چون برآمد ز ماه تا ماهینام بهرام در شهنشاهی

دل قوی شد بزرگوار‌ان رازنده شد نام نامدار‌ان را

زرد‌گوشان به گوشه‌ها مردندسر به آب سیه فرو بردند

بود پیری بزرگ نرسی نامهم لقب با برادر بهرام

هم قوی‌رای و هم تمام‌اندیشکارها را شناخته پس و پیش

نسلش از نسل شاه‌دارا بودوین نه پنهان که آشکارا بود

شاه ازو یک زمان نبودی دورشاه را هم رفیق و هم دستور

سه پسر داشت اوی و هر پسریبه‌سر خویش عالَم هنری

آنکه مِه بود از‌آن سه فرزند‌شنام کرده پدر زراوند‌ش

شه عیار‌ش یکی به صد کردهموبد موبدان خود کرده

غایت‌اندیش بود و راه‌شناسپارسا‌یی‌ش را نبود قیاس

وان دگر مشرف ممالک بودباج‌خواه همه مسالک بود

کرده شاه از درستی قلمشنافذالامر جمله عجمش

وآن سه دیگر به شغل شهر و سپاهنایب خاص‌تر به حضرت شاه

شه بر ایشان عمل رها کردهعاملان با عمل وفا کرده

او همه‌شب به باده بزم‌افروزعاملانش به کار خود همه روز

آسیا‌وار گرد خود می‌تاختهرچه اندوخت باز می‌انداخت

گِردِ عالم شد این حکایت فاشتیز شد تیشه‌ها ز بهر تراش

گفت هرکس که مست شد بهرامدین به دینار داد و تیغ به جام

با حریفان به می در افتاده استحاصلش باد و خوردنش باده است

هرکسی را بر آن طمع برخاستکه شود کار مُلک بر وی راست

خان خانان روانه گشت ز چینتا شود خانه‌گیر‌ِ شاه‌ِ زمین

در رکابش چو اژدها‌ی دمانبود سیصد‌هزار سخت کمان

ستد از نایبان شاه به قهرجمله ملک ماوراء النهر

ز‌آب جیحون گذشت و آمد تیزدر خراسان فکند رستاخیز

شه چو ز‌آن ترکتاز یافت خبراعتماد‌ی ندید بر لشگر

همه را دید دست‌پرور ِ نازدست از آیین جنگ داشته باز

وانک بودند سروران سپاهیکدلی‌شان نبود در حق شاه

هر یکی در نهفت‌های نوردپیشرو کرده سوی خاقان مرد

طبع با شاه خویش بد کردهچارهٔ ملک و مال خود کرده

گفته ما بنده نیک‌خواه توایمقصد ره کن که خاک راه توایم

شاه عالم تویی به ما بخرامپادشاهی نیاید از بهرام

تیغ اگر بایدت‌، در او آریمورنه بندش کنیم و بسپاریم

منهی‌یی زانکه نامه داند خوانداین سخن را به سمع شاه رساند

شاه از ایرانیان طمع برداشتمملکت را به نایبان بگذاشت

خویشتن رفت و روی پنهان کردبا چنان حربه حرب نتوان کرد

در جهان گرم شد که ‌«شاه جهانروی کرد از سپاه و ملک نهان

مرد خاقان نبود و لشگر اوبه هزیمت گریخت از بر او‌»

چون به خاقان رسید پیک درودکه شه آمد ز تخت خویش فرود

از کلاه و کمر تو داری بختپای درنه نه تاج‌مان و نه تخت

خان خانان چو گوش کرد پیامکز جهان ناپدید شد بهرام

داشت از تیغ و تیغ‌بازی دستفارغانه به رود و باده نشست

غم دشمن نخورد و می می‌خوَردکارهای نکردنی می‌کرد

آنچه از خصم خویش نپسندیدکرد تا خصم او بر او خندید

شاه بهرام روز و شب به شکارقاصدانش روانه بر سر کار

از سپهدار چین خبر می‌جستتا خبر داد قاصد‌ش به درست

کاو ز شاه ایمن است و فارغ بالشاه را سخت فرخ آمد فال

ز‌آن‌همه لشگرش به گاه بسیچبود سیصد سوار و دیگر هیچ

هر‌یکی دیده و آزموده به جنگبر زمین اژدها در آب نهنگ

همه یکدل چو نار صد دانهگرچه صد دانه از یکی خانه

شاه با خصم حقه سازی کردمهره پنهان و مهره بازی کرد

آتشی خواست خصم دودش دادخواب خرگوش داد و زودش داد

تیر خوش کرد بر نشانهٔ اوکه‌آگهی داشت از فسانهٔ او

بر سرش ناگهان شبیخون بردگرد بالای هفت گردون برد

در شبی تیره کز سیه‌کاریکرد با چشم‌ها سیه‌ماری

شبی از پیش برگرفته چراغکوه و صحرا سیه‌تر از پر زاغ

گفتی‌یی صدهزار زنگی مستسو به سو می‌دوید تیغ به دست

مردم از بیم زنگی‌یی که دویدچشم بگشاد اگرچه هیچ ندید

چرخ روشن دل سیاه حریرچون خُم زر سرش گرفته به قیر

در شبی عنبرین بدین خامیکرد بهرام جنگ بهرامی

در دلیران چین گشاد عنانحمله‌بر گه به تیغ و گه به سنان

تیر بر هر کجا زدی حالیتیر گشتی ز تیر خور خالی

از خدنگش که خاره را می‌سفتچشم پرهیز دشمنان می‌خفت

زخم دیدند و تیر پیدا نیتیر پیدا و زخمی آنجا نی

همه گفتند کاین چه تدبیر استتیر بی‌زخم و زخم بی‌تیر است

تا چنان شد که کس به یک فرسنگگرد میدان او نیامد تنگ

او چو ابری به هر طرف می‌گشتدشت ازو کوه و کوه ازو شده دشت

کشت چندان از آن سپاه به تیرکه زمین نرم شد ز خون چو خمیر

بر تن هرکه رفت پیکانشرخت برداشت از تنش جانش

صبح چون تیغ آفتاب کشیدتشت خون آمد از سپهر پدید

تیغ بی‌خون و تشت چون باشد؟هرکجا تیغ و تشت‌، خون باشد

از بسی خون که خون خدایش مردجوی خون رفت و گوی سر می‌برد

وز بسی تن که تیغ پی می‌کردزهره صفرا و زهره قی می‌کرد

تیر مار جهنده در پیکاربد بود چون جهنده باشد مار

شاه بهرام در میان مصافنوک تیرش چو موی موی شکاف

تیغ اگر بر زدی به فرق سوارتا کمر‌گه شکافتی چو خیار

ور به تحریف تیغ دادی بیممرد را کردی از کمر به دو نیم

تیغ از این‌سان و تیر از آن‌سان بودشاید ار خصم ازو هراسان بود

ترک از این ترکتاز ناگه اووآنچنان زخم سخت بر ره او

همه را در بهانه گاه گریزتیغ‌ها کند گشت و تک‌ها تیز

آهن شه چو سخت جوشی کردلشگر ترک سست کوشی کرد

شه نمودار فتح را بشناختتیغ می‌راند و تیر می‌انداخت

درهم افکندشان به صدمه تیغگفتی او باد بود و ایشان میغ

لشگر خویش را به پیروزیگفت هان روزگار و هان روزی

باز کوشید تا سری بزنیمقلب‌گه را ز جایگه بکنیم

حمله بردند جمله پشتاپشتشیر در زیر و اژدها در مشت

لشگری بیشتر ز ریگ و ز خاکگشت از صدمهای خویش هلاک

میمنه رفت و میسره بگریختقلب در ساقهٔ مقدمه ریخت

شاه را در ظفر قوی شد دستقلب و دارای قلب را بشکست

سختی پنجهٔ سیه‌شیرانکوفته مغز ِ نرم‌شمشیر‌ان

تیر چون مار بیوَراسب شدهزو سوار افتاده اسب شده

لشگر ترک را ز دشنهٔ تیزتا به جیحون رسید گرد گریز

شاه چندان گرفت گوهر و گنجکه دبیر آمد از شمار به رنج

گشت با فتح از‌آن ولایت بازبا رعیت شده رعایت ساز

بر سر تخت شد به پیروزیبر جهان تازه کرد نوروزی

هرکسی پیش او زمین می‌رفتدر خور فتح آفرین می‌گفت

پهلوی خوان پارسی فرهنگپهلوی خواند بر نوازش چنگ

شاعران عرب چو دُر خوشابشعر خواندند بر نشید رباب

شاه فرهنگ دان شعر شناسبیش از آن دادشان که بود قیاس

کرد از آن گنج و آن غنیمت پروقف آتشکده هزار شتر

دُر به دامن فشاند و زر به کلاهبر سر موبدان آتشگاه

داد چندان زر از خزانهٔ خویشکه به گیتی نماند کس درویش

Bəhramın şöhrəti düşdü dünyaya,
Balıqdan başlayıb yetişdi aya.

Böyüklərin qəlbi qüvvətə mindi,
Adlılar ucaldı, şöhrətə mindi.

Künc-bucaqda öldü sarıqulaqlar,
Onları qara su, bax, belə udar.

Nərsi adlı qoca hamıya başdı,
Şahın qardaşıyla o bir adaşdı.

Bilirdi hər işin nəhayətini,
Tanıtmış ağlını, kəramətini,

Daranın nəslinə nisbəti vardı,
Əsli, nəcabəti çox aşikardı.

Şah daim onunla olur, gəzirdi,
O şaha yoldaşdı, həm də vəzirdi.

Ona olmuş idi qismət üç övlad,
Hərəsi bir zəka sahibi, ustad.

Böyük oğlu gözəl bir fərzənd idi,
El bilir adını - Zəravənd idi.

Şah ona verərək birə yüz qiymət,
Baş möbid etmişdi göstərib hümmət.

İncə düşünəndi, yol tanıyandı,
Nəfsini saxlayan, kamil insandı.

İkinci, ellərdə məşhur bir əyan,
Yollardan o idi vergi, bac alan.

Şah baxıb ondakı düzgün qələmə,
Hakim qıldı onu mülki-Əcəmə.

Üçüncü, qoşunla məşğul olardı,
Şahın nayibiydi, hörməti vardı,

Tapşırdı işləri onlara Bəhram,
Onlar çəkirdilər işlərə əncam.

Bəhram keyf edərdi gəlib tüğyana,
Məmurlar salırdı işi sahmana.

İşlər dövr edirdi dəyirmanvarı,
Paylanırdı tamam topladıqları.

Yayıldı aləmə bir gün bu xəbər,
Düşdü yonmaq üçün işə kərkilər.

Hamı: - Sərxoş olmuş, - dedi Bəhrama,

  • Dini meyə satıb, şəmşiri cama.

Əyyaş həriflərlə olmuş həmməslək,
İçdiyi şərabdır, məhsulu külək.

Qıcıdı dişini yerindən duran
Ki, olsun dünyaya sahib, hökmüran.

Məğlub eyləməyə bu hökmüranı
Çindən yola düşdü Çinin xaqanı.

Aldı öz yanına üç yüz min nəfər
Ox atan, hər biri bir qızmış əjdər.

Keçdi Xorasana ceyhun çayından,
Qopardı bir yaman vəlvələ, tufan.

Bu çalıb-çapmaqdan xəbər tutan şah
Güvənə bilmədi, qoşuna, eyvah!

Nazla bəslənəli, nazla gəzəli
Hamının davadan soyumuş əli.

Gördü sərkərdələr sözlə bir deyil,
Şaha sədaqətdə həmfikir deyil.

Hər biri xəyanət eyləyib ona,
Verirlər işindən xəbər xaqana.

Pis niyyət bəsləyib padşahlarına,
Həyan olmuş hərə mülkü varına.

Demişlər xaqana: "Səninlə varıq,
Keçdiyin yollara torpaq olarıq.

Sənsən dünya şahı, xaqan, buyur, gəl,
Bəhramdan şah olmaz, zərbəni vur, gəl.

İstəsən, can verər əlimizdə şah,
Əsir edək onu, istəsən hərgah".

Belə məktubları yazan katiblər
Gizlincə Bəhrama verdilər xəbər.

Şah bilcək onların bu niyyətini,
Verdi nayiblərə məmləkətini.

Bu silahla vuruş gücdür, dərk etdi,
Gözdən nihan oldu, xəlvətə getdi.

Dünya bu tədbirdən həmən söz açdı,
Dedilər: "Bəhram Gur gizləndi, qaçdı.

Olmadı xaqanla hərbə cürəti,
Qaçırtdı Bəhramı onun qüvvəti".

Xaqanı eylədi bir qasid agah
Ki, təxtü-tacından əl üzmüş padşah.

Taxta, həm kəmərə səndə yüz baxt var,
Gəl, səni gözləyən tac ilə taxt var.

Tutdu xəbər həmən bu işdən xaqan
Ki, didərgin olub Bəhram dünyadan.

Nə qılınc qaldırdı, nə qılınc vurdu,
Şərab məclisinə gəldi, oturdu.

Düşməni saymadı, meyə əl atdı,
Bir vaxt etmədiyi şeyə əl atdı.

Xoşuna gəlməyən işləri xaqan
İndi özü tutdu, sevindi düşman.

Bəhram gecə-gündüz ayaqda oldu,
Sayıq adamları soraqda oldu.

Çinin xaqanından tuturdu xəbər,
Məlumat gətirdi şaha bir nəfər

Ki, səndən arxayın o çinli xaqan,
Keyf ilə, naz ilə sürməkdə dövran.

Bəhramın açıldı ağ günə baxtı,
Baxdı dövrəsinə, qoşuna baxdı.

Yalnız üç yüz nəfər əsgəri vardı,
Hər biri sınanmış qoç davakardı.

Bunlar suda timsah, yerdə əjdərdi,
Bir nar danəsinə hamı bənzərdi.

Üç yüz olsalar da igidlər, ancaq
Onları yaşadan bir hiss, bir otaq.

Yatmış düşmən ilə oyuna girdi,
Şah gizləyib zəri, başladı nərdi.

Od istəyən düşmən tüstüyə çatdı,
Aldatdı yağını Bəhram, aldatdı.

Yaxşı yaraşdırdı oxa nişanı,
Çünki tanıyırdı qanlı düşmanı.

Bir gecə xaqana zərbələr vurdu,
Tozunu yeddinci göyə sovurdu,

Seçdi bir gecə ki, qaradan qara,
Düşmənin gözündə döndü şahmara.

Sanki götürülüb ortadan çıraq,
Qarğa qanadından qaraydı çöl, dağ.

Sanki yüz min sərxoş zənci hər yana
Qılınc çəkib çapır, düşüb həycana.

Basqından qorxanlar yaman çaşdılar,
Bir şey görmədilər, hey göz açdılar.

Qəlbi işıq, əyni zil qara ipək,
Qır suvanmış küpə bənzərdi fələk.

Gecə sanki qara bir ənbərdi xam,
Xaqanla Bəhramtək vuruşdu Bəhram

Etdi çinlilərə hücum igid şah,
Gah qılınc işlətdi, ox yağdırdı gah.

Hər kimi dəldisə şahın peykanı,
Oxdan azad oldu dəyənin canı.

Şahın qart daş dələn iti oxundan
Gözləri yumulur, yatırdı düşman.

Yarasını oxsuz, oxu yarasız
Görənlər qaldılar çöldə çarasız.

Dedilər: "Əcəba, bu necə işdir?
Hələ bu dünyada görünməmişdir,

Nə yarasız bir ox, nə oxsuz yara".
Bir ağaclıq yoldan o tacidara

Yanaşa bilməyən vahimə sezdi,
Bəhram bulud kimi hər yanı gəzdi.

Dağı çöl, qaldırıb çölü etdi dağ,
Tökülən qanlardan yumşaldı torpaq.

Hər kimə ox vurdu, o vurulmuşu
Dərhal tərk eylədi əziz can quşu.

Günəş çəkən zaman yalın şəmşiri
Qanlı teşt qızartdı sübh çağı yeri.

Deyin teştlə qılınc qansızmı olar?
Qan var o yerdə ki, teşt var, qılınc var?

Meyitlər doldurdu tamam dağ-daşı,
Üzdü qan arxında qanlının başı.

O qədər doğradı, o qədər vurdu,
Qorxudan ödünü Zöhrə qusurdu.

Nizə öz dilini verdi şəmşirə,
Biçib əjdahanı o sərsin yerə.

Atılan ilandı meydana hər ox,
Atılan ilanlar dəhşətlidir çox.

Bəhram şah ortada hədəf seçirdi,
Atdığı ox tükü yarıb keçirdi.

Qılınc endirsəydi o, süvarıya,
Xiyartək bölərdi onu yarıya.

Əgər işlətsəydi qılıncı yandan,
Belindən bölünüb düşərdi düşman.

Qılıncı beləydi, peykanı belə,
Darmadağın oldu düşmanı belə.

Çıxalı qılınclar ağır qınından,
Şahın nərəsindən və basqınından

O türk ordusunun artdı dəhşəti,
Qılıncdan küt oldu, ayaqdan iti.

Bəhram qılıncını çaldı, çaldı hey,
Türklər ruhdan düşdü, bihal qaldı hey.

Zəfərdən əlamət görüncə padşah
Gah qılınc oynatdı, ox yağdırdı gah.

Qılıncı düşməni etdi tarümar,
Düşmən bulud oldu, şah isə ruzgar.

Orduya səs saldı hünərli Bəhram,
Dedi: "Üstün gələk, məqamdır, məqam.

Düşmana baş vuraq, gəlin, dərindən,
Oynasın sarsılıb mərkəz yerindən".

Altlarında aslan, əllərdə əjdər,
Alıcı quş kimi həmlə etdilər.

Sağ cinah çəkildi, sol cinah qaçdı,
Ordu mərkəzinə Bəhram yol açdı.

Zəfərdən ruhlanıb əzdi xaqanı,
Mərkəzi dağıdıb, qırdı düşmanı.

Torpağın sayından çoxsa da ordu,
Öz-özünü qırıb həlak olurdu.

O qara şirlərin pəncəsi gəzdi,
Küt qılınclıların beynini əzdi.

Zöhhak ilanına ox dönüb getdi,
Süvari yıxıldı, at gözdən itdi.

Girincə meydana sıyrıldı xəncər,
Düşmən toz qaldırdı ceyhuna qədər.

Şah o qədər tutdu, qənimət aldı,
Sayanlar yoruldu, tavansız qaldı.

Dost oldu qələbə o şiri-nərə,
Asayiş yaratdı; dönüb şəhərə,

Tacidar təzədən taxta oturdu,
Dünyanı eylədi səadət yurdu.

Gəlib səcdəsinə hamı əydi baş,
Qalibə afərin etdilər şabaş.

Gəldi xanəndələr xoş ahəng ilə,
Pəhləvi oxudu gözəl çəng ilə.

Ərəb şairləri gəlib coşdular,
Rübab səsləndirib, şeir qoşdular,

Şeirə qiymət verən bəxş etdi sovqat,
Verdi xəznəsindən bol cəvahirat.

Min dəvə yükünü atəşgədəyə
Saldırdı tez yola, vəqfdir deyə.

Atəşgahın bütün möbidlərinə
Qızıl, dürr payladı, doymadı yenə.

Verdi xəznəsindən saysız gümüş, zər,
Qalmadı ölkədə yoxsul bir nəfər.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Başqa şairlərin şeirləri · Mədhiyyə