Ərəstu hakimin sözü: padşahlığın əlli qaydası
هر که را نبود امانت در جهان او بود خوار و ذلیل مردمان!
نور علم است و علم پرتو عقل روشن است این سخن، چه حاجت نقل؟
علم چندان که بیشتر خوانی چون عمل در تو نیست نادانی
نه محقق بود نه دانشمند چارپایی بر او کتابی چند
آن تهی مغز را چه علم و خبر که بر او هیزم است یا دفتر
از بستانالسیاحه، قول ارسطو[ی] حکیم
پادشاه مثل دریاست، اعیان دولت و ارکان مملکت مثل انهار است که از دریا منشعب میشود. همچنان که نهرها در عذوبت و مرارت تابع دریاست، طریقهٔ ارکان دولت و اعیان سلطنت در عدل و ظلم موافق سیرت پادشاه است.
خوی شاهان در رعیت جا کند چرخ اخضر خاک را خضرا کند
شه چو حوضی دان و چشمه لولهها آب از لوله رود در کوزهها
چونکه آب از جملهٔ حوض است پاک هر یکی آبی دهد خوش ذوقناک
ور در آن حوض آب شور است و پلید هر یکی لوله همان آرد پدید
زانکه پیوستهست هر لوله به حوض خوض کن در معنی این حرف، خوض
و هم محققین حکما فرمودهاند: هر پادشاهی که بنای حکومت خود را بر پنجاه قاعده گذارد [و] آن پنجاه قاعده [را] در سلطنت خود معمول دارد، هر آینه دولتش بر دوام و سلطنتش مستدام خواهد بود:
اول: در جمیع افعال از عادات و عبادات، رضای حق -سبحانه و تعالی- را منظور دارد و نیازمند درگاه ایزد متعال باشد و غیر از رضای حق منظوری نداشته باشد.
دویم: در همهٔ احوال و افعال طریق وسط و اعتدال اختیار کند.
سیوم: وزرای کار دیدهٔ نجیب و امرای محنت کشیدهٔ حسیب بر سر کار آورد.
چهارم: خردمندان قوم و ارباب معرفت و استعداد را تربیت نماید.
پنجم: خاندان قدیم و دودمان عظیم از دولت و ثروت افتاده را رعایت نماید.
ششم: برای قبض و بسط و رتق و فتق و ربط و جمع [امور] و قهر اعداء و تربیت احباء، [به] ارباب روزی از اهل معرفت و دانش و از اصحاب خبرت و بینش و تجربه، کار مقرر فرماید.
هفتم: سران و سروران و سپهسالاران از اصحاب علم و قلم و پیران کهنسال و نجبای قوم باشند.
هشتم: لشکر از جماعت صحرانشین و ایلات کوهستان و دهستان جمع فرماید.
نهم: مواجب و جیره و علیق لشکر از خزانه مرحمت شود [و] به جای دیگر حواله نشود.
دهم: رعیت را به غایت ملاطفت و محافظت نماید، یک حقیر رعیت را به ملک نفروشد.
یازدهم: خدمات متعدده به شخص واحد رجوع نفرماید و هر کس را فراخور اهلیت خدمت دهد.
دوازدهم: هر دیاری را خفیه و وقایعنگار تعیین کند که پادشاه را از حال دوست و دشمن اطلاع دهند.
سیزدهم: پیوسته بر ترفیه حال درویشان و مسکینان و بیوهزنان همت گمارد.
چهاردهم: جهت فیصل امورات شرعیه در هر شهر و قصبه قاضی امین و شیخ متدین و مفتی دیندار بگمارد، که اهالی آنها در بستر استراحت آسوده غنوده و دعاگو باشند.
پانزدهم: در تربیت اهل صنایع مبالغه فرماید و مقرر دارد هر صاحب صنعت از حد خود تجاوز نکرده لباس به فراخور حال خود پوشد.
شانزدهم: خراج دیوانی را به مساوات اخذ و دریافت دارد و تعدی نکند.
هفدهم: در وقت صلح، لشکر را به استعمال آلات حرب مشغول دارد و به کسالت و بطالت نگذارد.
هجدهم: به عموم رعایا فرمان رود که در خانه آلات جنگ نگاه ندارند.
نوزدهم: رعیت را بیکار نگذارد و هر یک را به فراخور حال خود به کار بگمارد و اسباب کار را فراهم آرد.
بیستم: با زنان بسیار مصاحبت و معاشرت ننماید.
بیست و یکم: در تکریم علمای دین و ذریهٔ خاتمالنبیین (صلعم) و تعظیم حکمای معرفت قرین جهد نماید.
بیست و دویم: یتیمان و بیوهزنان و پیران از کار افتاده را رعایت و محبت نماید.
بیست و سیم: دونان بدگهر و غمازان زشت سیر به درگاه راه ندهد.
بیست و چهارم: در سیاست تعجیل نکند تا آنکه کمال تحقیق و تفتیش به عمل آورد.
بیست و پنجم: هر شهر و قصبه را محله به محله نموده به کدخدای امین دیندار سپارد.
بیست و ششم: ملاک و ارباب دولت و ثروت را از احتکار غلات منع فرماید.
بیست و هفتم: هرگاه ملکی را به قهر و غلبه به دست آورد رؤسای او را کوچانیده در پایتخت آرد و ایشان را امان داده محافظت نماید و اشرار و مفسدین ایشان را به سیاست رساند.
بیست و هشتم: بار حیوانات چارپا را معین نماید که زیاده بر قوهٔ حیوان بار نکنند.
بیست و نهم: برای عابرین سبیل رباط، به جهت طالبان علم مدارس و برای درویشان خانقاه بنا کند.
سیام: با کسی عهد نبندد و اگر بندد بلاسبب نشکند.
سی و یکم: اگر از سران و سرکردگان لشکر از میدان جنگ روگردانند فوراً معزول کرده دیگر بار به عمل واندارد.
سی و دویم: اگر صاحب منصبی در جنگ مقتول شود اولادش را تربیت کرده بنازد.
سی و سیم: قدغن اکید فرماید لشکری و رعیت استعمال مسکرات از قبیل بنگ و تریاک و غیره نکنند.
سی و چهارم: دروغزن متملّق را به درگاه راه ندهد که ضرر دروغزن بیشتر از لشکر خصم است به دولت.
سی و پنجم: ملاحظهٔ خدمتکار قدیم و جدید نکند، هر کس را به رعایت خدمت و صداقتش کیفر دهند.
سی و ششم: هنگام وارسی به امور بسیار ساعی باشد که مشتبه ننمایند.
سی و هفتم: سالی یک بار در ایام عید بارعام دهد.
سی و هشتم: به کیش و مذهب کسی از رعایا متعرض نشود؛ مگر به آنان که مذهب تازه درآورده و سبب اختلال میشوند، سیاست فوری لازم است.
سی و نهم: در مصارف شخصی اسراف نکند. و وجوهات مجاهدین را خود خرج ننماید.
چهلم: اوقات خود را قسمت سازد جهت رسیدگی به امورات مملکتی و استراحت وجود و نوازش اولاد و ستایش یزدان.
چهل و یکم: سالی دوبار سران لشکر و اعیان مملکت را ضیافت باشکوه دهد.
چهل و دویم: در تربیت ولیعهد سعی بلیغ فرماید و راه و رسم جهانبانی و عدالت را به او ملکه سازد و از هرگونه علوم و فنون او را تعلیم نماید.
چهل و سیم: [به] دول همجوار و استحکام بنیان مودت دقت و متاع مملکت خویش را با متاع او مبادله نماید و در پیشرفت تجارت بکوشد. در بستن معاهدات آدم امین و دانا مقرر نماید که ملاحظهٔ استقبال کند.
چهل و چهارم: طریق تجارت را به هر ملک بگشاید و تجار را ایمنی داده علم بیاموزد.
چهل و پنجم: شاهزادگان را از پایتخت بیرون نگذارد و حکومت به ایشان تفویض نکند.
چهل و ششم: به حکام و مأمورین مواجب کافی دهد و منع از رشوت و خیانت کند و اگر خیانت ثابت شود معزول کرده مؤاخذه نماید و دیگر به او عملی تفویض نکند.
چهل و هفتم: در صحت ابدان رعیت مواظبت تمام مرعی دارد، در هر شهر و نصبه مجلس صحی گذارد و طبیبان حاذق برگمارد.
چهل و هشتم: از ملک آفتزده نگیرد و برای زراعت آنها غله به قرض دهد.
چهل و نهم: اعیاد مذهبی و ملتی را محترم بدارد.
پنجاهم: از حال محبوسین بیخبر نباشد و دائماً تفقد حال ایشان نماید که مبادا زیاده بر جرم جزا بینند.
حکمت
گریستن به هر چیز عفو کردن از همه چیز است.
مرد آنچه بداند گوید و زن خوش آید مردان سراید.
در عقب هر حزن شادی است و عقب فرح و شادی مرارت است.
اگر اهل جملهٔ عالم ناحق است، پس معلوم است که جملهٔ عالم بر حق است. (!)
ذوق و لذت دایمی ذوق و لذت نیست.
جراحت زبان بدتر از جراحت سنان است.
موی هر قدر باریکتر است سایهدار است.
جایی فضیلت ختام پذیرد فصاحت آغازد.
اخلاق ذمیمه و افعال رذیلهٔ انسانی
استهزا، اسراف یعنی بذل در غیر موقع، افتخار به مال خود و اموال پدر، بخل، بطالت، تکبر، جبن، حقد، جهل، غمازی، حسد، حرص، حیرت، حزن، خیانت، خدعه، ریا، شماتت، ظلم، کینه، غضب، نفاق -«یقولون بألسنتهم مالیس فی قلوبهم»- غرور، لجاج، ستیزه، مزاح، مضحکه، نمامی -«النمام لایدخل الجنة»- وقاحت، هزل، غیبت، دروغ -«لعنة الله علی الکاذبین.»
گیرم پدر تو بود فاضل از فضل پدر تو را چه حاصل!
چو فضلهایست که میزاید از غذای لطیف نسب به فخر کند هرکسی ز بیهنری
از حسد ویران شود این جسم و جان از حسد آلوده گردد خانمان
چشم حرص [تنگ] مرد دنیادار را یا قناعت پر کند یا خاک گور
هر آنکس را که ایزد راه ننمود ز استعمال منطق هیچ نگشود
ظالم بمرد، قاعدهٔ زشت از او بماند عادل گذشت، نام نکو یادگار کرد
قارون هلاک شد که چهل خانه گنج داشت نوشیروان نمرد که نام نکو گذاشت
ستیزه به جایی رساند سخن که ویران کند خانمان کهن
چو غماز گرگ است و دولت رمه چو ره یافت، تاراج گردد همه
دهد سفله را هر که با خویش راه فتد زود از پایهٔ عز و جاه
به هر در که یابد رهی، بدگهر به ارکان آن در رساند ضرر
ابلهست آنکه فعل اوست لجاج ابلهی را کجا کنند علاج؟
تا توانی لجاج پیشه مکن کآفت حب و دوستیست لجاج!
تا توانی مگوی غیبت کس نه گه جد و نه گه طیبت!
هر که او غیبت کسی شنود هست همچون کنندهٔ غیبت
هر که باشد حریص بر چیزی مینیاید به جستن آن شرم برود از نهاد او خجلت بشود از سرشت او آزرم
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/zeynalabdin-maragayi-3-erestu-hakimin-sozu-padsahligin-elli-qaydasi
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
عارف، جمالالدین اصفهانیاین عمر که از نیمهٔ هشتاد گذشت یادش چه کنی که شاد و ناشاد گذشت
Şairlərdən seçmələr, 6فردوسیاسمش میرزا ابوالقاسم طوسی -علیهالرحمه- پادشاه شعرا و ممدوح شاه و گدا، شاعر به آن هنروری مادر جهان نزاییده. با وجود صدها رقیب که همه در فنون شعر ماهر مانند عنصری و غیره لاف «انا ولا غیر» زدندی، تمام اوقات خود را صرف نمودند که نکتهای گیرند به او و ایرادی به وی آورند، موفق نشدند و از حسرت مردند، در علوم ریاضی و رجال و منطق و تاریخ سرآمد دوران و مشار بالبنان بود و در حقیقت زبان و رسوم ایران را زنده کرد. علاوه از فن شعر، چند هزار بیت در یک بحر و وزن سرودن سهل نیست، آهنگ اشعار آن مرد دانای بزرگوار، از ابتدا تا انتها، حالت غریب دارد، خواننده و شنوندهٔ کلام آن، شیخ و شاب را قوهٔ شجاعت حاصل گردد به نوعی که گویا در میدان رزم حاضر است؛ و کتاب او در نزد هر قوم با عزت و احترام است. عالیجنابی و غنی طبعی او به حدی که زحمات چندین سالهٔ خود را در آنی به حمامی و دلاک بذل فرمود، و حفظ شرافت شأن خود را در هر السنه و افواه جاری نمود، چنانچه ترجمهٔ حالش را مختلف به السنهٔ خارجی نمودهاند، نه مانند شعرای عصر ما که تملق و مبالغه را شعار ساختهاند.
Şairlərdən seçmələr, 7معین بن عبدالله شیرازیایام بقا چو باد نوروز گذشت روز و شب ما به محنت و سوز گذشت
Şairlərdən seçmələr, 8هاتفینروی رو گشاده بر سر کوی تا نگردد نقاب رویت موی
Стихи других поэтов
İki salma boylu yarı sevmişəm,Birisi pəridir, birisi mələk,
DərdimiBabat babat yüz min mənim dərdim var,Kimə deyəm yana yana dərdimi
SüsəniТы — султанша на троне в стране красоты,Сусани,
ÇaynaməTəalallah zəhi sani', zəhi təqdiri-yəzdani,Huvəllahulləzi la-misləhu, la-xaliqü-ş-şani