Birinci pərdə
Birinci şəkil
Qarabağ, Şuşa qalası, Təhmas bəyin həyəti. Bayırda səs-küy qalxır. Cümşüd bəy və strajniklər vergi verməyən kəndliləri döyə-döyə həyətə gətirirlər. Nəbi bir yanda odun yarır.
Cümşüd bəy
Uzun danışmayın deyirəm sizə,
Dərinizi soymaq borc olsun bizə.
Səfər kişi
Təqsirimiz nədir, bir deyin, bilək.
(Əlini göyə qaldıraraq)
Bu nə güzərandır, ey zalım fələk!
Cümşüd bəy
Kəs səsini köpək... Beyniniz kütdür.
Bu kəndistan ki var, barsız söyüddür.
Söyürsən, döyürsən, qanmır ki, qanmır,
Özü, öz halına yanmır ki, yanmır.
Toxumunuz kəsilsin gərək dünyadan.
Tapdıq
Sizi kim yaşadar onda firavan?
Səfər kişi
Ayağımız yalın, başımız açıq,
Hamımız bir dərddə, hamımız acıq.
Sıxır pəncəsində vergilər bizi,
Haram yaşamaqdır qudurdan sizi.
Bir söz, əlinizdən gəlmişik cana.
Cümşüd bəy
Sus ki, bulaşdırram ağzını qana!
İstəyiniz nədir, deyiniz görək?!
Səfər kişi
Qanlı tifağınız pozulsun gərək!
Cümşüd bəy
Bəyliyin yerində murdar donuz tək
Dilənirsiniz, bax, yeyib, içərək.
Donquldanırsınız işə gələndə,
Təqsir öləndədir, ancaq öləndə!..
Səfər kişini döyürlər, səsə Təhmas bəy çıxır.
Səfər kişi
Məndə can qalmadı, ah,
Ölürəm, aman allah...
Təhmas bəy
Bu nə qalmaqaldır, bağıran kimdir,
Allahı köməyə çağıran kimdir?
Cümşüd bəy, de görüm, nə olub yenə?
Cümşüd bəy
Bunların ucundan gün yoxdur mənə.
Səhərdən düşmüşəm əldən, ayaqdan,
Sağ yer qoymayıblar məndə bayaqdan.
Dad, aman əlindən bu kəndlilərin,
Od yağır dilindən bu kəndlilərin.
Bu ilki vergilər qalsın bir yana,
Keçən ilinkinə min cür bəhanə
Gətirib vermirlər...
Təhmas bəy
Kəndli tayfası
Qudurar döyməsə onu ağası.
Səfər kişi
Təhmas bəy, camaat ölür acından,
Yandı taxılımız, gəlmədi ələ.
Təhmas bəy
Sus, yoxsa asdırram dar ağacından.
Səfər kişi
Günahımız nədir?
Təhmas bəy
Rədd ol, çıx çölə!
Vergiləri verin, o doğru deyir.
Səfər kişi
Acından camaat çöldə ot yeyir.
Özün bilirsən ki, bu il bu yerdə
Yağınlıq olmadı, el düşdü dərdə.
Olan-olmazı da məhv etdi dolu,
Elinsə ürəyi qəzəblə dolu...
Təhmas bəy
Qəzəbə bir baxın, kəs, qoca köpək!
Burnundan tökülsün verdiyim çörək.
Səfəri yenə döyürlər.
Cümşüd bəy
Vergilər bir yana, bunlar hələ bir,
Vallah, biyara da getmək istəmir.
Mən yazıq dedikcə: çıxsın biyara,
Elə bil deyirsən daşa-divara.
Təhmas bəy
A Cümşüd, deyəsən xərifləyirsən,
Sənə ki, min dəfə tapşırmışam mən:
Bu qanmaz tayfayla danışma yumşaq,
Allaha çox şükür, deyilsən uşaq.
Aldanma kəndlinin sən göz yaşına,
Üzünə güldünmü, çıxar başına.
Biyara getməyən, vergi verməyən,
Bəylərə hörməti lazım görməyən,
Bilsin ki, nə qədər bu canım sağdır.
Əlimdən salamat çıxmayacaqdır!
(Otağa keçir.)
Koxa Məmməd iki strajniklə qurd Kərimi çəkə-çəkə gətirirlər. Strajniklərdən birinin üz-gözü qana bulanmışdır.
Koxa
Bəyin nökərinə əl qaldırmağı
Sizə kim öyrətdi? Köpək uşağı!
Qurd Kərim
Vay, öldüm, vurmayın, yazığam.
Koxa
Kiri!
Bax, gör, nə etmisən, axmağın biri. (Strajniki göstərir.)
Qanadıb fağırın ağız-burnunu.
Təhmas bəy (gələrək)
Bu nədir? Kim salıb bu hala bunu?
Koxa
Yol kəsən, baş kəsən, zəncirsiz dəli,
Şübhəniz olmasın, belədir, bəli.
Lotunun, əclafın, alçağın biri,
Oğrunun, quldurun, qaçağın biri
Kəndirbaz, hoqqabaz, meymun oynadan,
Hər yerə baş vurub qazan qaynadan,
Bizləri saymayan, dələduz, lovğa...
Təhmas bəy
Müxtəsər et görüm, uzatma, Koxa!
Koxa
Bu qurd Kərim ki var, köpək oğludur,
Fağır strajnik buyruq quludur.
Sizin əmrinizə elərkən əməl
Bax, bu zatıqırıq, yaramaz, əfəl
Vurub baş-gözünü bulayıb qana,
Demək, əl qaldırıb sizə, divana.
Təhmas bəy
Sən atayın goru, uzatma ancaq.
Koxa
Xırmanda taxıllar yığılıb dağ-dağ,
Durur qalaq-qalaq odun meşədə,
Qorxuram, hamısı zay olub gedə.
Bunlardan bir kimsə yetmir haraya,
Vurmur öz əlini ağdan-qaraya.
Tutmağa çalışdım bunları dilə,
Yola gəlmədilər pişim-pişimlə.
Cin vurdu başıma, çıxdım özümdən,
Hamsını doyunca kötəklədim mən.
Bunun əti gərək çəkilə şişə,
Zorla camaatı qovmuşdum işə
Bu gəlib qoymadı, qarışdı ara.
Budur, döyə-döyə gətirdim bura.
Təhmas bəy
Yaxşı, hamınıza deyirəm təkrar,
Tez at-arabanı qoşun hər nə var.
Tapdıq
Bizdə at-araba nə gəzir?
Təhmas bəy
Belə?
Ağlınız yerinə gəlməyib hələ?
Öküzləri qoşun!
Tapdıq
Öküz varmı ki?
Təhmas bəy
Mənim bir sözümü etməyin iki,
Atanı, ananı, arvadını qoş,
Cəddi-əqrəbanı, övladını qoş!.. (Cümşüd bəyə)
Baxma sən bunların ağlamağına,
Arvadlı, kişili qat qabağına,
Yumruqla, təpiklə çıxart biyara,
Hökmümə əməl et, yox başqa çara.
(Qurd Kərimi göstərir.)
Bunu da saxlayın qoduqluqda ac,
Vurun kürəyinə yüz yağlı qırmac!
Nəbi
A bəy, rəhmə gəlin, insafa gəlin,
Onsuz da xoş günü yoxdur bu elin.
Təhmas bəy
Nəbi, neçə kərə demişəm sənə,
Qapımda nökərsən, ağ olma mənə!
Nəbi
Bəy!.. Axı...
Təhmas bəy
Canımı yığmısan bura.
(Boğazını göstərir.)
Sonra danışaram, səninlə sonra!
Mahmud bəy (Otaqdan çıxır.)
Təhmas bəy, pozmayın heç nəşənizi,
Gedəyin, qonaqlar gözləyir sizi.
Gedirlər. Cümşüd bəy, koxanın və strajniklərin köməyi ilə kəndliləri zorla bayıra çıxarırlar. Nəbi odun yarır.
Nəbi
Yanıram içində alovun, odun,
Bəy başı olaydı gərək bu odun!
Onu bu baltamla yaraydım belə.
Tapdıq
Qara günlərimiz daldadır hələ.
Allah da, Quran da onlarınkıdır,
Qanun da, divan da onlarınkıdır.
Nəbi
Belə getməyəcək, görəsən bir gün
Bu fəsad ocağı olar sərnigün!
Vasili
Vasili, Vasili, taleyinə bax!
Məzlumlar əlinlə edilir dustaq.
Nəbi
Qazaq, razısanmı bu əməlindən?
Ayrılıb yuvandan, doğma elindən
Nə üçün gəlmisən bizim dağlara?
Sizin yerlər hara, bu yerlər hara?!
Vasili
Məni özünüzə bilməyin düşmən,
Qafqaza gəlmədim öz xoşumla mən.
Əsgəri xidmətin quluyam ancaq.
Nəbi
Düşmən deyilsənsə düz söylə, qazaq,
Rusiyətdə nə var?
Vasili (gülümsəyərək)
Nə deyim?
Nəbi (gülərək)
Yenə.
Vasili
Niyə bu sualı verirsən mənə?
Nəbi
Bilmək istəyirik, orda kəndlilər
Xoşbaxt yaşayırmı barı bir qədər?
Vasili
Qardaş, sən nə qoyub, nə axtarırsan?
Hər yerdə iğtişaş, hər yerdə üsyan,
Alovlu nəğmələr ucalır göyə.
Nəbi
Görünür hamının istəyi birdir,
Bütün məzlumların ürəyi birdir.
Vasili
Çox yaxşı adamsan, duyuram ki, sən...
Gözündən görürəm ürəyini mən.
Nəbi
Zindansız dustağam öz vətənimdə,
Ağ gün həsrətilə yaram qan verir.
Yanır xanimanlar, çapılır ellər,
Əyri kefə baxır, doğru can verir.
Vəli (Daxil olur.)
Nəbi, xoş görmüşük, kefin necədir?
Nəbi
Günəşli gündüzüm zülmət gecədir.
Vəli
İndicə rast gəldim yolda bir qıza,
Meydan oxuyurdu aya, ulduza.
Anam-bacım olsun, göyçəkdi, göyçək,
Gözləri badamdı, saçları ipək.
O qız, gözün aydın, səni axtarır.
Nəbi
Nə dedin, nə dedin? Məni axtarır?
Bu an Həcər görünür. Nəbi cəld onu qarşılayır.
Nəbi
Həcər? Bu gördüyüm yuxudur, nədir?
Həcər
Yuxu niyə olur? Gözünü sil bir!
Nəbi
Yox, yuxum çevrilib oldu həqiqət,
Sıxdıqca ruhumu bir acı həsrət,
Çaldıqca qapını ayrılıq daşı.
Axdı ürəyimə gözümün yaşı.
Bir daha çevrilməz göz yaşım selə.
Həcər
Heç məni demirsən, yuxumda belə
Nəbi, Nəbi deyib, çəkirəm haray.
Sənsiz nə yeməyim, nə içməyim var.
Birdir gözlərimdə sənsiz qış, bahar.
Sənsiz nə ürəyim, nə üzüm gülməz.
Quru bir cəsəddir Nəbisiz Həcər.
Nəbi
Ürəyi ürəkdən ayıra bilməz
Ah, nə bu ayrılıq, nə də ki, xəncər.
Nigaranam, Həcərim, çox.
Kəndimizdə nə var, nə yox?
Həcər
Kənd yenə o kənddir qışda, baharda,
Ancaq nə edim ki, sən yoxsan orda.
Nəbi
Nə deyim, ay Həcər, nə deyim sənə,
Toy xərci gərəkdir, bilirsən, mənə.
Həcər
Bilirəm, ay Nəbi, bilirəm...
Nəbi
Onda
Qoy dözək zəhmətə sənin yolunda.
Həcər, yadındamı, hər baharda biz
Birlikdə çıxardıq dağa ikimiz.
Baxardıq köpürüb axan sulara,
Bu xoş tamaşadan ayrılıb sonra,
Yığardıq meşədən biz ətək-ətək
Yanağın, dodağın rəngdə çiyələk.
O günlər düşəndə yadıma mənim
Oynayır yerindən ruhum, bədənim.
Həcər
Hərdən də çalardın mənimçün tütək...
Nəbi
Yenə o günlərlə döyünür ürək.
Həcər
Kəndə qayıdardın qaş qaralanda.
Nəbi
Yoxsul daxmamızda çıraq yananda.
Həcər
Mənciyəz anamdan yeyərdim töhmət.
Nəbi
Zarafat gəlməsin sənə məhəbbət.
Söz ver ki, ömrünün axırınadək
Mənim olacaqsan, Həcərim, mənim!
Həcər
Sənindir sinəmdə döyünən ürək
Yetincəyə qədər əcəlim mənim.
Səlim bəy sərxoş vəziyyətdə otaqdan bayıra çıxıb Həcəri görür. Həcərin gözəlliyi onu heyrətə salır.
Səlim bəy
Aha... Baxçamıza qonmuş göyərçin,
Allah göndərmişdir onu mənimçün.
(Nəbiyə)
Nəbi, bu qız kimdir?
Nəbi
Bizim ellidir.
Səlim bəy
Bəh, bəh, bərəkallah, gözələ bax bir.
Ay qız, adın nədir?
Həcər
Həcər...
Səlim bəy (Cümşüd bəyə)
Çox gözəl...
Həcər (Nəbiyə)
Mən getdim...
(Getmək istəyir.)
Səlim bəy
Hara?
Dur, qaçma, yaxın gəl!
Səni kim böyüdüb belə nazənin?
Tayın, bərabərin tapılmaz sənin.
Nəbi (Həcəri ondan qoruyur.)
Səlim bəy, qoy getsin.
Səlim bəy
Sən dinmə görək!
Nəbi
Yad gözlər Həcəri görməsin gərək.
Səlim bəy
Gözəli gözlərdən gizlətmək olmaz.
(Qolundan tutur.)
Gəl gedək, məclisə can gəlsin bir az,
İçək sağlığına kef otağında.
Nəbi (Həcəri onun əlindən alır.)
Onun nə işi var qan ocağında?!
Çək onun əlindən murdar əlini!
Səlim bəy
Namərdəm kəsməsəm acı dilini.
Nəbi
Bəy vurram...
Səlim bəy
Sən bunun cürətinə bax!
Bəyə əl qaldırır südəmər uşaq.
Həcər
Amandır, ay adam, amandır, kömək!
Nəbi
Daşdı səbir kasam, al gəldi, köpək!
Səsə Vasili, bir neçə kəndli və Cümşüd bəy gəlir.
Cümşüd bəy
Bəyə əl qaldırmaq?! Nankor qudurğan!
Nəbi ilə əlbəyaxa olurlar, vuruşma zamanı Nəbi Səlim bəyi yerə yıxır. Cümşüd bəy Nəbini nişan alarkən Nəbi Səlim bəyi buraxır. Növbətçi qazağın tüfəngini alıb Cümşüd bəyi vurur.
Nəbi
Sən də al payını, cəllad!
(Həcərlə birlikdə aradan çıxır.)
Cümşüd bəy
Ah... aman.
Hamı səhnəyə doluşur.
Mahmud bəy
Nə olub?..
Səlim bəy
Xəyanət...
(Vasilini şillələyir.)
Alçaq, yaramaz.
Mahmud bəy
Tez olun, tez olun, yubanmaq olmaz,
Atları dörd nala çapın, gətirin,
Harda olmuş olsa tapın, gətirin!
Vurdu Cümşüd kimi mərdi, igidi...
Təhmas bəy
Vuran kimdi?
Mahmud bəy
Alı oğlu Nəbiydi!
Pərdə
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/suleyman-rustem-qacaq-nebi-birinci-perde
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Deyirsən dost olaq, tutar bizimki,Həyatdan kam alaq, tutar bizimki.
OlaydıKöçəndən sonra da tək olmayaydım,Yanımdan yol keçən ellər olaydı.
Üç nəfər qalmışıqBir yerdə bitirdik orta məktəbi,Öpüşüb ağladıq, ayrıldıq bir gün.
Ölməyi bacar!Şair, gəl dostunun ömrün boyuncaKönlündən keçəni bilməyi bacar.