی و وطن‌دوستی و از حسن تربیت و علم اخلاق و دیانت و امانت ایشان که در نزد دوست و دشمن عزیز و محترم داشته نام نیکو در جهان به یادگار گذاشتند. چون از بنی نوع ما هستند، لازم آمد که ترجمهٔ حال ایشان تذکره شود به نام انسانیت، والاّ ما مأمور نیستیم اخلاق حسنه را در بی‌دینی دیده بپوشانیم. آیین و مذهب امری است که

18 мин

Стихи других поэтов