از خدای به کمال تضرع درخواست می‌کنم که مرا برساند به روزی که به چشم خود ایام سعادتی را -که «وجود محترم» در طهران به من وعده فرموده بود- ببینم. نخستین اسباب حصول آن سعادت همانا بسته به وقوع اتفاق و اتحاد در میان هیئت وزرای مملکت و بزرگان ملت است که به یک جنبش مردانه اغراض نفسانیه را از ساحت دل خودشان کنار گذاشته به دستیاری همدیگر به اصلاح نواقص وطن بپردازند و در خدمت وطن و دولت‌پرستی چنان باشند که وزرای سایر دولت‌ها هستند.

من در میان این خیالات بودم که به یک بار یوسف‌عمو به سخن درآمد که: «سرکار بیگ! مگر میل غذا ندارید؟ من گرسنه‌ام. وقت ناهار خیلی است که گذشت.»

دیدم راست می‌گوید، نزدیک به عصر است.

گفتم: «عیب ندارد! برویم چیزی بخوریم و بلکه از بازار یک ساعت هم بخریم، ساعتم که در طهران به باد رفت.»

یوسف‌عمو گفت: «راستی جناب بیگ! چند بار خواستم بپرسم که ساعت شما چه شد، باز مصلحت ندیدم. حالا که خود اظهار کردی باز به خاطرم آمد واقعاً ساعت شما چه شد؟»

گفتم: «باز نپرسید، زیرا که من هم نخواهم گفت.»

گفت: «چرا؟»

گفتم: «به علت این‌که راستی آن ماجرا را به شما نمی‌توانم بگویم. خود می‌دانی که به دروغ‌گویی هم عادت ندارم.»

بیچاره دم فرو بست و چیزی نگفت. از مهمان‌خانه هر دو به عزم خوردن ناهار و خریدن ساعتی بیرون شدیم. در همان‌جا یک نفر ایرانی راست آمد.

پرسیدم: «همشهری در این‌جا دکان چلوپزی هست؟»

گفت: «نه! اگر ناهار خواهید خورد دکان کبابپزی هست.»

گفتم: «چه عیب دارد؟ اگر ما را بدان‌جا راهنمایی کنید منتهای محبت است.»

گفت: «به چشم!»

ما را تا دکان کبابپزی آورد و نشان داد.

تکلیف کردم که: «بفرمایید با هم ناهار بخوریم.»

گفت: «غذا خورده‌ام، سلامت باشید!» -و رفت.

ما هم به دکان داخل شده کباب خواسته خوردیم.

پس از آن‌جا برای خریدن ساعت به یک مغازه داخل شدیم. صاحب مغازه که مردی از یهود بود پیش آمد، قیمت پرسیدیم، به روسی جواب داد، ترکی نمی‌دانست. به فرانسوی و انگلیسی ادای مطلب کردیم. نفهمید، معلوم شد که تنها روسی می‌داند و بس. خواستیم برگردیم نگذاشت. چند دستگاه ساعت برداشته به ما اشاره کرد که بیایید. دریافتم که پی ترجمان می‌گردد. در نزدیک مغازه پله‌ای بود که بالا می‌رفت، بدان‌جا داخل شد. ما نیز از پی او، تا رسیدیم بالا. در اتاقی را زد. از اندرون منزل به قاعدهٔ فرنگان صدای «آنتری!» [«Entrez!»] بلند شد. مردکهٔ ساعت‌فروش داخل شد، ما نیز پشت سر او. دیدم سه نفر ایرانی نشسته ناهار می‌خورند. سلام دادیم.

چون ما را دیدند، تعارف نمودند «که بسم‌الله ناهار میل فرمایید!»

گفتم: «سلامت باشید. حالا خوردیم.»

یهودی صاحب مغازه مطلب را به زبان روسی به ایشان اظهار کرد که این همشهریان شما ساعت می‌خواهند. خلاصه، به ترجمانی ایشان یک ساعت به دوازده منات خریدیم. یهودی پولش را گرفت و رفت. چون در ممالک روس همیشه در خانه‌ها و منازل چای حاضر است لهذا چای تعارف کردند خوردیم. پس از آن سر صحبت باز شد. معلوم گردید که صاحب منزل یکی از تجار ایران است که به طور دائمی در باطوم اقامت و تجارت دارد. غالباً به حمل و نقل چای مشغول است.

از نام و نشان ما پرسید. گفتم: «ایرانی و مقیم مصر، فرزند فلان کس هستم.»

خیلی اظهار خوشوقتی کرده دوباره از ما به یگانگی و خصوصیت احوال‌پرسی و خوشامدی نمود. معلوم شد که با مرحوم پدر آشنایی و شناسایی داشته‌اند. از واقعهٔ فوت مرحوم پدر خیلی متأسف و متأثر گردید. از نام آن دو نفر همشهری دیگر پرسیدم.

یکی را نشان داد و گفت: «این همشهری کربلایی تقی از اهل مرند است، در این شهر اقامت دارد. این هم خلیل سلطان شوهر همشیرهٔ بنده است. همشیره فرستاده است که حکماً مرا ببرد. چون از مراتب آسودگی بنده بی‌خبر است می‌خواهد به سبب مهر برادری به هزار گونه بلا مبتلا کند.»

قدری شوخی کردیم. در این اثنا یکی ارْ در داخل شد، بی‌تمهید مقدمه گفت که: «حاجی آقا! این مرد باز طفره می‌زد، تو را به خدا سوگند می‌دهم مرا از چنگ این ظالم خلاص کن!»

حاجی گفت: «بابا من چه بکنم؟ سه بار نزد او رفتم التماس کردم که یک صدوپنجاه منات به شما بدهد، خود هم قول داد. دیگر این چه طفره‌بازی است؟ خدای لعنت کند بدین طایفه که نه از خدای شرم دارند و نه از پیغمبر خدا آزرم! به خوردن مال ایتام و صغار مردم دلیر شده‌اند. شما بروید من امروز باز می‌روم بلکه طوری کنم که شما خلاص شوید.»

آن شخص دعا و ثنا کرد و رفت.

خلیل سلطان پرسید که: «چه خبر است و این شخص کیست؟»

حاجی گفت: «پارسال در این‌جا یک همشهری وفات کرد، دکان بقالی داشت. گونسل اشیاء دکان را فروخت. هفت‌صد و پنجاه و چند منات وصول کرد، همه را ضبط نمود. حالا این شخص که -برادر اوست- آمده، در دست خود از علمای معتبر مملکت شهادت‌نامه دارد که وارث و برادر متوفاست. اکنون چند ماه است که آمده در این‌جا معطل است. گونسل زیر بار ادای متروکات متوفا نمی‌رفت تا این‌که به هزار جرثقیل قطع کردیم، بی‌انصاف آن را هم نمی‌خواهد بدهد.»

من پرسیدم: «گونسل را کجا تعیین می‌کنند؟»

گفت: «از جنرال گونسلگری تفلیس.»

گفتم: «حالا که چنین است به جنرال گونسل تفلیس عرض و شکایت کند.»

گفت: «خدای پدرت را بیامرزد! این سرمشق را خود از آن‌جا گرفته است.»

خلیل سلطان گفت: «بیچاره گونسل چه تقصیر دارد؟ به او که مواجب نمی‌دهند، چه بکند؟ دور نیست که مبلغی هم به نام رشوت و تعارف دستی می‌گیرند.»

گفتم: «سرکار سلطان! شما خواجه تاشانید و هر دو خدمت به دیوان می‌کنید. البته می‌خواهید از گونسل حمایت نمایید. مگر به شما مواجب نمی‌دهند؟»

گفت: «به خدای اگر چیزی هم دستی نگیرند من راضی هستم، مواجب حلالشان باشد!»

گفتم: «دیگر این چرا؟»

گفت: «من سال‌هاست که به نام مواجب چیزی ندیده‌ام، سهل است، یک اسب بسیار خوبی دارم که از دو دیدهٔ خود بیشتر دوست می‌دارم، سرتیپ ما اسب را دیده طمع در او بست. هر چه به ایماء و اشاره مقصود خود را رسانید من اعتنا نکردم تا این‌که کار از ایماء و اشاره به کنایه و تصریح کشید. من نیز سخت ایستادم که نمی‌دهم. پس مشتری به منصب من تراشید. می‌خواست که هفت‌صد تومان از او رشوت گرفته سلطانی فوج را به او بدهد. من نیز در میان جمعی رویه‌رو گفتم که جناب سرتیپ! این منصب از اجداد موروث من است، نیاکان من به پادشاه خدمت‌های نمایان کرده‌اند. پدر من در آشوب سالار دو سال در خراسان خاک خورده، چندین زخم‌ها برداشته. اگر منصب مرا به دیگری بدهی، یکسر می‌روم پای تلگراف به پادشاه از تو شکایت می‌کنم و تا پای مرگ در سر این کار خواهم کوشید، زیرا که ملاحظه کردم بالای سیاهی رنگی نیست. آن‌چه گفتنی بود گفتم. سرتیپ دید خیرا! من از آن نمره‌ها نیستم، از صرافت آن خیال افتاد. التفاتم نمود و خلعتم هم داد. با این‌همه اسب را ندادم.»

گفتم: «راستش را بگویید، اصلاً مواجب ندارید یا هست نمی‌دهند؟»

گفت: «چه می‌فرمایید؟ از دولت مواجب جیرهٔ معین داریم، خزانه می‌دهد ولی ایشان می‌خورند و به امثال ما چیزی نمی‌دهند. چون بنده از فضل خدا احتیاج ندارم بزرگان می‌گیرند دست به دست می‌گردد و از ده یا دوازده عقبه گذشته آنگاه ده یک آن یا به دست صاحبش می‌رسد یا نمی‌رسد. من که ندیده‌ام سهل است، کسانی را که از همقطاران خود می‌دانم و می‌شناسم آنان نیز ندیده‌اند.»

صاحب منزل گفت: «میل دارید برویم بیرون قدری گردش کنیم.»

گفتم: «چه عیب دارد؟»

با هم رفتیم بیرون همه‌جا تماشاکنان تا رسیدیم به باغ دولتی، خیلی ازدحام و جمعیت بود، نیم ساعت از شب رفته برگشتیم. در حین وداع به صاحب منزل گفتم که «شاید فردا نتوانستیم به خدمت برسیم وایور امروز آمد. فردا به یاری خدا عازم اسلامبول هستم. التماس دعا دارم!»

حاجی گفت: «ممکن نیست، من شما را فردا نمی‌گذارم بروید.»

من خیال کردم که تعارف می‌کند.

گفتم: «نمی‌شود باید برویم.»

گفت: «نه ساعت بد است.»

دیدم مطلب طور دیگر شد. جناب حاجی از ساده‌دلان است.

به تجاهل گفتم: «ساعت را به صوابدید شما خریدیم، اگر بد بود چرا آن وقت نفرمودید که پول ندهیم؟»

گفت: «نه آن ساعت را نمی‌گویم، دیروز به تقویم نگاه می‌کردم، دیدم برای امروز سفر دریا را بد نوشته است.»

باز اوقاتم تلخ شد، گفتم: «لعنت خدای بدان تقویم و نویسندهٔ آن و معتقد آن باد! بندهٔ خدا! عیب نیست که عمر خودتان را بدین مهملات صرف می‌کنید و وقت عزیز را فوت و ضایع می‌نمایید؟ فلانی مرد بی‌دین -که از وقایع اتفاقیهٔ خانهٔ خود بی‌خبر است- نوشته که فلان‌روز سفر دریا خوب نیست یا فلان ساعت دیدن بزرگان خوب است. آن پدرسوخته کارهای آسمانی را به حال خود بگذارد و تنها کار زمینی را که در آن نشسته است نیکو بسازد. اول مقدار جمعیت ایران را به هموطنان خود خبر بدهد، ثانیاً از مساحت و مسافت سرحدات مملکت مردم را مطلع سازد، پس از آن به آسمان پردازد. از همه بدتر، درد این منجمان و تقویم ایشان مرا هلاک می‌کند. مردکه به پادشاه که زندهٔ لطف اوست نیز خیانت کرده می‌گوید فلان روز دیدن روی ملوک خوب نیست. بدبخت! دیدار ملوک همیشه مبارک است. تو درستکار و چاکر صدیق و رعیت ثابت‌قدم پادشاه باش، هر وقت که مقتضی شد روی ایشان را ببین که برای تو با میمنت و مسعود است. هر گه بالعکس خیانت به دولت و پادشاه کرده‌ای، همیشه خاطر تو از آن رهگذر منوش است. هیچ روز و ساعت مبارکی تو را از کیفر حرکات بد و خیانتکاری به ملک و ملت نجات نمی‌تواند بدهد. نمی‌دانم این بازی‌ها و شعبده‌ها تا کی در ایران و میان ایرانیان رواج خواهد داشت؟ جناب حاجی بنده به شما عرض بکنم هر وقت غسل و شست‌وشوی بدن بر شما لازم شد بدون تعیین نیک و بد ساعت به حمام برو و بدن را پاک کن که سعدترین ایام و ساعات همان است؛ و همچنین هر مسئلهٔ شرعی داشته باشی بدون ملاحظهٔ تقویم پیش فقیه شهر رفته بپرس که بهترین اوقات همان وقت است. هر زمان -خدا نکرده- ناخوش شدی پیش طبیب رفته معالجه کن. این تقویم را که مجمع خرافات است بهل کنار! این سخنان مهمل را که صاحب تقویم می‌گوید ترقی قند و ابریشم، قوت حال مطربان، بسیاری دروغ‌گویان، رفاه حال خواجه‌سرایان، کج نشستن زنان، کثرت ناخوشی در میان مردان، وقعی مگذار و به چیزی مشمار که این‌ها همه هذیان است!»

دیدم اوقات حاجی تلخ شد. گفت: «پس به فرمایش شما باید تقویم را بیندازیم. خوب اگر تقویم نباشد، شما از کجا معلوم می‌کردید که امروز چندم ماه است؟»

گفتم: «حاجی جان! بنده عرض نمی‌کنم که تقویم لازم نیست. البته برای هر ملتی و هر قومی لازم است اما نه این تقویم ایران که در سر هر صحیفه بنویسد «اوضاع این ماه دلالت می‌کند به شوری پنیر و شیرینی شکر، به نرمی پنبه و درشتی حجر.»»

خلاصه، دیدم حاجی مستعد است سر کلافهٔ سخن را پیچیده خداحافظی کرده درگذشتیم.

آن شب را در منزل خوابیده، بامدادان پس از ادای فریضهٔ صبح و خوردن چایی که آفتاب خیلی بلند شده بود، یوسف‌عمو تذکره‌ها را به دلالت خدمتکار مهمان‌خانه به گونسل‌خانه‌های ایران و عثمانی برده قول کشیدند. گونسل‌خانهٔ ایران از هر تذکره دو منات، گونسل‌خانهٔ عثمانی یک منات و هشتاد کاپک گرفته بودند. اما گونسل‌خانهٔ عثمانی به روی تذکره‌ها «تمبر» بیست غروشی چسبانیده بود. معلوم شد که آن‌چه به گونسل عثمانی دادیم به خزانهٔ دولت مشارالیها رفت و آن‌چه به گونسل ایران دادیم راست به کیسهٔ خود او فرو شد.

باری، تا معاملهٔ قول تذکره‌ها تمام شود چهار ساعت از روز گذشته بود. رفتیم به اسکلهٔ وایور، دیدیم کشتی هنوز بار می‌گیرد، چون وایور از میعاد معین دیر رسیده بود. من هم در روی پل قدم می‌زدم خیال و حواسم چندان پریشان و مختل بود گویی که هوش از سرم پریده است.

یک بار آواز یوسف‌عمو به گوشم رسید که: «سرکار بیگ! به خود باز آی که به دریا انتادی!»

چون متوجه به آواز او شدم دیدم همان قدم را [که] برداشته‌ام به دریا است. ملتفت گشته خود را پس کشیدم. به طرف یوسف‌عمو نگریستم. دیدم بیچاره دو دستی به سرش می‌زند.

و الحاصل، در آن‌جا چندان منتظر شدیم که زمان حرکت وایور رسیده رفتیم توی وایور. دیدم همان کشتی «ازوف» نام روس است که در آغاز سیاحت این طرف نیز به او سوار شده بودیم. عملهٔ وایور مرا شناختند. با هم تعارف و احوال‌پرسی کردیم و از این حسن تصادف خوشوقت شدم. وایور حرکت کرد. هوا خیلی خوش و دریا آرام بود. از اسکله‌های طربزون، سینوب، کیره‌سون، صامسون، یکی یکی گذشته روز پنجم صبحی وارد بوغاز اسلامبول شدیم. در پیشگاه کرانتین‌خانهٔ «قواق» -که در مدخل بوغاز است- حساب کردم، هشت ماه و بیست و یک روز تمام بود که از آن‌جا به عزم زیارت مشهد مقدس و سیاحت ایران گذشته بودم.

صاحب‌خانه می‌گوید: چون آن سیاحتنامهٔ کدورت‌انگیز را خوانده تمام کردم، غرق دریای حیرت بودم. آن وقت به ساعت نگاه کردم دیدم ده دقیقه به غروب مانده. به مراتب حیرتم افزود، زیرا که نه ساعت تمام مشغول خواندن آن سیاحتنامه بوده در این مدت نه سیگار کشیده نه چیزی خورده و نه از جای خود حرکت کرده بودم. از خود بالمره خبری نداشتم. از مهمانان بیچاره هم خبرم نبود. ایشان رفتند حمام که بدن را شست و شویی داده برگردند. حالا آفتاب غروب کرده خبری از ایشان نیست. همه در اندیشهٔ آن بودم که اینان در کجا ماندند و در کجا ناهار خوردند. نوکر را صدا زدم، آمد، چون مرا دید متعجب شد.

گفت: «آقا! شما در خانه بوده‌اید؟ ما چنان پنداشتیم که شما به همراهی مهمانان بیرون رفتید. خانم حالا از من می‌پرسید که چرا نیامدند.»

گفتم: «فضولی مکن! می‌بینی که در این‌جا هستم، دیگر پرسیدن چه معنی دارد؟ زود برو به «خان والده» در مرتبهٔ فوقانی به اتاق نمرهٔ «...» سری بزن، ببین اگر مهمانان در آن‌جا هستند همراه خود بیاور خانه! هر گاه در آن‌جا نباشند از صاحب اتاق بپرس پیش او آمده‌اند یا نه؟ زود برگرد!»

نوکر رفت. من باز در فکر مهمانان و از غفلت خود شرمسار بودم که چرا خود با ایشان نرفتم. قدری نگذشته بود که دیدم هر دو آمدند، برخاسته استقبال کردم.

چون نشستند گفتم: «برادر! مرا به عجب حالی گذاشتی؟ این کتاب مصیبت و یا سیاحتنامهٔ خود را به دست من پیموده در رفتی. مرا چنان مشغول داشت که نه از خود و نه از شما خبرم شد. تا حال هیچ‌چیز نخورده‌ام، سهل است که سیگار هم نکشیده بلکه از جایی که نشسته بودم جنبشی هم نکرده‌ام. حتی اهل خانه نیز چنان گمان برده‌اند که من هم با شما رفته‌ام. اکنون به خود باز آمده به فکر شما افتادم که در کجا مانندید.»

گفت: «ما نیز از حمام بیرون شده به یک نفر همشهری که آشنا بود راست آمدیم. ما را برد به منزلش. ناهار و چایی را آن‌جا خوردیم، باز دست نکشید که «باید شب را نیز در این‌جا باشید!» به هزار گونه التماس راضی کردیم، یکسر می‌آمدیم به خانه که در اثنای راه به آدم شما برخوردیم که پی ما می‌رفت.»

Allaha yalvarıb ondan iltimas edirəm ki, "möhtərəm cənabın" mənə Tehranda vəd etdiyi səadətli günləri öz gözümlə görəm. O səadətin ələ gəlməsinin ilk şərti məmləkətin nazirləri və başçıları arasında birliyin yaranmasıdır. Onlar mərdliklə qərara gəlib xüsusi qərəzləri könüllərinin lövhəsindən bir dəfəlik silib kənara tullasalar, əl-ələ verib vətəndə olan nöqsanları aradan qaldırarlar. Onlar vətənə xidmət etməkdə, eləcə də dövlətpərəstlikdə gərək sair dövlətlərin nazirləri kimi olsunlar".

Mən bu xəyallarla əlbəyaxa ikən birdən Yusif əmi sözə başlayıb dedi:

“Bəy əfəndim, bəs yemək meyliniz yoxdur? Mən ki, acmışam. Naharın vaxtı çoxdan keçibdir.” Gördüm doğru deyir, ikindi çağıdır. Dedim:

“Nə eybi var, gedək bir şey yeyək. Bəlkə bazardan bir saat da aldım. Saatım Tehranda bada getdi.”

Yusif əmi dedi:

“Doğrudan, bəy əfəndi, neçə dəfə istəmişəm soruşam ki, sizin saatınız nə olubdur? Yenə də özümü saxlamışam. İndi özün deyəndən sonra təzədən yadıma düşdü. Doğrudan, bəs sizin saatınıza nə gəlib?”

Dedim:

“Bir daha soruşma, çünki deməyəcəyəm.”

“Nə üçün?” -- dedi.

“Onun üçün ki, o əhvalatı sənə deyə bilməyəcəyəm,” -- dedim. -- “Özümün də, bilirsən ki, yalan danışmaq adətim yoxdur.”

Yazıq Yusif əmi daha bir söz demədi. İkimiz də nahar yemək, bir də saat almaq əzmilə mehmanxanadan çıxdıq. Orada bir iranlı ilə rastlaşdıq. Dedim:

“Eloğlu, burada çilovpəz dükanı varmı?”

“Yoxdur,” -- dedi. -- “Əgər nahar yemək istəyirsinizsə kababçı dükanı var.”

“Nə eybi var, kababçı olsun. Oranı bizə göstərsən böyük yaxşılıq eləmiş olarsan.”

“Gözüm üstə,” -- dedi.

Bizi kababçı dükanınadək gətirib göstərdi. Təklif eləyib dedim:

“Gedək birlikdə nahar yeyək.”

“Çox sağ olun, mən çörək yemişəm,” -- deyib getdi. Biz isə dükana girib kabab yedik. Sonra oradan çıxıb, saat almaq üçün bir mağazaya girdik. Mağaza sahibi bir yəhudi kişi idi. Bizi qarşıladı. Saatın qiymətini soruşdum, rusca cavab verdi. Türkcə bilmirdi, fransız və ingilis dillərində sözümü ona dedim, anlamadı. Məlum oldu ki, yalnız rusca bilir. İstədik qayıdıb gedək, qoymadı. Bir neçə saat götürüb işarə ilə andırdı ki, ardınca gəlim. Bildim ki, dilmanc dalınca gəzir. Mağazanın yaxınlığından yuxarıya çıxan bir pilləkən var idi. Pillələri yuxarı çıxdı, biz də onun ardınca gedirdik. Yuxarıya çıxan kimi bir otaq qapısını döydü. Evin içindən firəngilərin qaydası ilə "Antrez" səsi gəldi. Saat satan kişi içəri girdi, biz də onun dalınca daxil olduq, gördüm üç nəfər iranlı əyləşib nahar yeyir. Salam verdik, bizi görən kimi süfrə başına dəvət eləyib onlarla birlikdə nahar yeməyimizi təklif etdilər. Dedim:

“Çox sağ olun, indicə yemişik.”

Mağaza sahibi olan yəhudi onlara rusca dedi:

“Bunlar sizin həmvilayətlərinizdir, saat istəyirlər.”

Sözün qısası, onların dilmanclığı ilə on iki manata bir saat aldıq. Yəhudi pulunu alıb getdi.

Rusiyada evlərdə, mənzillərdə həmişə çay hazır olduğundan bizə çay gətirdilər. İçdik. Sonra söhbətə başladıq. Məlum oldu ki, mənzil sahibi Batumda daimi sakin olub, ticarətlə məşğul olan iranlı tacirdir. Əsasən çay alveri eləyir. Bizim kim olduğumuzu soruşdu. Dedim:

“İranlıyam, Misirdə yaşayıram, filankəsin oğluyam.”

Çox sevindi, yenidən bizim kefimizi soruşub xoş-beş elədi. Məlum oldu ki, rəhmətlik atamla tanışlığı var imiş. Atamın vəfatı xəbərindən çox təəssüflənib mütəəssir oldu. O biri iki həmvilayətlərimizin kim olduqlarını soruşdum. Birini göstərib dedi:

“Bu həmvilayətli Kərbəlayı Təqi mərəndlidir, bu şəhərdə yaşayır. Bu da Xəlil Sultandır, mənim bacımın əridir. Bacım onu buraya göndəribdir, ki, məni nə yolla olur-olsun vətənə qaytarsın. Mənim burada asudə yaşamağımdan xəbəri yoxdur. İstəyir qardaşlıq məhəbbəti ilə məni min cür bəlaya düçar eləsin.”

Bir qədər zarafatlaşdıq. Bu vaxt bir nəfər içəri girib, salamsız-kalamsız dedi:

“Hacı ağa, bu kişi yenə də boyun qaçırır, sən allah, mənim canımı bu zalımın əlindən qurtar.”

Hacı dedi:

“Ay canım, mən daha nə eləyim, üç dəfə onun yanına getdim, xahiş elədim yüz əlli manat sizə versin. Qəbul elədi, söz də verdi. Daha indi bu nə başda dolandırmaqdır, mən bilmirəm. Allah bu tayfaya lənət eləsin; nə allahdan utanır, nə də onun peyğəmbərindən haya eləyirlər. Yetim-yesir malını yeməyə dadanıblar. Siz gedin, mən bu gün yenə də yanına gedərəm. Bəlkə bir təhər eləyim ki, siz xilas olasız.”

O kişi Hacının canına dua eləyib getdi. Xəlil Sultan soruşdu:

“Nə xəbərdir, bu kişi kimdir?”

Hacı dedi:

“Bildir burada bir iranlı vəfat elədi. Baqqal dükanı var idi. Konsul dükanının şeylərini satıb, yeddi yüz əlli neçə manat vüsul elədi. Hamısını özü götürüb, guya əmanət saxladı. İndi bu adam haman baqqalın qardaşıdır. Əlində məmləkətin mötəbər üləmasından şəhadətnaməsi vardır ki, ölənin vərəsəsi və qardaşıdır. Gəlib neçə aydır burada məəttəl olubdur. Konsul ölünün malını qaytarmaq istəmir. Min müsibətlə danışıb, yüz əlli manata kəsdik. Nainsaf oğlu onu da vermək istəmir.”

Mən dedim:

“Konsulu haradan təyin eləyirlər?”

“İranın Tiflis general-konsulluğu təyin eləyir,” -- dedi.

Dedim:

“İndi ki belədir, Tiflis, general-konsuluna ərizə yazıb, şikayət eləyin.”

Dedi:

“Allah atana rəhmət eləsin, elə bu öz dərsini oradan almışdır.”

Xəlil Sultan dedi:

“Konsul yazığın nə təqsiri var. Ona ki, maaş vermirlər, nə eləsin, bəlkə də rüşvət, taarüf adı ilə özü bir şey də verir.”

Dedim:

“Ağa Sultan, sizə nə var, siz ki, həmkarsınız, ikiniz də divanda qulluq eləyirsiniz. Əlbəttə, konsulun tərəfini saxlayacaqsınız. Bəs sizə maaş vermirlərmi?”

Dedi:

“Vallah, mən razıyam ki, maaşım onların halal malı olsun. Ancaq bir şey də məndən istəməsinlər.”

Dedim:

“Daha bir şey istəmələri nə deməkdir?”

Dedi:

“Mən uzun illərdir ki, maaş adına bir şey görməmişəm, səhldir ki, bir gözəl atım var, iki gözümdən çox istəyirəm. Bizim sərtib atı görüb ona tamah saldı. Nə qədər işarə, kinayə elədi, mən özümü bilməməzliyə vurdum. Nəhayət, işarədən keçib, açıq söyləməyə başladı. Mən də möhkəm dayanıb dedim verməyəcəyəm. Mənim rütbəmə müştəri tapdı. İstədi yeddi yüz tümən rüşvət alıb, fövcün sultanlığını ona versin. Mən bir dəstə adamın içində onunla üz-üzə durub dedim: "Cənab sərtib, bu rütbə ata-babamdan mənə miras qalıbdır. Mənim babalarım şaha böyük xidmətlər eləyiblər. Mənim atam Salar bəlvasında Xorasanda iki il torpaq yeyib, neçə yara alıbdır. Əgər mənim rütbəmi başqasına versən bir başa gedərəm teleqraf ayağına, səndən şaha şikayət elərəm, özü də son nəfəsimə kimi atımdan əl çəkmərəm". Doğrusu, gördüm qaranın üstünə rəng yoxdur. O ki, deyilməli idi, dedim. Sərtib fikrini dəyişdi. Mənə iltifat göstərdi, xələt də verdi. Ancaq bununla belə mən atı vermədim."

Dedim:

“Düzünü deyin görüm, əslən sizin maaşınız yoxdur, ya onu vermirlər?”

Dedi:

“Nə buyurursunuz, dövlətdən müəyyən maaş, cirəmiz var. Xəzinədən həmişə verilir. Ancaq onlar yeyirlər, bizim kimilərə heç bir şey vermirlər. Allahın mərhəmətindən mənim heç bir ehtiyacım da yoxdur. Maaşı böyüklər alırlar, əldən-ələ gəzdirirlər, on-on iki əldən keçəndən sonra onun onda biri sahibinə çata, ya çatmaya. Mən ki, görməmişəm. Tanıdığım həmqatarlarım da bir şey görməmişlər.”

Mənzil sahibi dedi:

“Meyliniz varsa gedək bir qədər gəzək.”

“Nə eybi var,” -- dedim.

Şəhəri gəzməyə çıxdıq. Gəzib tamaşa eləyə-eləyə dövlət parkına gəlib çatdıq. Çoxlu izdiham var idi. Gecədən yarım saat keçmiş qayıtdıq. Vidalaşarkən mənzil sahibinə dedim:

“Bu gün gəmi gəldi, mümkündür sabah sizin qulluğunuza çata bilməyim. Allahın köməyi ilə sabah İstambula yola düşürəm. Sizə can sağlığı arzulayıram.”

Hacı dedi:

“Olmaz, mümkün deyil, mən qoymaram siz sabah gedəsiniz.”

Mən elə zənn etdim ki, Hacı taarüf eləyir, dedim:

“Çarə yoxdur, gərək gedək.”

Dedi:

“Yox, yox, saat yaxşı deyil.”

Gördüm xeyr, mətləb başqa cürdür. Hacı sadəlövh adamlardandır. Özümü bilməməzliyə vurub dedim:

“Saatı sizin məsləhətinizlə aldıq. Əgər pis idi, nə üçün alanda demədiniz?”

Dedi:

“Yox, o saatı demirəm. Dünən təqvimə baxırdım, gördüm bu gün üçün dəniz səfərini pis yazıbdır.”

Yenə də qanım qaraldı, dedim:

“O təqvimə, onu yazana, ona inanana allah lənət eləsin! Ay allahın bəndəsi, heç eyib deyilmi, öz ömrünüzü bu kimi cəfəngiyyata sərf eləyib, əziz vaxtınızı heçə verirsiniz. Öz evində baş verən əhvalatdan xəbəri olmayan dinsizin birisi yazmış ki, filan gün dəniz səfəri yaxşı deyil, ya filan saat böyüklərin hüzuruna getmək yaxşıdır. O köpək oğlu qoy göyün işini öz halına buraxsın. Oturduğu yerin dərdinə qalıb, onun işlərini sahmana salsın. Əvvəlcə İranın əhalisinin miqdarını öz həmvətənlərinə xəbər versin. İkincisi, onun sahəsini, sərhədlərinin məsafəsini xalqa başa salsın, sonra da göylərin işinə əl atsın. Məni hamıdan çox yandıran bu münəccimlər, bir də onların təqvimləridir. Deyəsən bu dərd məni öldürəcək. Namərd oğlu varlığını mərhəmətinə borclu olduğu şaha da xəyanət eləyir. Yazır ki, filan gün şahların üzünü görmək yaxşı deyil. Ay bədbəxt, şahların üzünü görmək həmişə xoşdur. Sən düz adam olsan, şaha sədaqətlə nökərçilik eləsən, hər bir vaxt onun üzünü görsən sənin üçün mübarək və xoşdur. Əgər bunun əksinə olaraq dövlətə və padşaha xəyanət eləmisənsə, əlbəttə, xain həmişə xoflu olar. Onda heç bir xoş gün, heç bir mübarək saat səni məmləkətə və millətə etdiyin xəyanətin cəzasından qutara bilməz.

Mən bilmirəm bu oyunbazlıqlar İranda iranlılar arasında nə vaxtadək davam edəcəkdir. Cənab Hacı, icazə verin mən də sizə bir dəfəlik ərz eləyim: hər vaxt sizə qüsl, yuyunmaq lazım oldu saatın xoşluğuna, bədliyinə baxmadan hamama gedib təmizlənin. Elə ən xoş saat sizin təmizliklə məşğul olduğunuz saatdır. Eləcə də şəri məsələniz olduqda xoş saat təyin etmədən şəhərin müctəhidi yanına gedib, sualınızın cavabını alın. Çünki ən xoş saat elə sizin getdiyiniz saatdır hər vaxt, allah eləməmiş, xəstələndiniz həkimə gedib müalicə olunun, xurafat məcmuəsi olan bu təqvimi kənara tullayın. Təqvim sahibinin yazdığı bu axmaq sözlərə, məsələn, qəndin, inəyin bahalanması, mütrüflərin halının yaxşılaşması, yalançıların sayının artması, ev sahiblərinin rifah halı, qadınların köndələn oturması, kişilər arasında xəstəliyin çoxalması və s. əsla etina etməyin, onlara heç məhəl qoymayın. Çünki hamısı başdan-başa hədyandır.”

Gördüm Hacının halı dəyişdi. Deyəsən məndən incidi.

Dedi:

“Sizin fərmayişinizə görə, gərək təqvimi ataq getsin. Çox gözəl, əgər təqvim olmasa idi, onda hardan bilərdiniz ki, bu gün ayın neçəsidir?”

Dedim:

“Mənim canım, gözüm Hacı, mən demirəm ki, təqvim lazım deyil, əlbəttə, hər bir millətə təqvim lazımdır. Amma İranın bu təqvimi heç kəsə lazım deyil. Hər səhifəsinin başında yazılıb ki, “bu ayın ovzai pendirin şorluğunu, şəkərin şirinliyini, pambığın yumşaqlığını, daşın bərkliyini göstərir””.

Əlqərəz, Hacı ilə söhbəti uzatmadım. Sözün istiqamətini dəyişib vidalaşdım. O gecəni mənzildə yatdıq. Səhər tezdən durub çay-çörək yedik. Günəşin çıxıb yayılmasından xeyli keçdikdən sonra Yusif əmi mehmanxana xidmətçisinin bələdçiliyi ilə təzkirələrimizi İran və Osmanlı konsulxanalarına aparıb qol çəkdirdi. İran konsulxanasında hər təzkirəyə iki manat, Osmanlı konsulxanasında isə bir manat həştad qəpik almışdılar. Amma Osmanlı konsulxanası təzkirələrin üstünə iyirmi quruşluq marka yapışdırmışdı. Məlum oldu ki, Osmanlı konsuluna verdiyimiz məbləğ onun tabe olduğu dövlətin xəzinəsinə getdi. İran konsuluna verdiyimiz isə düz öz cibinə girdi.

Xülasə, təzkirəlzrin qol haqq-hesabı qurtarana kimi günün dörd saatını itirdik. Gəminin dayandığı körpüyə getdik. Gördük gəmi hələ yüklənir. Ona görə ki, gəmi öz müəyyən vaxtından gec gəlib çatmışdı. Mən körpü üstündə gəzişirdim. Fikir-xəyalım o qədər pərişan idi ki, sanki huşumu itirmişdim. Bir vaxt Yusif əminin səsini eşitdim. Qışqırıb deyirdi:

“Bəy əfəndim, özünə gəl, dənizə düşərsən!”

Onun səsindən özümə gələn kimi, gördüm doğrudan da atdığım addım düz dənizin içinə idi. Geri çəkildim. Gördüm yazıq Yusif əmi ikiəlli başına döyür.

Nə isə, orada gəminin hərəkət vaxtı çatana kimi gözlədik. Gəminin içinə girən kimi gördüm səyahətimin əvvəlində minib bu tərəfə gəldiyim haman "Azov" adlı rus gəmisidir. Gəmidəki işçilər məni tanıdılar. Xoş-beş eləyib, bir-birimizin əhvalını soruşduq. Bu gözəl təsadüf məni sevindirdi. Gəmi yola düşdü. Hava çox gözəl, dəniz tamamilə sakit idi. Trabzon, Sinob, Kerson, Samson dayanacaqlarını bir-bir keçib geridə buraxdıq. Beşinci gün səhər İstambul boğazına gəlib çatdıq. Boğazın girəcəyində olan Qovaq karantin məntəqəsində hesabladım, gördüm düz səkkiz ay iyirmi bir gündür ki, buradan müqəddəs Məşhədi ziyarət etmək və İran səyahəti əzmilə çıxmışam.

          • Ev sahibi deyir:

“Elə ki, o kədərli səyahətnaməni oxuyub qurtardım, heyrət dəryasında qərq oldum. Bir vaxt saata baxıb gördüm günün batmasına on dəqiqə qalır. Heyrətim daha da artdı. Çünki düz doqquz saat idi ki, səyahətnaməni oxuyurdum. Bu müddətdə nə papiros çəkmişdim, nə bir şey yemişdim, nə də yerimdən tərpənmişdim. Özümü büsbütün unutmuşdum. Biçarə qonaqlardan da xəbərsiz idim. Onlar hamama getmişdilər. İndi isə günün batmasına az qalmışdır. Hələ onlardan xəbər yox idi. Hey fikirləşirdim ki, görəsən bunlar harada qaldılar, harada nahar elədilər? Nökəri çağırdım. Məni görən kimi təəccüblənib dedi:

“Ağa, siz evdəsiniz? Biz elə bildik ki, siz qonaqlarla birlikdə evdən çıxmısınız. Xanım indi məndən soruşdu ki, bunlar nə üçün gəlmədilər.”

“Füzulluq eləmə,” -- dedim. -- “Görürsən ki, buradayam, daha soruşmağın nə mənası var? Tez Xan Validəyə gedib, yuxarı mərtəbədə, nömrəli otağa baş vur. Gör qonaqlar orada olsalar, özünlə birlikdə evə gətir, orada olmasalar, mənzil sahibindən soruş gör orada olmuşlar, ya yox. Tez qayıt, xəbər gətir!”

Nökər getdi. Mən yenə də qonaqlar haqqında düşünüb özümü danlayırdım ki, nə üçün onlarla getmədim. Az keçməmiş gördüm ikisi də gəldi. Dik durub qarşıladım. Gəlib oturan kimi dedim:

“Qardaş, məni əcəb işə saldın. Bu müsibətnaməni və ya səyahətnaməni mənə verib getdin.

Mənim başımı elə qatdı ki, nə özümdən xəbərim oldu, nə də sizdən. Bu vaxta qədər ağzıma bir şey dəyməyib, hətta papiros da çəkməmişəm; necə ki oturmuşam, yerimdən belə tərpənməmişəm. Hətta arvad-uşaq elə bilir ki, mən də sizinlə getmişəm. İndicə özümə gəlib sizin haqqınızda düşünürdüm. Deyirdim görəsən harada qaldınız.”

İbrahim bəy dedi:

“Biz də hamamdan çıxan kimi tanış bir həmvilayətliyə rast gəldik, bizi mənzilinə apardı. Naharı, çayı ona qonaq olduq. Yenə də əl çəkmədi ki, gərək gecəni də qonaq qalasınız. Min xahiş, iltimasla ondan ayrıldıq. Evə tərəf gəlirdik. Yolda sizin adama rast gəldik. Dedi ki, bizim dalımızca göndərmisiniz.”

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Əlavə, 5

نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرح‌های متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشق‌های کافی ترتیب داده شده است. من در این‌جا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا می‌نمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشته‌اند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر می‌کنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد می‌تواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی می‌تواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران می‌تواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوب‌ترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها می‌تواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحب‌منصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.

13 dəq
Dibaçə

Əlqərəz, İbrahim bəyin səyahatnaməsinin möhtərəm oxucuları onun işinin aqibəti intizarındadırlar. Vətənpərvərlər o vətən vurğunu olan qeyrətli cavanın vəziyyətindən xəbərdar olmaq üçün hər yandan məktublar yazıb, peyğamlar göndərərək soruşdular ki, pərdə düşdükdən və yanğın söndürüldükdən sonra o ürəyi yanıqlı vətən didərgini otaqdan bayıra çıxarıldıqda öldümü, xəstələndimi və ya səlamət qurtardı? Onun əli mehriban anasının əlinə çatdımı?Təəssüb çəkməyin nə ilə nəticələndiyi, ölən günə kimi nə kimi müsibətlərə düçar olması hamıya aydın olsun deyə o qeyrətli cavanın taleyinin sonunu Yusif əminin yazıb qeydə almasına baxmayaraq, bir para mülahizələrə görə, o nakam vətənpərvərin sərgüzəştinin çap və nəşr etdirilməsindən sərf-nəzər olunmuşdu. Fəqət vətənpərvərlər həddindən artıq israr edib, o başıbəlalı, qeyrətli cavanın işinin aqibətindən xəbərdar olmaq arzusunda olaraq onun nəşrini təkidlə xahiş etdilər. Hətta millətini sevən vətənpərvərlərdən biri iki yüz tümən pul göndərdi; əsərin çap olunmasına iqdam edildikdə səkkiz yüz tümən də göndərəcək idi. Bu o deməkdir ki, o, vətən yolunda, yəni bu qeyrətli cavanın başına gələn macəranın nəşr etdirilməsi yolunda min tümən xərcləməyə hazırdır.

13 dəq
Yusif əminin tərcümeyi-halı

Nökəriniz Yusif Abdulla oğlu öz tərcümeyi-halını müxtəsər şəkildə bu kitabın oxucularına nağıl edir:Doğulduğum yer Təbrizin rayonlarından olan Tufarqan qəsəbəsidir. Əmim Təbrizdə sakin olduğuna görə, atam məni doqquz yaşımda Təbrizə aparıb hörmətli əmimə tapşırdı ki, məktəbə qoysun. İstəyirdi onun nəzarəti altında dini elmləri öyrənim. Səkkiz il məhəllə məktəbində oxudum, dörd il də mədrəsədə tələbələr sırasında əyləşib sərf-nəhvi öyrəndim.

3 dəq
İbrahim bəyin əhvalatı

Ailə üzvləri İbrahimdən, onun hörmətli anası və Səkinə adlı on iki yaşlı bacısından ibarət idi. Çərkəz adlı bir qızı da altı yaşında tapıb öz evlərinə gətirmişdilər.Osmanlı və ərəb ölkələrində belə bir qayda vardır ki, bir qızı uşaq yaşlarında alıb tərbiyə edir, sonra da onu öz doğma uşaqları kimi ərə verirlər. Bəziləri də özləri alır və ya uşaqlarına ərə verirlər. Qeyd etdiyimiz qızın da əsil adı məlum deyildi. Ancaq böyük xanım bu qızın adını Məhbubə qoymuşdu. Məhbubə olduqca fərasətli, qabiliyyətli, huşlu bir uşaq idi. Az müddət içərisində çox şey öyrəndi. Dərsini oxuyub başa çatdırandan sonra onu başqa bir məktəbə qoydular, orada aşpazlıq, evdarlıq qaydalarını öyrəndi, həmin məktəbdən də yaraşıqlı çıxdı. Sonra xanım evə bir musiqi müəlliməsi gətirdib ona musiqi öyrətdi. Bu dövrdə dəb olduğu kimi, bu fənni bilmək tərbiyəli qadınlar üçün müəyyən dərəcədə lazım idi.

3 dəq

Başqa şairlərin şeirləri