Leyli və Məcnun, fəsil 29
Məsnəvi nədir?
Məsnəvi: hər beyti öz qafiyəsi ilə gələn uzun nəzm, adətən dastan və ya hekayə.
فرزانه سخنسرای بغداداز سرّ سخن چنین خبر داد
کان شیفتهٔ رسن بریدهدیوانهٔ ماه نو ندیده
مجنونِ جگر کباب گشتهدهقانِ دهِ خراب گشته
میگشت به هر بسیچگاهیمونس نه به جز دریغ و آهی
بویی که ز سوی یارش آمدخوشبویتر از بهارش آمد
زان بویِ خوش دماغپروراعضاش گرفته رنگ عنبر
آن عنبر تر ز بهر سودامیکرد مفرحی مهیا
بر خاک فتاده چون ذلیلاندر زیر درختی از مغیلان
زانروی که روی کار نشناختخار از گل و گل ز خار نشناخت
ناگه سیهی شتر سواریبگذشت بر او چو گَرزه ماری
چون دید در آن اسیر بیرختبگرفت زمام ناقه را سخت
غرید به شکل نره دیویبرداشت چو غافلان غریوی
کای بیخبر از حساب هستی!مشغول به کار بتپرستی
به گر ز بتان عنان بتابیکز هیچ بتی وفا نیابی
این کار که هست نیست با نوروان یار که نیست هست ازین دور
بیکار کسی تو با چنین کاربییار بهی تو از چنین یار
آن دوست که دل بدو سپردیبر دشمنیاش گمان نبردی
شد دشمن تو ز بیوفاییخو باز بُرید از آشنایی
چون خرمن خود به باد دادتبد عهد شد و نکرد یادت
دادند به شوهری جوانشکردند عروس در زمانش
و او خدمت شوی را بسیچیدپیچید در اوی و سر نپیچید
باشد همه روزه گوش در گوشبا شوهر خویشتن همآغوش
کارش همه بوسه و کنار استتو در غم کارش، این چه کار است؟
چون او ز تو دور شد به فرسنگتو نیز بزن قرابه بر سنگ
چون ناوردت به سالها یادزو یاد مکن چه کارت افتاد؟
زن گر نه یکی هزار باشددر عهد کماستوار باشد
چون نقش وفا و عهد بستندبر نام زنان قلم شکستند
زن دوست بود ولی زمانیتا جز تو نیافت مهربانی
چون در بر دیگری نشیندخواهد که دگر ترا نبیند
زن میل ز مرد بیش داردلیکن سوی کام خویش دارد
زن راست نبازد آنچه بازدجز زرق نسازد آنچه سازد
بسیار جفای زن کشیدندوز هیچ زنی وفا ندیدند
مردی که کند زن آزماییزن بهتر از او به بیوفایی
زن چیست نشانهگاه نیرنگدر ظاهر صلح و در نهان جنگ
در دشمنی آفت جهان استچون دوست شود هلاک جان است
گویی که بکن، نمینیوشدگویی که مکن، دو مرده کوشد
چون غم خوری او نشاط گیردچون شاد شوی ز غم بمیرد
این کار زنانِ راستباز استافسون زنان بد دراز است
مجنون ز گزاف آن سیهکوشبر زد ز دل آتشی جگرجوش
از درد دلش که در برافتاداز پای چو مرغ در سر افتاد
چندان سر خود بکوفت بر سنگکز خون همه کوه گشت گلرنگ
افتاد میان سنگ خارهجان پاره و جامه پاره پاره
آن دیو که آن فسون بر او خوانداز گفتهٔ خویشتن خجل ماند
چندان نگذشت از آن بلندیکان دلشده یافت هوشمندی
آمد به هزار عذر در پیشکای من خجل از حکایت خویش
گفتم سخنی دروغ و بد رفتعفوم کن کانچه رفت خود رفت
گر با تو یکی مزاح کردمبر عذر تو جان مباح کردم
آن پردهنشینِ رویبستههست از قبل تو دلشکسته
شویش که ورا حریف و جفت استسر با سر او شبی نخفته است
گرچه دگری نکاح بستشاز عهد تو دور نیست دستش
جز نام تو بر زبان نیاردغیر تو کس از جهان ندارد
یکدم نبوَد که آن پریزادصد بار نیاورَد ترا یاد
سالی است که شد عروس و بیش استبا مهر تو و به مُهر خویش است
گر بیتو هزار سال باشدبر خوردن از او محال باشد
مجنون که در آن دروغگوییدید آینهای بدان دورویی
اندکتر از آنچه بود غم خوَردکم مایه از آنچه کرد کم کرد
میبود چو مرغ پر شکستهزان ضربه که خورد سرشکسته
از جزع پر آب لعل میسفتبر عهد شکسته بیت میگفت
سامان و سری نداشت کارشکز وی خبری نداشت یارش
مشاطهٔ این عروس نو عهددر جلوه چنان کشیدش از مهد
کان مهدنشین عروس جماشرشک قلم هزار نقاش
چون گشت به شوی پای بستهبود از پی دوست دلشکسته
غمخوارهٔ او غمی دگر یافتکز کردن شوی او خبر یافت
گشته خرد فرشته فامشمجنونتر از آنکه بود نامش
افتاده چو مرغ پر فشاندهبیش از نفسی در او نمانده
در جستن آب زندگانیبرجست به حالتی که دانی
شد سوی دیار آن پریرویباریک شده ز مویه چون موی
با او به زبان باد میگفتکای جفتِ نشاطگشته با جفت!
کو آن دو به دو بههم نشستن؟عهدی به هزار عهده بستن؟
کو آن به وصال امید دادن؟سر بر خط خاضعی نهادن؟
دعوی کردن به دوستاریدادن به وفا امیدواری
و امروز به ترکِ عهد گفتنرخ بی گنهی ز من نهفتن
گیرم دلت از سرِ وفا شدآن دعوی دوستی کجا شد؟
من با تو به کار جان فروشیکار تو همه زبان فروشی
من مهر ترا به جان خریدهتو مهر کسی دگر گزیده
کس عهد کسی چنین گذارد؟کاو را نفسی به یاد نارد؟
با یار نو آنچنان شدی شادکز یار قدیم ناوری یاد
گر با دگری شدی همآغوشما را به زبان مکن فراموش
شد در سر باغ تو جوانیمآوخ همه رنج باغبانیم
این فاخته رنج برد در باغچون میوه رسید میخورد زاغ
خرمای تو گرچه سازگار استبا هرکه به جز من است خار است
با آه چو من سموم داغیکس بر نخورد ز چون تو باغی
چون سرو روانی ای سمنبراز سرو نخورده هیچکس بر
برداشتی اولم به یاریبگذاشتی آخرم به خواری
آن روز که دل به تو سپردمهرگز به تو این گمان نبردم
بِفْریفتیام به عهد و سوگندکانِ تو شوم به مهر و پیوند
سوگند نگر چه راست خوردی!پیوند نگر چه راست کردی!
کردی دل خود به دیگری گرموز دیدهٔ من نیامدت شرم
تنها نه من و توییم در دورکهآزرم یکی کنیم با جور
دیگر متعرفان به کارندکایشان بد و نیکها شمارند
بینند که تا غم تو خوردمبا من تو و با تو من چه کردم
گیرم که مرا دو دیده بستندآخر دگران نظاره هستند
چون عهدهٔ عهد باز جویندجز عهدشکن ترا چه گویند؟
فرخ نبوَد شکستن عهداندیشه کن از شکستن مهد
گل تا نشکست عهد گلزارنشکست زمانه در دلش خار
می تا نشکست روی اوباشدر نام شکستگی نشد فاش
شب تا نشکست ماه را جامبا روی سیه نشد سرانجام
در تو به چه دل امید بندم؟وز تو به چه روی باز خندم؟
کان وعده که پی در او فشردیعمرم شد و هم به سر نبردی
تو آن نکنی که من شوم شادوانکس نه منم که نارمت یاد
با اینهمه رنج کز تو سنجمرنجیده شوم گر از تو رنجم
غم در دل من چنان نشاندیکهآزرم در آن میان نماندی
آن روی نه که آشنات خوانموان دل نه که بیوفات دانم
عاجز شدهام ز خوی خامتتا خود چه توان نهاد نامت
با اینهمه جورها که رانیهم قوّت جسم و قوت جانی
بیداد تو گرچه عمرکاه استزیبایی چهره عذرخواه است
آنرا که چنان جمال باشدخون همه کس حلال باشد
روزی تو و من چراغ دلریشبه زان نبود که میرمت پیش
مه گر شکرین بوَد، تو ماهیشه گر به دو رخ بوَد، تو شاهی
گل در قصبی و لاله در خزشیرین و رزین چو شیرهٔ رز
گر آتش بیندت بدان نورآبش به دهان درآید از دور
باغ ارچه گل و گلاله دار استاز عکس رخت نواله خوار است
اطلس که قبای لعل شاهی استبا قرمزی رخ تو کاهی است
ز ابروی تو هر خَمی خیالی استهر یک شب عید را هلالی است
گر عود نه صندل سپید استبا سرخ گل تو سرخ بید است
سلطان رخت به چتر مشگینهم ملک حبش گرفت و هم چین
از خوبی چهرهٔ چنین یاردشوار توان برید دشوار
تدبیر دگر جز این ندانمکاین جان به سر تو برفشانم
آزرم وفای تو گزینمدر جور و جفای تو نبینم
هم با تو شکیب را دهم سازتا عمر کجا عنان کشد باز
The Arab poets who rehearseTheir legends in immortal verse,
Say, when Majnún these tidings knew,More wild, more moody wild, he grew;
Raving through wood and mountain glen;Flying still more the haunts of men.
Sudden a perfume, grateful to the soul,O'er his awakened senses stole.
He thought from Lailí's fragrant couch it came,It filled with joy his wearied frame.
Ecstatic with the unexpected pleasure,The fond memorial of his dearest treasure,
He sank upon the ground, beneath the shadeOf a broad palm, in senseless torpor laid.
A stranger, quickly passing by,Observed the love-lorn wanderer lie
Sleeping, or dead, and checked his camel's paceTo mark the features of his face.
Loud roaring, like a demon, he awokeThe maniac from his trance, and gaily spoke:
'Up, up, thou sluggard! up and see,What thy heart's-ease has done for thee!
Better drive feeling from thy mind,Since there 's no faith in womankind:
Better be idle, than employedIn fruitless toil; better avoid
A mistress, though of form divine,If she be fair and false as thine!
They 've given her charms to one as young —The bride-veil o'er her brow is flung:
Close, side by side, from morn till night,Kissing and dalliance their delight;
Whilst thou, from human solace flying,With unrequited love art dying.
— Distant from her adorer's view,One in a thousand may be true:
The pen which writes, as if it knewA woman's promise, splits in two.
While in another's warm embrace,No witness to thy own disgrace,
Faithless, she wastes no thought on thee,Wrapped in her own felicity.
Woman's desire is more intenseThan man's — more exquisite her sense;
But, never blinded by her flame,Gain and fruition are her aim.
A woman's love is selfish all;Possessions, wealth, secure her fall
How many false and cruel prove,And not one faithful in her love!
A contradiction is her life;Without, all peace; within, all strife;
A dangerous friend, a fatal foe,Prime breeder of a world of woe.
When we are joyous, she is sad;When deep in sorrow, she is glad.
Such is the life a woman leads,And in her sorcery still succeeds.'
These words confused the lover's brain;Fire ran through every swelling vein:
Frantic he dashed his forehead on the ground,And blood flowed trickling from the ghastly wound.
'What added curse is this?' he groaning said, —'Another tempest, roaring round my head!'
When ever did a bleeding heartBetray no sign of blighted reason?
Can the most skilful gardener's artStill keep his flowers or fruit in season?
No; hearts dissolved in grief give birthTo madness, as the teeming earth
Yields herbs; and yet bewildered mind,To all but one bright object blind,
Suffers no censure from the seerWho guides the faithful Moslem here.
Love sanctifies the erring thought,And Heaven forgives the deed by frenzy wrought.
'A rose, a lovely rose, I found,With thorns and briars compassed round;
And, struggling to possess that prize,The gardener in his wrath denies,
Behold my heart, all torn and bleeding,Its pangs all other pangs exceeding:
I see the leaves expand and bloom,I smell its exquisite perfume;
Its colour, blushing in the light,Gives to my raptured soul delight:
I weep beneath the cypress-tree,And still the rose is not for me.
Alas! none hear, nor mark my moan;Pride of my soul, my rose, is gone!
Another has, in open day,Borne the heart-winning prize away.
Though wrapped in sweetest innocence,The fell oppressor snatched her thence.
But who deserves the curse that 's spedUpon the foul betrayer's head?
The gardener, in his lust for gold,That rose — the boast of Irem— sold.
'Poor wretch! if worlds of wealth were mine,Full willingly I 'd make them thine;
But not a dirhem for that rose,The fatal cause of all my woes.
I would not play a villain's part,And buy with gold a woman's heart;
'Tis not in gold to purchase love,Above all wealth, all price above;
For I would rather die than seeA smile on lips that are not free.
Give me the boundless swell of bliss,The heart upspringing to the kiss,
When life, and soul, and breath combineTo tell me, she is only mine;
The flood of joy o'erwhelming quiteMy glowing senses with delight.
— Base wretch! and thou that rose hast sold:A demon's curse upon thy gold!'
The traveller witnessed with surpriseHow he the maniac's heart had wrung —
What remedy could he devise?He from his camel sprung;
And when the sufferer seemed to be restored,Forgiveness anxiously implored:
''Twas wrong, and I deserve the blame;I marked with infamy her name:
My fault is of the darkest hue, —My crime — for Lailí still is true!
What though in nuptial band united,Her faith, to thee so often plighted,
Spotless remains, still firm, unbroken,As proved by many a mournful token.
For every moment's space can claimA thousand recollections of thy name:
Thus ever present to her memory,She lives, and only lives for thee.
One year has passed since she was made a bride;But what of years? whatever may betide,
Were it a thousand, still her heart's the same,Unchanged, unchangeable her earliest cherished flame.'
Now Majnún, desolate, his fate perceived,As in a glass, the misery of his lot,
And, from the first impression scarce relieved,Felt his abandonment, and only not forgot.
Wasted and wan, he fluttered where he lay;And, turning to that magic point which led
To where his angel-face was wont to stay,Thus, in a melancholy tone, he said:
'Alas! my passion glowed in every part;Thine in thy tongue, but never in thy heart;
With thy new love hast thou so amorous grown?And am I worthless as a desert-stone?
What is a word, a promise, oath, or pledge?Mockery, which never can the heart engage.
What was my garden's wealth but fruit and flowers?And all that wealth a raven now devours;
And what has been my constant care and toil,But for another to prepare the spoil?
When first my soul was destined to be thine,I little thought that treasure to resign;
Think of thy broken vows, to what they tend;Think of thy falsehood, and lament its end.
My doom is fixed; my choice no longer free;My martyr-life devoted still to thee!'
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/nizami-leyli-ve-mecnun-29
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Qızıl bayrağını açanda aləm,Dağılmış qoşuntək qaçıb getdi qəm.
Xosrov və Şirin, fəsil 68O ay sifətlini Xosrov görərkənEtdi öz qəlbini o sərvə çəmən.
Xosrov və Şirin, fəsil 69Şaha cavab verdi o laləsifət:"Həmişəlik qalsın əlində dövlət!
Xosrov və Şirin, fəsil 70Çox mehribanlıqla dedi cahangir:"Yasəmən üzlü sərv, bu sözlər nədir?