Səyahətnamənin mətni, 6
باری، شب را به هزار گونه خیالات به پایان آورده، سحرگاهان یوسفعمو را گفتم: «امروز به زیارت شهزاده عبدالعظیم خواهیم رفت. شب را هم در جایی میهمانیم.»
گفت: «کجا؟»
گفتم: «خانهٔ یک نفر خان که تو نیز میشناسی. ولی نامش را نمیگویم تا خود دیده بشناسی.»
هر چه پرسید نگفتم.
از منزل تا موقف راهآهن پیاده رفتیم. طول این راهآهن کمتر از هفت میل و در
تمام ممالک ایران راهآهن عبارت از این است که آن را هم یک کومپانی بلژیک ساخته. هر چند خیلی بینظم است، اما خانهاش آباد! از خرسواری هزار مرتبه بهتر است. در ظرف یک ساعت به مقصد رسیده به زیارت آن مقام مقدس نایل گشتیم. پس از ادای نماز، به تماشای آن بقعهٔ پاک مشغول شده، به علاوهٔ روحانیت معنوی، ظاهراً نیز بنای بسیار مجلل و باشکوهی بود که در طرز هندسی و آیینهبندی و نظافت اولین عبادتخانهایست در ایران که از تماشا و زیارت آن دلشاد شدم. قدری نشستیم و به خواندن دعا و تلاوت قرآن مجید، وقت را گذراندیم. هنگام ناهار بیرون آمده در یک دکان بقالی قدری سرشیر و عسل گرفته خوردیم. طرف عصری باز با راهآهن به شهر برگشتیم و در میان شهر، در بازار و کاروانسراها، مشغول تماشا و گردش شدیم. بازار و چهارسو بد نیست. کاروانسراها خوشطرح و آباد است ولی در هیچ جا از کومپانی و شراکتهای بزرگ و بانک و کانتور که اسباب جمعیت و شکوه تجارت اینگونه شهرهای بزرگ است – نشانی دیده نمیشد. گویی شهر از حیث تجارت ماتمزده است.
بعضی دکان صرافی دیده شد، دور نیست که در میانشان چند تن توانگر نیز باشد. ولی آنچه وفور داشت و به چشم خود دیدیم کیسه کیسه، خرمن خرمن، پول سیاه بود که جهان را فراگرفته. اما پول طلا مانند کیمیاست که در تمام شهر نشانی از آن دیده نمیشود، یا هیچ نیست و یا اینکه در میان صندوقها و یا زیر خاک است. ابداً نظر همت عمومی به سوی اصلاح امور وطن معطوف نیست. هر کس از بزرگ و کوچک و غنی و فقیر و عالم و جاهل منفرداً آخور خود را میچراند. هیچ کس را پروای دیگری نیست.
احدی از منافع مشترکه وطن و ابنای وطن سخن نمیگوید، گویی نه این وطن از ایشان است و نه با یکدیگر همروزند.
اما چیزی که اسباب دلخوشی گشت دیده شدن مردمان نظامی در کوچه و بازار طهران است. تا اینجا در ایران کسی را ندیده بودیم که لباس نظامی در بر داشته باشد.
لشکریان سواره و توپچیان، حتی تلگرافچیان، لباس مخصوص نظامی دارند. خصوصاً صاحبمنصبان قزاق و نفرات آن که لباسشان بیکم و زیاد، چون قزاقان روس است؛ ولی میگویند اینان عبارت از یک فوجاند. باری، عصر تنگی بود، به یوسفعمو گفتم که باید به جای موعود رفت.
با هم رفتیم. تا رسیدیم دم در حاجیخان در زدیم. حاجیخان خود پشت در آمده گفت: «بفرمایید!»
من دو بار سلام دادم. گفت: «سلام دوباره چرا؟»
گفتم: «یکی هم قضای سلام دیروزی بود که من از دید شما به ناگهان خرد را گم کرده سلام را فراموش نمودم.» خندید، رفتیم بالا. اما یوسفعمو نیز مانند حالت دیروزی من خود را باخته متفکر بود تا اینکه بالاخره به گوش من گفت: «این شخص ملا محمدعلی نیست که در فلان تاریخ در مصر مهمان ما شد؟» گفتم: «آری! خر همان است ولی پالانش عوض شده.» خودش هم شنید. بسیار خندید. از یوسفعمو احوالپرسی نموده گفت: «او... او... اوسف آقا هیچ عوض نشدهاید. هَه، هَه... همان اوسف آقا هستید که بودید.» باری، نشستیم. چای آوردند خوردیم. حاجیخان گفت: «خو... خو... خوب، حالا بگو ببینم از کجا میآیید و به کجا میروید؟ شما کجا طهران کجا؟»
گفتم: «من لابد تفصیل حالات خود را نقل خواهم نمود. اما شما اول بگویید که این چه عالم است؟ تو کجا خانی کجا؟»
گفت: «سرگذشت من دراز است. اما مختصر میکنم. پس از برگشتن از مکهٔ مکرمه، وارد تفلیس شده دو سه سال به همان منوال که دیده بودید، لاابالی و لامکان زندگی میکردیم. ولی به هر نحو که بود دویست سیصد منات سرمایهٔ توکل به چنگ آورده بودم. اما همیشه خیال میکردم که اگر خود را به یک وسیله به طهران برسانم، کارم بسیار خوب میشود. زیرا که از وضع بزرگان ایران – که گاهی میدیدم – یقین حاصل کرده بودم که به صحبت چون من یاوهدرایی، میل مفرط خواهند داشت. من در این خیال بودم، که بخت هم به رویم خندید. شنیدم یکی از پرستاران حرمسرای شاهی به عزم معالجه در فرنگستان بود، برگشته عازم ایران است. من هم واسطهای تراشیده، خود را در جرگهٔ خدام معیت او داخل کردم. تا شهر رشت، دل کسان او را به خود مفتون ساخته، از رشت تا طهران نیز به همان منوال رفتار نموده خود را در انظار مردم از معتبرین معیت او به قلم میدادم. در اثنای راه، هر کس که به استقبال موکب آن مخدره میآمد، شیفتهٔ مصاحبت من میشد. هر یکی مرا به طرف خود میخواند. من هم در کمال استغنا راه رفته، دعوت هر کس را که قبول میکردم ضمناً خیلی منت بارش مینمودم. تا اینکه به طهران رسیدیم. در اندک زمانی به مجلسهای بزرگ بزرگ راه یافتم. در همه جا صحبت گرفت، بازارم گرم شد. دیدم که به مناسبت فارسی ندانستن که بلغور میکردم، خیلی خوششان میآید. من نیز عمداً به مزاج آنها راه رفتم که آن نیز مزهٔ دیگر داشت، آخرالامر، به مجلس صدراعظم نیز راه یافتم.
از صحبت من بسیار مشعوف شدند. فردای آن به یک قطعه نشان شیر و خورشید، به انضمام لقب خانی، سرافرازم فرمودند.» در آن اثنا به تکمهای که در یقهٔ سرداری خود علامت نشان بود، یا انگشت اشارهای کرده گفت:
«این اولین نشان من است. وقتیکه پیشخدمت صدراعظم نشان و فرمان را – چنانکه در اینجا عادت است – سپرد، از من هم انعام خواست. به او نیز به جای انعام مثل آوردم. دید که حریف پرزور است، راست برگشت. چندی نگشت [نگذشت] این دومین نشان را گرفتم؛ به انضمام منصب سرهنگی و یکصد تومان مواجب.»
باز با انگشت، اشاره به سینهٔ خود کرده علامت دومین نشان را بنمود و گفت:
«اگرچه مواجب نمیرسد، خود هم چندان پاپی نیستم. چونکه به نقد مرجع امید مردم شدهام. کارم، به توسط، خیلی خوب میگذرد. روزی پنج شش تومان – و گاهی بیشتر – از روی وساطت مداخل دارم. پارسال جناب صدارتمآب فرمودند: «حاکم سمنان عزل شده: میخواهی حکومت آنجا را به تو دهم؟» عرض کردم: «سایهٔ حضرت اشرف کم نباشد، چه عیب دارد!» آمدم در خانه به مادر قاسم – که بندهزادهٔ شماست – مژده دادم که: «صدراعظم به من حکومت سمنان را تکلیف فرمودند!»
گفت: «خیالت چیست؟»
گفتم: «هیچ، حکومت شهریست. البته میرویم!»
مادر قاسم گفت: «نو برکی، شعور نداری. من راضی نمیشوم!»
این زنکه اصلاً اصفهانی است، خیلی شیطان است. در جواب گفتم: «اینکه میگویند: طایفهٔ زنان گیسوشان بلند و عقلشان کوتاه میشود راست بوده است. زنکه! حکومت شهری را – که مردم شش هفت هزار تومان رشوت داده به آرزو میخواهند و بهدستشان نمیرسد – به تو مفت میدهند؟ قبول نمیکنی؟»
گفت: «در آغاز هر کار باید انجام آن را ملاحظه نمود. شخص باید مآلاندیش، و دوربین باشد. این حکومت تو به چند وجه در آنجا صورت نمیگیرد: اولاً تو ترکی، مردمان سمنان فارسیزبان متعصب، لهذا به اجراآت تو هزارگونه ممانعت کرده اشکالات خواهند تراشید، آخرالامر شورش کرده تو را بیرون خواهند نمود؛ دوم میان خود و خدا، در فطرت و بشرهٔ تو لیاقت حکومت نیست. این است آیینه، بنگر به جمالت! سوم آب و هوای آنجا به غلظت مشهور است، تو هم تندرست نیستی، اطفال نیز ضعیفالمزاجاند. چهارم اگر هیچ یک از این محاذیر نباشد، ممکن است که پس از شش هفت ماه هنوز جای خود را گرم نکرده دیگری هفت هشت هزار تومن به عنوان رشوت یا وجه اجارهٔ مملکت پول داده حکومت را از دست تو بگیرد. بگو آنوقت چه خواهی کرد؟ این همه مخارج ایاب و ذهاب را از کجا تدارک خواهی نمود؟ سخنان این صدراعظم و فلان پُر اعتبار ندارد. حالا کاشانهای گرم کردهایم و همهروزه بیخوندل چند تومان مداخل هم میرسد. بخور، آسوده راه برو! ممکن است که رفته رفته زیاد هم بشود. تو کجا حکومت سمنان کجا؟»
دیدم الحق زن از من بسی دانا و به امثال این کارها و اوضاع مملکت بیناست. در دل خود «آفرین»اش کرده، ظاهراً گفتم: «بعض ملاحظات تو هم بد نیست. به من و اطفال بد میگذرد. مزاج من و ایشان نباید با آب و هوای آنجا بسازد. من هم به ترکش میگویم.»
دو سه روز پس از این ماجرا، رفتم به خدمت صدراعظم، فرمودند: «حاجیخان سفر سمنان تو چهطور شد؟ باید حاضر حرکت باشی.»
عرض کردم: «قربانت شوم، در پیشگاه باند حضرت مستطاب اشرف صدارتپناهی معلوم است که فدوی چاکر ناخوش و علیلام. میترسم بروم آنجا ناخوش شده بمیرم. آنوقت این اطفال صغیر و بیکس را در آن ولایت غربت پرستاری نخواهد بود. هرگاه همچنان مرحمتی در اینجا بشود موجب مزید دعاگویی خواهد شد که در زیر سایهٔ بندگان حضرت مستطاب اشرف عالی، عمری به آسودگی به سر برم.»
فرمودند: «در اینجا همچنان خدمت مناسبی به نظر نمیآید که تو بتوانی از عهده برآیی. بندهٔ خدا! جوانی و جمالی نداری. از خط خوب و سواد مرغوب هم بیبهرهای، شعر و شاعری هم نمیدانی، حکیم و طبیب هم که نیستی. خود بگو: به چه کارت بگمارم؟»
عرض کردم: «فدوی در ممالک خارجه خیلی ماندهام. در تفلیس یاد گرفتم اندکی
روسی هم میدانم. اگر چنانچه در وزارت جلیلهٔ خارجیه خدمتی باشد میتوانم به جای آرم. بیمناسبتی هم نیست. فرمودند: «پس باید صبر کرد. یک نفر هست که من ابداً از او خوش ندارم.
مدت هاست که میخواهم دست آن را از کار کوتاه کنم ولی خود را به جای بزرگی بسته طرف توجه است. البته فرصت خواهد رسید. باشد تا بینم. حالا منتظرم. شکر خدا را زن گرفتم. یک پسر و یک دختر دارم. از زوجهٔ خود هم خیلی راضی هستم. خانه دار است، خانه برانداز نیست. این است مجملی از مفصل: سرگذشت من، حالا نوبت شماست، بگویید!»
گفتم: «لقب فلان نداری؟ در ایران هر خانی لقب مخصوص باططرافی نیز دارد!»
گفت: «نه! جناب مشیرالدوله، فهرست القاب را که اینک صورتی در پیش من است... دست به جعبهای که در پهلویش بود - کرده پارچه کاغذی بیرون آورده نشان داد و گفت: «اینها را به من فرستاده که یکی را انتخاب کنم اما من نخواستم.»
گفتم: «چرا؟»
گفت: «خیال کردم، بلکه مقتضیات زمان مرا به تبریز انداخت. رنود تبریز را شما خوب نمیشناسید، من میدانم تا چه پایه حرامزادهاند. مرا هم که از اول میشناسند، محض کوک کردن من، لقب مرا به خر و استر و سگ و گربه خواهند گذاشت. آن وقت خر بیار و رسوایی بار کن!»
گفتم: «این محذور برای لقب خانی هم هست.»
گفت: «نه عنوان خانی مانند اسامی عمومیه شده. از القاب مخصوصه به شمر نمیرود، هر بقالی و چقالی این عنوان را دارد، حتی غربال بندان و مطربان نیز. گذشته ز آن از کثرت عمومیت اکنون حکم سایر کلمات را دارد، که اولشان حرف «خ» است مانند خرما، خیار، خانه، خان، حلمت، دیگر احترام و امیازی برای آن باقی نمانده است.»
پس از آن، دست بلند کرده فهرست القاب را به من داد. گرفته دیدم معرکه است. هر چند نوشتنش به من زحمت و به خواندگان این سیاحت نامه اذیت است، اما چه کنم از وصیت پدر مرحوم بیرون نتوانم شد، به من وصیت کرده است که «هر چه دیدی بنویس!» من هم ناگزیر هستم که بنویسم. این است سواد القابنامه:
عزالدوله، شهابالدوله، نصرالدوله، مؤتمر السلطان، معزالدوله، مستشارالدوله، ابین السلطان، شجاعالدوله، صنیعالدوله، طیببالدوله، حکیمالدوله، کاتبالسلطنه، شمعهالدل، له، عزیز الدوله، مشاوه السلطنه، افتخار الدوله، ظفر السلطنه، مظفر الدوله، ظفر الدوله، حشمه الدوله، شریف الدوله، ظهیر الدوله، حسام السلطنه، معین الدوله، معظم الدوله، مکرم الدوله، نایب السلطنه، نصرهٔ الدوله، حسام الدوله، سهم الدوله، دبیر السلطنه، یمین الدوله، یسار الدوله، آصف الدوله، سرانجام الدوله، ارفع الدوله، اعتضاد السلطنه، اقبال الدوله، مشیر الدوله، مدیر الدوله، مجیر السلطنه، وکیل الدوله، امین الدوله، امین السلطان، شحنهٔ السلطه، جلال الدوله، جمال الدوله، مجد الدوله، نجم الدوله، کوکب الدوله، مشکوهٔ الدوله، مصباح الدوله، سراج الملک، مؤید الدوله، شجاع السلطنه، ضیاء الدوله، مهندس الدوله، معمار الدوله، ضرغام الدوله، حاجب الدوله، دربان الدوله، ناظم الدوله، نطق الدوله، نعیب الدوله، خطیب الدوله، ادیب الدوله، شمعه السطنه، اعتضاد السلطنه، افتخار السلطنه، رکن الدوله، ممتحن الدوله، معتمد الدوله، بهاء الدوله، احتشام الدوله، سیف الدوله، رمح الدوله، زکی الدوله، رضی الدوله، صارم الدوله، صمصام الدوله، قوام الدوله، علاء السلطنه، وقر السلطنه، شریف المالک، عزالملک، افتخارالملک، اعتمادالملک، انتصارالملک، اعزازالملک، مبشرالسلطنه، مدیرالملک، معزالملک، صدرالدوله، عضدالملک، عضدالسلطنه، صدیق الدونه، خازن الدوله، قادرالدوله، مقتدرالسلطنه، اعتصام السلطنه، وکیل الدوله، وزیرالدوله، نیرالدوله، شجاعالملک، ذکاءالملک، بیانالملک، بنانالملک، معینالملک، احتشامالملک، مستنصرالسلطنه، ارفعالسلطنه، عدلالملک، معینالدوله، معینالایاله، نصرةالملک، اقبالالملک، اقبالالسلطنه، حکیمالملک، طیبالملک، فیلسوڤالملک، مسیحالملک، سهامالملک، قوامالملک، خازنالملک، علاءالملک، دبیرالملک، بهاءالملک، ضیاءالملک، نظمالملک، عضدالملک، ظهیرالملک، سیفالملک، شمشیرالملک، معتمدالملک، ناظمالملک، سراجالملک، وکیلالملک، نجمالملک، قوامالملک، حشمةالملک، مشیرالملک، مشکوةالملک، ادیبالملک، ادیبالممالک، امینالملک، مهندسالماالک، محققالملک، سعدالملک، صنیعالملک، شهابالملک، سحابالملک، یمینالملک، لسانالملک، صدقالملک، صدیقالملک، ناصرالملک، ناصحالملک، عمیدالملک، عمادالملک، عمادالسلطنه، ساعدالدوله، ساعدالسلطنه، ساعداالوزاره، محققالدوله، محققالسلطان، امین دربار، امین شورا، امین خلوت، امین حضرت، امین حضور، امین دیوان، امین نظام، امین لشکر، امین حرم، امین خاقان، امین همایون، امیر نظام، مشیر نظام، وزیر نظام، شجاع نظام، مشرف نظام، سررشته دار نظام، بدایع نغار، وقایع نغار، امین الوزاره، نایب الوزاره، معین الوزاره، اعتضادالوزاره، اعتمادالوزاره، سعتمدالوزاره ـ تمام که نخواهد شد بگذر بابا! به چشم! ـ صدرالملساه، اعتمادالعلماء، افتخارالعلماء ـ از اینها درگذرید به ما لازم نیست ـ ملک التجار، وکیل التتجار، امین التجار ـ از اینها نیز باید گذشت. ما از طبقه تجار نیستیم ـ صدرالذاکرین، فخرالذاکرین، سیف الذاکرین ـ اینان هم روضه نخوانان هستند که به عوالم ما ربطی ندارد. از این جمله خیلی است، بگذرید!»
گفتم: «حاجی خان در روی بعضی از این القاب به رنگهای سرخ و کبود نشان گذاشتهاند، اینها برای چیست؟»
گفت: «آفرین، خوب منتفت شدی! آنهاکه نشان سرخ گذاشته شده، مختص امرای لشکری است، که قط کمتر از میرپنجهای و سرتیپی منصب نداشته باشد، میدهند، آن هم در مقابل پیشکش زیاد. امثال ما را دان القاب راه نیست. آنها را که نشان کبود گذاشتهاند، آنها نیز القابی است که داده شده صاحبانش زندهاند. آنها که کردهاید. بینشان است، من میتوانم یکی از آنها را برای خود انتخاب کنم – ولی به همان ملاحظه که عرض شد نخواستم. این سرگذشت من که تمام کردم. شما نیز تفصیل حالات خودتان را تقل کنید تا بیینم بر شما چه گذشته، که از مصر تا اینجا سفر اختیار
گفتم: «حقیقت این است ما امروز ناهار به قاعدهای نخوردایم، گرسنه هستیم، بفرمایید شام بیاوردند، بعد از آن من شرح حال خود را خواهم گفت.»
شام آوردند. کوفته خوبی بخته بودند. خوردیم. تکلیف شراب کرد، سوگند یاد کردم که «تا حال نخوردام و نخواهم خورد.» آنگه من به سر صحبت رفته گفتم: «سرگذشت ما چندان طولانی نیست. از مصر به عزم زیارت به مشهد مقدس آمده پس از درک شرف زیارت آن آستان ملایک پاسبان، همه جا سیاحت کنان، بدینجا رسیدم و خیال داشتم که از اینجا هم به آذربایجان رفته، هر جا را دلم گرفت و پسندیدم مسکن اتخاذ کرده بروم، املاک مصر را فروخته بدان جا برگردم در آن گوش، وطن گرامی – که در نزد من هزاران بار عزیزتر از مصر است – اقامت کنم. ولی بدبختانه تا اینجا محلی که مناسب حال خود باشد ندیدم. اکنون خیال دارم واسطهای پیدا کرده، به خدمت دو سه تن از وزرای بزرگ برسم، پارهای معروضات شفاهی دارم بکنم. هر گاه این کار از شما ساخته شد، من آن وفت به شما حاجی خان توانم گفت، والا باز همان «گده ملامحمدعلی» هستی که بودی.
گفت: «اگر برای چیزی توسط میخواهی و یا عریضه به جای بزرگی خواهی داد، میتوانم برسانم اما تو را به مجلس وزرا راه دادن و با ایشان هم صحبت کردن نمیتوانم، یعنی به این زودی ممکن نیست. هر گاه پنج شش ماه در این جا بمانید، آن هم ممکن میشود. باید یک چندی منتظر فرصت شد.»
گفتم: «ماندن من در این شهر، مدتهای طولانی، در خارج امکان است. باید بروم.»
پس از چندی فکر گفت: «از وزرا کدام یک را میخواهید بینید؟»
گفتم: «وزیر داخله، وزیر خارجه، وزیر جنگ را.»
گفت: «حالا فکری کردم، تا نتیجه چه شود؟»
برداشت سه رقعه میاد، یاکت گذاشت و روی هر سه را نوشت. گفت: «رقعهای که به نام میرزا کاظم بیگ است، آن معلم اطفال و زیر خارجه و خودش عرب زاده است، عربی را خیلی دوست میدارد. وقتی که شما را عربی دان دید، خیلی خوشش خواهد آمد و از تو در نهایت خوشوقتی پذیرایی نموده چاره کار تو را خواهد کرد؛ و دیگر که به نام رضاخان است، او پیشخدمت وزیر داخله است، به او باید داده شود؛ سومی به نام اسدبیگ فراشباشی وزیر جنگ است. به او باید برسد. اگر رضاخان و اسدیگ قبول نکرده جواب در بدهند، یکی دو تومان خلوتی به دستشان بگذار! اما میرزا کاظم، رشوت خور نیست، ابدا قبول نمیکند. مشهدی حسن کرمانی این وزارتخانهها را میشناسد. فردا او را دلیل راه کن تا به مقصود برسی.» بسیار شاد شدم. گفتم: «مرسی، حاجیخان مرسی!»
پس از اینها، حاجیخان گفت: «بیخیال باشید! هر گاه نشان و فالان هم میخواهی خود درست میتوانم بکنم.»
گفتم: «نه خیر! من نشان لازم ندارم.»
گفت: «خود لازم نداری، برای دوستان چه عیب دارد؟ میخواهی دو سه فرمان نشان، از درجات مختلفه، بدون تعیین نام، تحصیل بکنم برده در خارج به هر کس خواسته باشی، بدهی!»
گفتم: «آقاجان! از دیدن همین اوضاع دل من خون گشته، تو مرا به نشان فروشی دلالت مکن! خدای ذلیل کند کسی را که نشان دولت را تا این پایه خوار کرده است. شخص باید تا چه درجه بیگهر و فرومایه باشد که بتواند این ننگ را بر خود هموار کند. نشان فروشی یعنی چه؟ هر کس عرض و ناموس خود را بفروشد، از آن بهتر است، زیرا که آن یکی تعلق به خودش دارد، این یکی به عموم. باید ما به نشان دولت به نظر تقدیس نگریم و بهایی جز صرف حیات بدان قرار ندهیم و برای تحصیل آن جان شیرین به کف بگذاریم. عزت و شرف ملی ما در خارج همان است.
گفت: «بابا! اینها چه خیال است؟ خبر ندارید. حاجی محمدباقر «کرک یراق» سه چهار بار به خاک روس و نمسه سفر کرد. در هر سفر، سی چهل قطعه نشان از درجات مختلفه، با فرامین سفید مهر با خود برده. در خاک روس خود دیدم، از یک هزار منات تا ششصد منات میفروخت. مبالغی مداخل کرد.»
گفتم: «مگر این را پادشاه مملکت نمیداند؟»
گفت: «آن بیچاره چه خبر دارد؟ آن را چنان به خود مشغول کردهاند که سر از پایی نمر شناسد. اینها را وزیر خارجه و صدراعظم دست یکی کرده میفروشند.»
در این جا خود داری توانستم کرد. بههایهای گریهام گرفت. به خاطرم آمد دو بیت ترانه که یکی از غیرتمندان ملت در حق وطن سروده، چون خالی از مناسبت نبود در این جا مینویسم:
وطن، بهشت برینم! به رنگ و بوی تو نیست
هوای خاطر من جز طواف کوی تو نیست
الهی! آنکه در ایام بیکله بادا
سری که در پی تزیید آبروی تو نیست الخ.
آری، خدای خوار و بیمقدار کند کسانی را که با همهٔ اقتدار به حفظ این گونه شئون دولت و ملت نپرداختند و قدر بلند و ملت ما را پست نمودند.
پس به ساعت نگاه کرده دیدم شب از نیمه گذشته. گفتم: «ما را مرخص کنید برویم! اما دور نیست که در راه پولیسان پلیسان] بگیرند.»
گفت: «آدم من همراه است. همه او را میشناسند.»
صدا کرد: «غلامعلی فانوس حاضر کنید!»
غلامعلی همان آشپز پیر و کنیف است که ذکرش گذشته بود. دیدم فانوس را روشن کرده قمهای هم به کمر بسته، گویی جوانی از سر گرفته. ما را آورد تا دم کاروانسرا. در را زدیم. باز کردند. دو قران به غلامعلی انعام دادم، گفت: «خدا به خان عمر بدهد!»
گفتم: «بابا جان من خان نیستم!»
گفت: «وای! مملکت طهران نان بدن ارزانی، تا حالا خان نشدی، پس کی خواهی شد؟»
خندیدم. او رفت ما هم به منزل آمده خوابیدیم.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-seyahetnamenin-metni-6
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Sabahı günü kalyaskanı hazırlayıb, atlarını qoşdular. İbrahim bəy, Mirzə Abbas, Mehdi bəy, bir də mən oturub yola düşdük. Bizi görənlər ayağa qalxıb hörmət edir, sağdan-soldan hey salam və mərhəba eşidilirdi. Bəy də sağ və sol əli ilə onlara cavab verirdi. Bir az gəzib, evə qayıtdıq.... Səhər lap tezdən Məhbubə mənim yanıma gəlib dedi:“Əmican, ağamın xəstəliyində mən nəzir demişəm ki, yaxşı olandan sonra bazara gedib min quruş, yəni hər bir dilənçiyə beş quruş paylaram, yüz çörək itlərə, pişiklərə verəm, iki qoyun qurbanlıq kəsəm, bir ay da oruc tutam. Özümün pulum var, sizə verirəm, zəhmət çəkin dediklərimi yerinə yetirin. Başqa bir nəzir də demişəm, lakin onu deməyə peşman olmuşam.” “Nə nəzir demisən ki, peşman olmusan?” -- dedim.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 14İbrahim bəylə bazara getdik. Ağa Cəlilin dükanının qabağından keçərkən bizi səsləyib dedi: “İbrahim bəy, buyurun!”Rəsmi təarüflər və xoş-beşdən sonra gülə-gülə dedi:
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 15Fransa inqilabının başlanğıcında məşhur siyasi xadim, mütəfəkkir Mirabo Fransa millətinə xitabən deyir:"Fransa ölkəsinin övladları! Bilin və agah olun ki, yoxluq aləmindən varlıq dairəsinə qədəm qoyan hər bir bəşər övladı sağlam əqlin hökmünə görə gərək azadlıq nemətindən mükəmməl şəkildə faydalansın. Azadlıq iki qismdir": biri ruhani azadlıq, o birisi cismani azadlıqdır.”
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 16Üç ay keçdi. Günlərin birində Haciyə xanım məni çağırdı. Hüzuruna getdim. Buyurdu:“Yusif ağa, indi sən İbrahim və Məhbubənin atası yerindəsən. Özün bilirsən ki, rəhmətlik Hacı vəsiyyət eləmişdi ki, İbrahim otuz yaşına qədəm qoyanacan evlənməsin. Sən özün bilirsən ki, bu qıza nə qədər xərc qoyub, onun nə qədər zəhmətlərini çəkmişdi. Onu İbrahim bəyə nişanlamışdı və bu barədə mənə vəsiyyət eləmişdi. İndi İbrahim otuz iki yaşına çatmışdır. Hərçənd ki, özü evlənmək fikrində deyil, lakin özün yaxşı bilirsən, bu qız yeməyi, yatmağı özünə haram eləyibdir. İbrahim bəyi görcək söyüd yarpağı kimi əsir, rəng-rufu itir.
Başqa şairlərin şeirləri
Dünya işində hər nə dutarsan keçər gedər,Hər nik ü bəd içində qılarsan keçər gedər.
Şahmat oyunu haqqındaBiri şah, biri vəzir və ikisi fildir,İki at və iki qala şaha kəfildir.
Ey yığılan canlar, siz olun tarıEy yığılan canlar, siz olun tarı,Amandı, qoymayın, yar oynamasın.
اکنون دهند خصمان ای شاه کام توواکنون کنند جان جهان را بنام تو