قدری مزاح و صحبت‌های متفرقه کرده شام صرف شد، حاجی.... تبریزی گفت: «بگو میرزا یوسف! باز از تبریز چه‌ها خواهی گفت؟»

گفتم: «این فقره به تبریز شما راجع نیست، این حکایت مال مراغه است.»

خندان خندان گفت: «البته یاقیماق یا باسدوق [باسلق] است.»

گفتم: «خیر! مراغه‌ای قیمتش از باسدوق مراغه کمتر است! چنانچه از مراغه به سوی بناب مال کرایه کرده می‌رفتیم، در بیرون شهر دو نفر اولاغ سوار هم می‌رفتند. قدری راه رفته یکی از ایشان پرسید: «همشهری‌ها کجا می‌روید؟»

یکی جواب داد: «به دهخوارقان.»

بیگ هم گفت: «ما به بناب می‌رویم، خوب شد که با همدیگر همراه باشیم. ما جایی را بلد نیستیم، شما بعض چیزها را نشان ما بدهید.»

قدری راه رفته چون به لب جوی آب زلال جاری رسیدیم، همه پایین آمده دست و روی صفا دادیم. بعد رفیق تازه دو دستی آب برداشته سه دفعه نوشیده گفت: «سلام‌الله علی‌الحسین و لعنت‌الله علی قاتل‌الحسین، الله ولیعهده عمر ویرسون.» ـ یعنی خدا به ولیعهد عمر بدهد.

باز قدری که راه رفتیم، رفیق راهمان سفرهٔ خود را درآورده، نان و پنیر و گوشت شب مانده خورده و سپس گفت: «الحمدلله الله رب‌العالمین، الله ولیعهد عمر و یرسون.»

ابراهیم‌بیگ به روی من نگاه کرد، اشاره نمود که این مرد دیوانه یا لاشعر است. «الله ولیعهد عمر و یرسون» این سخن بی‌موقع چه معنی دارد؟ قدری راه رفته خسته شده خواستیم سوار شویم، بعد از سواری باز گفت: «الله ولیعهد عمر و یرسون.»

ابراهیم‌بیگ گفت: «عمو جان! اسم شریف شما چیست؟»

گفت: «یحیی.»

ابراهیم‌بیگ گفت: «اسم من ابراهیم است، حق رفاقت داریم، باید نام و نشان همدیگر را بدانیم، این هم عموی من میرزا یوسف است.»

گفت: «خیلی خوب.»

بیگ گفت: «عمو جان! از شما چیزی خواهم پرسید.»

گفت: «بپرس!»

بیگ پرسش کرد: «در هنگام آشامیدن آب و خوردن نان و سوار شدن شما گفتی «الله ولیعهد عمر و یرسون.» این سخن مکرر بی‌موقع چه معنی دارد؟»

آقا یحیی گفت: «البته این را نپرسید که نخواهم گفت، من وظیفهٔ خود را بهتر می‌دانم.»

بسیار التماس کردیم، که ما هم از محبین حضرت ولیعهد و دعاگوی آن وجود شریف‌ایم، اگر سر مخفی باشد از ما مترس که در دل نگاه داریم و به کسی افشا ننماییم، و آنگهی یک‌سره از این ولایت به خارجه خواهیم رفت.

یحیی گفت: «مخفی چیزی نیست، چون روزی صد بار این ذکر را می‌کنم، اگر بنا شود به هر کس علت را بگویم، تمامی وقت من کفایت نخواهد نمود؛ به‌علاوه این مسئله طولانی و رفاقت ما و شما بیش از یک ساعت باقی نمانده.»

در این اثنا رسیدیم به کنار فالیزی که [فالیزبان] به چیدن خربزه و هندوانه مشغول بود. ابراهیم‌بیگ گفت: «آقا برویم در کلبهٔ این بستان بنشینیم و قدری استراحت نماییم و میوه بخوریم؛ شما هم داستان خود را بگویید!»

یحیی گفت: «من هم به کشیدن غلیان میل دارم. بسم‌الله!» رفته نشستیم. بی‌آن‌که به صاحب فالیز چیزی بگوییم، چند عدد خربزه و هندوانه چیده آورد و در مقابل ما گذاشته گفت: «بسم‌الله!» آقا یحیی چنین آغاز به داستان خود نمود:

«تقریباً سی و پنج یا چهل سال قبل که سن من قریب به سی سال بود، یک نفر دوست «عبدالاحد» نام داشتم که تقریباً بیست و چهار سال عمر داشت؛ آن جوان رویی خوش و مویی عنبرین داشت؛ کم‌کم به قمه و قداره بستن میل نمود، لکن پدرش بی‌خبر از وضع الواطی پسر. خواهر عبدالاحد زن ابراهیم خلیل سلطان بود. این هم به جهت برادرزنی سلطان قولچوماقی می‌کرد. سلطان مزبور از زن سابق پسری «فرج‌الله» نام شانزده ساله، آفتاب طلعت و نیکو صورت، مشهور زمان، یوسف دوران داشت. روزی با سه نفر به باغچهٔ ابراهیم خلیل سلطان توپخانه رفتیم. فرج‌الله به شرب خمر معتاد بود. شیشه شرابی در بغل داشت. خورد تا تمام شد. سپس با التماس و زور من و عبدالاحد را فرستاد به قریهٔ «مهرآباد» که در نزدیکی باغ ایشان بود و اهالی آن دهکده جمیعاً عیسوی مذهب‌اند، از آن‌جا شراب تحصیل کرده برای او بیاوریم. طوعاً و کرهاً رفته بی‌نیل مرام برگشته، دیدیم فرج‌الله از سر تا پا سوخته نیم‌بریان شده است؛ اندک رمقی از او باقی بود. سبب این واقعه این بود که چون ماه صفر بود قبای سیاه پوشیده و بعد از رفتن ما مشغول ساختن کباب شده، دامن قبایش آتش گرفته. چون در حال مستی بود مقتدر بر خاموش کردن نگردیده خودش را کباب کرد. این حالت را که مشاهده کردیم افسوس‌کنان و بر سر زنان باغبان را صدا زدیم. گلیمی آورده فرج‌الله را در گلیم گذاشته آوردیم به شهر. داروغه و کدخدا و غیره جمع شده از فرج‌الله احوال پرسیدند. جواب داد: مرا حضرت عباس زد. پدرش اصرار کرد همان جواب را شنید؛ بعد از چند ساعت فرج‌الله درگذشت. سه روز تعزیه گرفتند بعد از سه روز سلطان به توپچی‌ها امر داد که مرا و برادرزنش عبدالاحد را گرفتند. حکومت با «ضیاءالدوله» محمد رحیم میرزا بود. شاهزاده خود در تبریز و پسرش امیرزاده «داراب میرزا» حکومت می‌کرد. ما را بردند در دارالحکومه. شبی را در حبس نگاه‌داشته، فردا ابراهیم خلیل آمده ما را به حضور خواستند. رفته تعظیم نمودم، ایستادیم. سلطان دست عبدالاحد را گرفته به حضور کشیده گفت: «این خونی من است». و مرا هم نشان داده گفت: «این هم خرج مطبخ نواب والا امیرزاده.»

فی‌الفور حکم شد عبدالاحد را بدون سؤال و جواب سر بریدند و دل یک شهر را سوزانیدند. مرا ده روز در غل و کند نگاه داشتند. چون خودم بی‌چیز بودم و وجه معتدبه که سبب استخلاص تواند گردید نداشتم، دایی بنده صد تومان به امیرزاده و ده تومان به فراش‌باشی داده مرا از حبس نجات داده و برد به خانه. نزدیک به غروب تمام خویش و اقربا زن و مرد در صحن خانه نزد من جمع بودند. چون در حبس هر شب مرا از خانه طعام می‌آوردند، با زندانبان - که عهده و منصب میرغضبی هم داشت - توأم می‌خوردیم، از این رو ظاهراً با من محبت پیدا کرده بود. گفتم: «امشب هم به زندانبان طعام بفرستید.» در این اثنا زندانبان خود داخل خانه شد و آهسته به گوشم گفت: «امیرزاده برای تو خلعت فرستاده، بیرون آی و استقبال کن!» من از جای جسته خواستم بیرون روم، زن‌ها هجوم آورده مرا کشیدند به اندرون. بعد معلوم شد گفت‌وگوی خلعت دروغ و حیله بوده، بعد از قتل عبدالاحد، ابراهیم سلطان تبریز رفته، به ساعدالملک عارض می‌شود، آن هم حالات را به عزیزخان سردار می‌گوید، عزیزخان حکم می‌کند دو نفر آردالی بروند مراغه، او را دست‌بسته بیاورند.

ضیاءالدوله از این فقره اطلاع حاصل نموده، یک نفر چاپار مخصوص به مراغه می‌فرستد، به پسر خود مؤکداً حکم می‌کند، که یحیی را دو شقه کرده، دم دروازهٔ تبریز بیاویزند. سردار سگ کیست که از محل حکومت من بتواند آدم ببرد؟ مرا ننگ است این حکومت بل زندگی.

این رقم نیم ساعت بعد از استخلاص من به مراغه می‌رسد. امیرزاده مرا از علی‌محمد بیگ فراش‌باشی می‌خواهد. زندانبان می‌گوید: «یحیی به من اعتماد دارد، می‌روم با حیله او را گرفته می‌آورم.» با چند نفر فراش آمده، آن‌ها را دم در می‌گذارد و خود به خانه می‌آید. خویشاوندان من این فقره را که معلوم کردند، مرا از پشت‌بام به پشت‌بام بردند بیرون شهر که به طهران نزد پدرم بفرستند. محمد آقای قاپوچی‌باشی هم از اقربای ماست. چون در زندان، از جهت ناراحتی و اذیت، بیماری عارض من شده قوهٔ رفتن به طهرانم نبود، شب دیگر مراجعت به شهرم داده بردند به خانهٔ شیخ‌الاسلام که به اصطلاح بست است. با وجود این، مرا در سردابه پنهان داشتند. دایی من رفت تبریز. روز چهارم محصلان غلاظ و شداد سردار که گویا اولاد نمرود و شداد بوده وارد شدند. از اقوام من شصت و پنج نفر متواری گردیدند. محصلان که یکی نایب حمید کور بود، قراول به باغ خالو و خاله گذاشته و پیش حجرهٔ خالویم چاتمه زده، خانهٔ ما و دایی و خاله را خالی کرده اهل و عیال سه خانه را در یک خانه که جز بوریا چیز دیگری نداشت جمع کردند و محصلین در خانهٔ ما نشستند و به هر جانب پی جست‌وجوی من و اقوامم برآمده که اگر مرا پیدا نکنند شاید بتوانند از اقوامم بعضی را به دست آورده مداخله نمایند.

هر روز محصلین، خرج از کدخدا و فراش‌باشی حتی از خود امیرزاده می‌گرفتند.

الحاصل، بعد از سه ماه دایی من از تبریز نوشته بود که مرا از بی‌راهه به تبریز در خانهٔ جعفر دایی دلال که قرابت داریم بفرستند. به نوشته عمل شد. جعفر دایی مرا به خانهٔ مجتهد برده سه روز آن‌جا ماندم. بعد مجتهد آقا فرمود: «یحیی را ببرید سر طویلهٔ ساعدالملک!» خودش به معزی‌الیه سپارش‌نامه خواهد نوشت.

پنهان پنهان مرا به سر طویلهٔ ساعدالملک رسانیدند. حضرت ولیعهد و سردار و ساعدالملک در چمن بودند؛ اردو هم آن‌جا بود. بعد از سه روز چند نفر توپچی آمده دست‌هایم را از عقب بسته، زنجیر به گردنم نهاده بردند به اردو. چون حضور ساعدالملک رسیدم، سلطان را احضار نموده گفت: «این قاتل پسرت! چنانچه تشفی دلت می‌شود، با او رفتار کن!» با این حکم محکم و خودمختاری، سلطان دستم را گرفته، از اردو بیرون برد، و یک امپریال به یک نفر توپچی داده گفت: «هیزم بیاور!» بعد از چند ساعتی سه حمال هیزم آورده در یک جا ریخته آتش زدند. همین که هیزم‌ها آتش گرفت و شعله‌اش بلند شد، سلطان رو به من کرد و گفت: «پدرسوختهٔ مادر به خطا! اکنون تو را چنان بسوزانم که لذت آدم‌سوزاندن را ببری.»

از آن‌جایی که هر که دست از جان بشوید، هر چه در دل دارد بگوید، گفتم: «پدرسوختهٔ مادر به خطا، زن فلان، خواهر فلان توبی! اگر من به پسر تو بد کرده‌ام سزا و جزای خود را خواهم دید، وگرنه شهید شده در روز قیامت عوض این آتش تو را در نار جهنم به آتش خواهم افکند که تو هم لذت آتش جهنم را ببری.» در این بین یک نفر توپچی سیلی به صورتم زده، چون دست بسته بودم تف به رویش انداختم. در آن حال یک نفر فراش آمده گفت: «سردار می‌فرماید چون سوزاندن آدم منافی با شرع و عرف است، البته سوزاندنش را موقوف کرده به عنوان دیگر بکشند.» سلطان را اوقات تلخی زیاد رخ نمود، گفت: «من باید چنان قاتل پسر خود را بکشم که تشفی خاطرم شود.»

حکم داد زمین را حفر نموده تا زنده سر پایم نگه داشته خاک بریزند. ریسمانی به قد من گرفته گودی زمین را مساحت کردند. یک بار از دور جمعیتی نمایان شده، سواری به تاخت آمده و گفت: «حضرت والا مقصر را می‌خواهند.»

از اتفاقات حضرت والا از شکار تشریف می‌آوردند، از دور ما را دیده سؤال می‌فرماید. چگونگی را به عرض مبارکش می‌رسانند. خود به خرگاه ولایت‌عهد رفته، از سوارها یکی را برای احضار من می‌فرستد، مرا دم چادر برده گفتند: «برو گریه و زاری کرده التماس کن!»

گفتم: «بالای سیاهی رنگی نیست، با بی‌گناهی ابداً التماس نخواهم کرد.»

رفته و عرض کردند مقصر حاضر است. به حضور طلبید. بردندم، بدون این‌که تعظیم کنم و سر فرود آرم ایستادم. به محض این‌که نظر به رویم کردند، فرمود «زنجیر از گردنش بردارید و مطلق‌العنانش کنید، کسی متعرض او نشود.» زنجیر برداشته، از میان اردو چنان مسرت و فرح حاصل شد که مافوق آن متصور نیست. اهل اردو یکی سرداری، دیگری کلاه، سومی کفش، چهارمی قبایم بخشید. خواستند بین خود پول جمع کنند راضی نشده گفتم: «محتاج نیستم، الله ولی‌عهده عمر و یرسون. شما اسبی کرایه کنید مرا تبریز ببرد، خانهٔ حاجی جعفر دایی. وجه کرایه‌اش را می‌دهم.»

پیش‌خدمت‌باشی به نوکرش گفت اسبی برای من حاضر کند و خودش هم سوار شده مرا ببرد به حاجی جعفر دایی تسلیم نموده برگردد. این است ماجرا و سبب ادعیهٔ من به حضرت ولیعهد.

اکنون از شما انصاف می‌طلبم، اگر در هر نفس دو دفعه دعا و ثنای ولیعهد را بنمایم از شکر نعمت او بیرون توانم آمد یا نه؟ زیرا زندگانی من از اوست. صاحب عیال و اولادم، تحصیل رزقی که از جهت آن‌ها می‌کنم از لطف اوست که مرا زندگانی بخشیده؛ در حقیقت من زنده‌کردهٔ ولیعهدم. الله ولیعهده عمر ویرسون. تا زنده هستم در وقت خواب و بیداری، خوردن و آشامیدن، نشستن و برخاستن، این ذکر ورد زبان من است. اکنون تصدیق کنید، عملی به صواب می‌نمایم، یا نه؟ الله ولیعهده عمر و یرسون.»

بی‌اختیار مرا رقت دست داده شروع کردم به های‌های گریستن.

یحیی گفت: «بابا جان چرا گریه می‌کنی؟ سپاس خدای را که نکشتندم و مرا نسوزاندند و زنده به گورم نکردند.»

گفتم: «به حال این ملت فلک‌زده بی‌صاحب می‌گریم، که قیمت این بیچارگان به چه ارزانی است، به دست که‌ها سپرده شده.»

مکاری پرسید: «این کدام ولیعهد است؟»

گفت: «حالا بزرگ شده در تبریز است، و مظفرالدین میرزا اسم دارد. همه بگویید: الله ولیعهده عمر ویرسون!»

همه گفتیم. در آن حال، دیدم ابراهیم‌بیگ مات و مبهوت و متحیر گشته، نه او خربزه خورد، نه ما زهرمار نمودیم. انعام فالیزبان را داده سوار شده به راه افتادیم.

ابراهیم‌بیگ با یحیی مرادف می‌راند. من هم با رفیق او در پیش ایشان مرادف می‌راندیم. بین صحبت به رفیقش گفتم: «در این جور مملکت چگونه زندگی می‌کنید؟»

گفت: «عمو جان! همه صاحب ملک و اهل و عیال هستیم، نمی‌توانیم ترک عیال گفته هجرت نماییم. هر قسم که ممکن است باید سوخت و ساخت؛ حب وطن است چه توان کرد؟»

گفتم: «شیخ سعدی چندین قرن پیش سروده:

سعدیا حُب وطن گر چه حدیثی است صحیح [شریف]

نتوان مرد به سختی که من آن‌جا زادم»

به پشت سر خود ملتفت شده دیدم ابراهیم‌بیگ مکالمهٔ ما را می‌شنود. فوراً لب فرو بسته دم درکشیدم. باز آثار تغییر از ناصیه‌اش نمایان و هویدا بود. میرزا عباس گفت: «واقعاً الله ولیعهده عمر ویرسون. شما را به خدا آمین بگویید.» همه آمین گفتیم. باز بی‌اختیار گفت: «اگر اندک دیر رسیده بود بیچاره زنده در گور می‌شد.»

حاجی تبریزی گفت: «حقیقتاً معصوم و بی‌گناه بود، خلاصی این مرد مظلوم محکم آیهٔ کریمهٔ «من احیا نفساً فکانما احیاالناس جمیعاً» است. گویا حضرت والا یک نفر را زنده نفرمود، تمامی مخلوق و ابنای بشر را زندگی بخشوده. این احسان عام و نیک‌نامی تام تا قیام قیامت باقی خواهد ماند.»

گفتم: «عمو! از حسن نیت، و پاکی طینت و ستودگی سیرت، و نیک‌فطرتی حضرت ولیعهد خیلی می‌گویند. امیدواری ابراهیم‌بیگ هم به پادشاهی حضرت والا بسیار است. می‌گفت ان‌شاءالله تعالی بعد از جلوس ولیعهد به تخت سلطنت موروثی، عموم اختلالات ایام به نظام و ریشهٔ ظلم و طغیان از بیخ و بن قلع و قمع گشته، ایران خزان، مانند بهار گلستان خواهد شد. زیرا که از هرج و مرج حالیه و ظلم عمال و حکام وقوف کامل به هم رسانیده، همه را به احسن وجه اصلاح خواهد نمود.»

حاجی محسن آقا گفت: «چنانچه ابراهیم‌بیگ نوشته، اگر وزیر با تدبیر و صاحب جزم و عزم که مؤید خیالات شاه شود - [اگر] بگذارند همسایگان! - در ایران تسلط و تفوق یابد، البته ایران ترقی خواهد نمود. ولی این سیاحتنامه مرا دو روز است خیلی مضطرب ساخته، ایران را تا این درجه پریشان نمی‌دانستم. هرگاه غیر از ابراهیم‌بیگ نوشته بود باور نمی‌کردم، ولی چون ابراهیم‌بیگ خود مدعی آن سخنان بود و اکنون با آن همه تعصب و غیرت که داشت این‌ها را نوشته، چار و ناچار باید باور کرد. بعید نیست که ابراهیم‌بیگ باز هم به مناسبت غیرت و تعصب فطری در بعضی چیزها پرده‌پوشی هم کرده باشد.»

میرزا خلیل اصفهانی گفت: «این جور نخواهد ماند. زمان آن زمان نیست. البته گردش طبیعی عالم خود به خود همه عیوبات را اصلاح خواهد نمود. قبل از این همه روی زمین وحشت‌آباد بود. خیال نکنید که اهالی مغرب ابتدا مدنی از مادر زاده و وحشی‌گری نداشته‌اند. شنیدم در اسپانیا روزی در مجلس رؤسای روحانی جوان بی‌گناهی را متهم ساخته به سوزاندن وی فتوی صادر شد. در وسط میدان شهر در نظر عموم علی‌الرؤس هیزم فراوانی ریخته به نفت آلوده آتش زدند تا جوان متهم را به آتش اندازند. در آن حین پادشاه جوان «فریدلان» از آن‌جا گذر نموده پرسید: «چه هنگامه است؟» گفتند: «این جوان نزد رؤسای روحانی متهم است. به آتشش خواهند سوخت.»

پادشاه جوان رئوف از راه دلسوزی و انسانیت گفت: «بیچاره و حیف!» و فوراً از آن‌جا گذشت. بعد از اتمام عمل متهم به رئیس روحانی خبر بردند که پادشاه از میدان گذشت و جوان متهم را در آن حال دید و از راه دلسوزی و انسانیت گفت: «بیچاره و حیف!»

کشیشان در این خصوص مجلس تشکیل داده به مذاکره پرداختند که دلسوزی و حیف گفتن پادشاه توهین به شریعت و طریقت ماست، لذا شخص پادشاه هم مستوجب سوختن گردید.

این خبر به پادشاه رسید که کارت از کار گذشته؛ بر سوختن شما هم حکم قطعی صادر شده است. پادشاه نیمه‌شبی تنها به خانهٔ رئیس روحانی رفته به محض ورود خود را به قدم‌های رئیس انداخته، آغاز به گریه و زاری کرده و گفت: «راست گفته‌اند، من «بیچاره و حیف!» گفته‌ام، ولی قصدم توهین نبوده بلکه این سخن بی‌اختیار از طریق نوعیت و انسانیت بر زبانم جاری گردید. حالا به خاطر خدا به جوانی من رحم آورید و از تقصیرم درگذرید!»

رئیس بعد از تفکر بسیار جواب داد: «فتوی بر سوختن تو صادر شده، پاسخ نتواند داد. لکن فصادی حاضر نموده رگ زده خون خود را در شیشه بگیر تا در همان موضعی که آتش افروخته‌اند شیشهٔ خون تو را به آتش اندازند تا بسوزد و کفارهٔ گناه تو شود.»

پادشاه راضی شده فوری به فرموده رئیس روحانی خود عمل نمود.

اکنون تماشا کنید که چگونه اوصاف حسنهٔ مدنیت را جمع کرده‌اند. این است که عرض می‌کنم: دنیا وحشت‌آباد بوده به تدریج اصلاح پذیرفته. ایران هم ان‌شاءالله عن‌قریب به دایرهٔ محمودهٔ مدنیت درآمده به مدارج قانون مساوات عروج خواهد نمود. چنان‌که نیات حضرت ولیعهد را تعریف و توصیف می‌کنند مایهٔ بسی امیدواری‌هاست برای آیندهٔ ایران.»

گفتم: «آقا جان! سایر ملل و ممالک را یا یک نفر پادشاه عاقلی مانند میکادوی ژاپون هدایت نموده و یا ملت را مطبوعات و روزنامه‌ها به غیرت آورده و ادبا و حکما تصنیف‌ها کرده کتاب‌ها در بیداری ملت نوشتند، معایب را نشان داده پیش چشم همه گذاشتند. حقوق دولت را بر ملت و حقوق ملت را بر دولت تحدید کرده جلوه‌گر ساختند تا این‌که رفته‌رفته کوکب اقبالشان طلوع نمود؛ و اگر چنان نمی‌کردند بالیقین چنین نمی‌شدند. بدبختانه در ایران یک نفر ندیدم بدین خیال که عیوب دولت و ملت را به قلم آرد. آن‌که شعرایند خاک بر سرشان! تمام حواس و خیال آن‌ها منحصر بر این است که یک نفر فرعون‌صفت نمرودروش را تعریف نموده یک رأس یابوی لنگ بگیرند و آن‌چه حکمایند.... چه توصیف کنم که غرق در موهومات رکیکه‌اند.

«آن کو که خود گم است که را رهنمون شود؟»

آن‌چه علما می‌باشند از مسئلهٔ تطهیر فراغت حاصل نکرده‌اند. به دکان کتاب‌فروشی می‌روی غیر از همان کتب دویست سیصد ساله پیش هیچ تألیف و تصنیف جدید دیده نمی‌شود و اگر کتاب تازه‌ای هم نوشته شده فقط تغییر اسم داده، مطلبش همان است که پیشینیان نوشته‌اند. یک وزیر و امیر را ندیدم که یک جلد کتاب تشکیلات لشکری و توپخانه و پولیتیک و اصول ملک‌داری و رعیت‌پروری و وضع اخذ مالیات و قانون حکمرانی و مساوات را به قلم آورده باشد. هیچ‌وقت درخت امید خود به خود نروییده و بار نیاورده و اگر هم آورده قابل تمتع نبوده است؛ مانند میوه‌های جنگلی تلخ و شوره و بی‌مزه می‌شود. اگر به اصول مدنیت نهالی را بنشانیم و تربیت کنیم البته میوه‌اش لذیذ و طعم شکر بخشد. انسان اگر بی‌تربیت آدم می‌شد افریقایی‌ها مانند حیوان نبودند و اهالی آمریکا هم مثل مردم افریقا نبودند. این‌ها به دست انسان‌های کامل افتاده، عاقل و کامل‌ترین ملت روی زمین شدند. آن‌ها به بی‌تربیتی وحشی و بربری ماندند.

گذشته از این‌که آمریکاییان حاصل زمین را برداشته، تسلط به هوای جوّی هم یافته؛ قوهٔ برق را به اطاعت و فرمان خود آوردند؛ ولی در مملکت ما با آن قدمت و عظمت یک مکتب که معلمش بداند سوای علم تقلید علم دیگری هم هست که سرمایهٔ سعادت یک مملکت و نیک‌بختی یک ملت از آن حاصل تواند شد نداریم؛ در آن خاک وسیع یک روزنامه انتشار نمی‌یابد و اگر هم به اسم یافت شود عبارت از دو پارچه کاغذ است که هفته‌ای یک بار در روی سنگ با زحمت زیاد طبع می‌نمایند و مندرجات و عناوینش یک قاز به دولت و ملت فایده نمی‌بخشد. روزنامهٔ ایران و اطلاع شاهد زنده‌اند.

سی سال پیش جزایر ژاپون فقط دارای سی روزنامه بود که تماماً مزخرف و لاطائل بدتر از ایران و اطلاع؛ اکنون هزار روزنامه و جراید هفتگی و رسایل ماهانهٔ ادبی و سیاسی در آن مملکت طبع می‌شود.»

حاجی... تبریزی گفت: «یوسف بس است، بس است! ساعت هفت شد. پس‌فردا شب در بنده‌خانه تشریف دارید. صحبت را آن‌جا به اتمام رسانید.»

گفتم: «بیست روز در تبریز به شما زحمت داده‌ایم بس است، دیگر در این‌جا زحمت نکشید.»

گفت: «منظور اجتماع احبا و اصدقاست که صحبت نماییم، نقل زحمت در میان نیست و تعارف هم لازم ندارد. البته آقایان پس‌فردا شب تشریف خواهند آورد.»

مجلس به هم خورده من هم خانه آمده خوابیدم.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Təbriz səyahətinin icmalı, 8

Allaha yalvarıb ondan iltimas edirəm ki, "möhtərəm cənabın" mənə Tehranda vəd etdiyi səadətli günləri öz gözümlə görəm. O səadətin ələ gəlməsinin ilk şərti məmləkətin nazirləri və başçıları arasında birliyin yaranmasıdır. Onlar mərdliklə qərara gəlib xüsusi qərəzləri könüllərinin lövhəsindən bir dəfəlik silib kənara tullasalar, əl-ələ verib vətəndə olan nöqsanları aradan qaldırarlar. Onlar vətənə xidmət etməkdə, eləcə də dövlətpərəstlikdə gərək sair dövlətlərin nazirləri kimi olsunlar".Mən bu xəyallarla əlbəyaxa ikən birdən Yusif əmi sözə başlayıb dedi:

13 dəq
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti

Bir qədər söhbət elədik. Sonra dedim şam gətirsinlər. Elə bu vaxt İbrahim bəyin ünvanına Misirdən məktub çatması yadıma düşdü. Dedim:“Qardaş, doğrudan da, yadımdan çıxdı sizə deyim ki, Misirdən sizə məktub gəlibdir.”

18 dəq
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəşti, 2

İbrahim dedi:“Qardaşım, mən müxaliflərin əlinə bəhanə verməmək, onların məzəmmətinə düçar olmamaq üçün vətəndə gördüklərim xoşagəlməz cəhətlərin hamısını yazmamışam. Doğrusu, qorxmuşam ki, onlar öz ağır şəmatətləri ilə mənim işıqlı gündüzümü qaranlıq gecəyə çevirsinlər.”

19 dəq
Sonluq

Bu səyahətnamənin çap olunması imkanını mənə nəsib etmiş olan allah şükr, olsun ki, vətən eşqi uğrunda ağır zəhmətlərə, məşəqqətlərə qatlaşan bu hörmətli başıbəlalı səyyahın yüksək adını ruzigarın lövhəsində yadigar qoymağa müvəffəq oldum.Müqəddimədə ərz olduğu kimi, böyük zəhmət və məxaric istəyən bu səyahətnamənin nəşri xüsusi qazanc üçün olmamışdır. Mən öz fikrimcə bu işi bir növ vətənpərvərlik, millətpərvərlik, dövlətpərəstlik kimi hesab edib, onun bütün zəhmət və məxaricini könüllü olaraq öz öhdəmə götürdüm. Qoy hörmətli oxucular onun mündəricəsinə insaf gözü ilə baxsınlar, vətənin eybləri və nöqsanlarını aradan qaldırmaq üçün hümmət göstərsinlər. Bəlkə də onların birliyi və uca hümməti nəticəsində getdikcə bütün fəsadlarımız aradan qaldırıla, hər bir sahədə islahat başlana.

11 dəq

Başqa şairlərin şeirləri