گفتم: «چه عجب!»

گفت: «بی‌بی گریه کرد و گفت اگر من این طور می‌دانستم تو را نمی‌گذاشتم به ایران بروی. آقا گفت: یا حق، یا مدد!»

گفتم: «تو چه خوردی؟»

گفت: «بی‌بی‌ام چلو آورده با سکینه خانم خوردیم.»

گفتم: «محبوبه خانم به سکینه خانم بگو دو سه پارچه قاتلیت [کتلت] خوب پخته بیاورد. قاتلیت را دست بگیر و بگو به‌خاطر بی‌بی و وجود محترم است بخور، رد مکن! محض شنیدن اسم وجود محترم البته خواهد خورد و رد نخواهد کرد.»

محبوبه پرسید: «وجود محترم کیست؟ مرد است یا زن؟»

گفتم: «آسوده باش که مرد است، از اشخاص بزرگ و امنای دولت ایران است، به آن زیاد عقیده و محبت دارد.»

گفت: «یوسف عمو تو عالمی، بی‌بی را محترمه باید گفت نه محترم.»

گفتم: «کوچک خانم! این مقام معفو است، با حیله یا به هر نوع باشد، به مریض باید غذا خوراند، صحت و غلط لفظی و ترکیبی در این ماده عیب ندارد.»

در این‌جا منظور اصلی محبوبه خانم فهمیدن ذکور و اناث بود، اگرچه ایرادش هم صحیح و به جا بود، اصل مطلبش همان بود که رقیب دارد یا نه. ولی من خودم را به نفهمیدگی زده و رفتم سر طویله به تیمار و جو و علف اسب‌ها سرکشی نمایم. از ناظر حساب باید خواست، اگرچه ناظر معتمد مرحوم حاجی و ابراهیم‌بیگ است، با وجود این حساب باید در کار باشد.

در باغچه بودم، حاجی مسعود آمد که «حکیم صالح افندی آمده است.»

گفتم: «بیاید باغچه»

آمد، احوال‌پرسی نمود.

گفتم: «امشب خوب خوابیده، دیروز جرئی شیر برنج خورده و امروز سپرده‌ام قاتلیت درست نمایند. زیان نمی‌کند؟»

گفت: «هیچ ضرر نمی‌کند، هر چه میل نماید عیب ندارد.»

پرسید: «حاجیه خانم کجاست؟»

گفتم: «پیش ابراهیم‌بیگ است.»

گفت: «صدا کن بیاید به کابینه.»

حاجی مسعود خبر داد. آمد با هم رفتیم. حکیم احوال پرسید.

گفت: «افندی خوب است، اما چه خوبی! لاتحرک و لاتکلم! اگر چنان بماند نمی‌دانم چه خاک به سر کنم؟»

گفت: «به جز صبر چاره نیست، ان‌شاءالله حکیم علی‌الاطلاق از داروخانه الطاف بی‌غایت خود شفای عاجل کرامت خواهد فرمود، طبیعت خود به خود در اصلاح و دفع مرض ساعی است، لکن کوشش شما این باشد که به هر حیله است چیزی به او بخورانید، معده را خالی نگذارید، از آن شربت باز بنویسم بی‌شیر بدهید. امروز شیخ یوسف‌السید مرا دید. گفت که «موسیو وولف گفته سر بیمار را بتراشید.» به نظر من هم صلاح است. اگر فایده مترتب نباشد یقیناً زیان هم ملحوظ نیست. اگر اذن می‌دهید بفرستم دلاک بیاورند سرش را بتراشد.»

حاجیه خانم گفت: «صالح‌افندی، من سلامتی و بهبودی فرزندم را طالبم، دخل و تصرف نمی‌توانم کرد. به هر وسیله که او را بهبودی حاصل شود، راضی و ممنون خواهم شد.»

فرستادم دلاک آمد، رفتیم منزل بیمار. ناخوش ساکت دراز کشیده، پرستار بیچاره نشسته. شب چهارم است که محبوبه را یک دم خواب نبوده، ما را دیده برخاست، تعظیم‌کنان به حکیم سلام داد (گویا به زبان حال از حکیم تشکر دارد که پرستاری بیمار را به او موکول و محول داشته).

حکیم از محبوبه احوال پرسید.

محبوبه گفت: «تمام شب در خواب بود.»

پرسید: «امروز چیزی خورد؟»

جواب داد: «آری گوشت کوبیده، یک دانه قاتلیت دادم خورد.»

من پرسیدم: «چگونه خورد؟»

گفت: «اول نخواست بخورد، بعد فرمایش و تدبیر شما را کاربند شدم میل فرمود.»

حکیم پرسید: «چه فرمایش و تدبیر بود؟»

گفتم: «سرکار ابراهیم‌بیگ را دلبستگی به دو چیز است و بس. اگر در خواب باشد یا عالم غشوه، محض شنیدن اسم هر یک از آن‌ها «یا حق، یا مدد!» می‌گوید، و هر چه خواهش کنی بدون مضایقه قبول می‌فرماید، یکی نام ایران، دیگری وجود محترم.»

در این بین بیمار دیده گشوده گفت: «یا حق، یا مدد!».

صالح افندی گفت: «بلی در طب این مسئله را نوشته‌اند. موسیو ایتالیایی [ای] در این ماده شرحی نوشته که گویا در چنین عالم، احشا و اعضا و اعصاب او بدان ذکر مشغول‌اند.»

بالجمله دلاک آمد. محبوبه به محض دیدن دلاک متوحش گشته از جای برجست.

گفت: «امان! دلاک چرا آمده؟»

گفتیم: «برای تراشیدن سر بیگ»

بنای گریه را گذاشت که نتراشید.

حکیم گفت: «کوچک خانم ساکت باشید! برای خیر و بهبودی است، زیان ندارد. شما تشریف ببرید منزل خودتان.»

برخاسته ساکتش کرده بردم به منزلش. سکینه و مادرش ایستاده نظر می‌کنند. حاجی مسعود آمد نشاندم پیش رو، بیمار را دو دستی گرفت، دلاک مشغول شد، بیچاره مریض مظلومانه نگاه می‌کند. محبوبه آمد پشت در نگاه کرده گفت: «اقلاً با ماکینه [ماشین] موی سرش بزنید، بیمار را زحمت ندهید!»

حکیم گفت: «میرزا یوسف او را ببرید منزلش، مگذار نگاه کند.»

آمده گفتم: «خانم کوچک، الله‌الحمد شما عالمه هستید، در علاج مریض با طبیب سؤال و جواب نشاید. چرا این قدر تلاش دارید؟ بگذار هر چه حکیم می‌داند به عمل آرد، بیا برویم!»

باری، سر بیمار تراشیده، دلاک لنگ را آورد در حیاط بریزد. محبوبه به تعجیل برخاسته رفت پیش دلاک، دستمالی آورده آهسته گفت: «موی‌ها را بریز به دستمال و گذاشته برو!»

صالح افندی نسخهٔ شربتی نوشته برخاست برود، دیدم محبوبه نزدیک حکیم شد.

خیال کردم باب تشکر یا خداحافظی آمده است.

از آن بعد حکیم رفت، نزدیک غروب دوباره برگشت، به خیالم که دارویی به‌خاطرش آمده، بعد از ادای تحیت و سلام گفت: «حاجیه خانم به کابینه تشریف بیاورد.»

خبر دادیم آمد.

حکیم گفت: «حاجیه خانم، هنگام رفتن من، محبوبه خانم آمد نزدیک، خیال کردم به جهت مشایعت است. از زیر چادر خود قوطی بیرون آورده گفت: این هدیه را به صبیهٔ خودتان برسانید. من به اعتقاد این‌که شاید شیرینی است که ابراهیم‌بیگ از تبریز آورده گرفته بردم خانه. وقتی که قوطی را باز کردم، معلوم شد که اشتباه کرده‌ام. فی‌الفور برگشتم که شما را اخبار نمایم. محبوبه خانم با آن همه هوش و ذکاء عقل خود را باخته. اگر رمالان عرب و حیله‌وران قبطیه از حال او آگاه گردند، زنان دلالهٔ عجوزه[ای] هستند که مرغ را از هوا، و ماهی را از دریا به دام آورده می‌فرستند که این مریض را دعا لازم است، نه دوا. در اندک روزی، اجنه و پریان را که در زیر درخت به این آسیب رسانیده گرفته، در جوف حقه بند می‌کنند و پادشاه اجنه را هم آورده عهد و پیمان گرفته قسم می‌دهند که من بعد گرد این بیمار نگردند. این بیچاره هم از شدت علاقه و محبتی که دارد، مفتون لاطایلات آن طراران خانمان براندار گشته، نقد کیسهٔ خود را در باخته، شاید دست درازی به خانه هم بنماید. اکنون در نظر آن بیچاره جز سودای عشق و محبت ابراهیم‌بیگ چیز دیگر نیست. مال و منال در نظرش قدر و قیمت ندارد.»

قوطی را درآورده باز کرد. در جوف محفظه یک حلقهٔ انگشتر هجده لیره قیمت، یک پارچه گل سینه سی و دو لیره قیمت، یک شدهٔ مروارید ده لیره، و پنج لیرهٔ مصری.

«عشق آمد و آتش به همه عالم زد»

در مقابل محبت و محبوب مال و منال دنیوی در حکم عدم است. و رقعه‌ای هم عربی‌العباره که فارسی‌اش این است نوشته بود:

«عالی‌جاه حکیم‌باشی افندی! این جاریه جسارت نموده، با نهایت خجلت و شرمساری این مختصر هدیه را جهت صبیهٔ مرضیهٔ کوچک جنابعالی تقدیم نموده، قبولی هدیهٔ عاجزانه‌ام را از حضرت عالی استدعا می‌نمایم و از آن جناب مسئلت دارم که همت خود را مصروف در سرعت بهبودی مولایم بفرمایید. امیدوارم که اجر شما عندالله و عندالناس ضایع نباشد. ان‌شاءالله بعد از صحت و عافیت مولایم جاریهٔ عاجزه هم در خدمت و دست‌بوسی سرکار سامی حاضر و مهیا هستم و سلامتی آقایم را به حول و قوهٔ الهی از شما خواهانم. الفقیرة الحقیرة (محبوبه).»

حکیم گفت: «اول مرتبهٔ حکمت، امانت و دیانت است؛ زیرا که طبیب به هر خانه که داخل شد محرم و اهل آن خانه محسوب است. طبابت با خیانت ضد است. بنده از شما سال‌های دراز است مقرری و مستمری دارم و هیچ وقت شما در ادای وظیفهٔ بنده تأخیر جایز نداشته‌اید و بنده هم در وظیفهٔ محوّله اهمالی نکرده‌ام. و اکنون اگر این هدیهٔ کوچک خانم را نگاه می‌داشتم، البته رقم خیانت بر ناصیهٔ خود زده بودم. بدیهی است شما از این فقره مطلع نیستید و آن‌چه بنده حق‌القدم به اطبا داده و مصارف سایره کرده‌ام، یگان یگان را نوشته از شما دریافت خواهم داشت. غرض بنده به شما اطلاع دادن است که دقت نمایید زنان خارج داخل خانه نشوند، که غفلت مورث بسی زیان‌ها است، لکن خواهش دارم این فقره را به کوچک خانم اطلاع ندهید، که انفعال او سبب بسی امراض خود و تأخیر بهبودی ابراهیم‌بیگ خواهد شد.»

من گفتم: «این فقرهٔ دوم است پریروز میرزا عباس، عرب دعانویسی را آورده بود. هنگامی که این‌ها رفتند، دیدم حاجی مسعود از پی ایشان می‌شتابد. آواز کردم برگشت، پرسیدم «بدین تعجیل کجا می‌روی؟» گفت: «دستمال کوچکی محبوبه خانم ظاهراً چند غروش بسته، به عرب حق‌القلم می‌دهد. او را می‌خواستم برسانم.» دستمال را گرفته گفتم: «حق او را میرزا عباس داده، به خانم کوچک بگو دادم. هر وقت محبوبه بخواهد به کسی بدهد یا به حاجیه خانم و یا به من بگو، از آن بعد به فرموده عمل کن.» دستمال را باز کرده دیدم مرحوم حاجی به محبوبه یک حلقه انگشتر الماس داده بود، با قدری پول است. حاجیه خانم امان! این دختر را تنها نگذارید، و به جز دو سه نفر دختران همسایه آدم بیگانه پیش او راه ندهند!»

حکیم صالح قهوه خورد و رفت، عصر بود دیدم جمعی از خانم‌ها آمدند.

از حاجی مسعود پرسیدم: «مهمانان کیستند؟»

گفت: «از همسایگان.»

گفتم: «البته زنان اجنبی را پیش محبوبه راه مده!»

رفتم منزل ابراهیم‌بیگ، دیدم حاجیه خانم و محبوبه و سکینه هر سه آن‌جا هستند.

پرسیدم: «زن‌ها که بودند و کجا رفتند؟»

سکینه گفت: «رفتند منزل محبوبه، از آشنایان اویند.»

گفتم: «چرا تنهایش گذاشته‌اید؟»

سکینه گفت: «دوستان اویند، به من چه؟ آن هم نمی‌رود.»

گفتم: «خانم کوچک، ایشان به دیدن شما آمده‌اند، تنها بگذارید عیب است.»

حاجیه خانم فرمود: «دختره گفتم پاشو برو!»

با اکراه تمام از جای برخاست و رفت. من هم پشت سرش رفتم پس در، دیدم یک رفیقه است، و دیگری هم از همسایگان نشسته صحبت می‌دارند.

رفیقه گفت: «محبوبه! این چه عالم است؟ چرا چنین ضعیف و رنجور شده‌ای، رنگ و رویت پریده؟ همشیره جان! دیوانه که نیستی خود را بدین حالت انداخته‌ای، آن گل رخسار مشهور جهانت پژمرده و پریشان گشته. مگر به آینه نگاه نمی‌کنی؟ چرا بر خود رحم نمی‌نمایی؟ زنان عرب در خانه‌های خود به جز عیب‌جویی تو سخنی ندارند. آنقدر نمی‌گذرد که داستان تو ثانی اثنین داستان لیلی و مجنون و وامق و عذرا خواهد شد و تصنیفات ساخته در مجلس سماع در تار و طنبور، دایره و دف خواهند زد. یاوه‌گویان مصر را می‌دانی که اجتناب از چیزی ندارند، شایستهٔ شأن و ادب شما نیست به زبان مردم افتادن. سزا نباشد خود و اقران خود را از دایرهٔ عفت و طهارت بیرون کردن که عاقبت این کار وخیم است و نهال این حال بار رسوایی آرد! این افکار باطل را فرو نه و این خیالات باطل را یک سو بگذار! دیشب در خانهٔ... خانم بودم. دختران مجمعی ترتیب داده هر یک لایق خود از شما حکایتی می‌کرد و لطیفه‌ای می‌گفت؛ مرا عصبیت دوستی و خواهری دامن‌گیر گشته طاقتم طاق شد، جواب هر یک را به‌طور خوش داده به غیظ برخاستم. آن بی‌ادب... خانم به من گفت: «مترس، تو کمتر از خواهر خوانده‌ات نخواهی شد بلکه او را نسباً منسیاً خواهی نمود، زیرا که در یک مکتب تربیت شده‌اید؛ هیچ‌وقت کتاب رمان از دست فرونمی‌گذارید، و به دیگران طعنه زده که عالم و مدنی هستیم، بی‌خبر از آن‌که آن علم و مدنیت شما بر سر شما چه‌ها خواهد آورد و چه خاک‌ها خواهد ریخت. آخر نتیجهٔ رمان خواندن عشق‌بازی است، با عشق باید ساخت و در بوته سودا باید گداخت. عن‌قریب می‌بینم که در جریده‌ها خواهند نوشت فلان خانم از هجوم لشکر عشق خود را کشت.» خواهر عزیز من! مکن، مکن که پشیمانی ندارد سود.»

محبوبه از این سخنان به خود پیچیده و گفت: «رفیقه جان! ظن قوی داشتم به خواهری و یگانگی تو؛ اگر فی‌الواقع چنین است و این گمان که در حق من رفته راست است، طعنه زدن و سرزنش نمودن و دل آزردن چرا؟ این سخنان ملالت‌انگیز و ملامت‌آمیز تو هر یک دل حزین و روح غمین مرا بدتر از نیش عقرب می‌رنجاند. من کم درد دارم که تو هم سر بارش می‌نهی؟ من چه بدی و چه خطایی کرده و چه عمل ناشایست از من سر زده که رسوایی و عقوبت آن بر تو هم سرایت بکند؟ خواهر جان! غیر از این‌که من با تو در یک مکتب درس خوانده‌ام، دیگر با همدیگر چه رابطه و مناسبتی داریم؟ آخر از من چه خلاف شرع و عرف سر زده؟ به خانهٔ که رفته و که را به خانهٔ خود راه داده‌ام؟ مگر انسان نمک‌شناس و حقوق‌دان باشد عیب اوست؟ مولی و ولی‌نعمت خود را در حال مرگ دیده، بی‌اختیار گشته، بی‌چادر او را استقبال کردم، ندانستم رسوا شده و رسوایی برای دیگران هم به بار خواهم آورد؛ بی‌ادبان و پست‌فطرتان عرب ـ که بی‌ادبی و یاوه‌گویی موروثی ایشان است ـ به تو طعنه خواهند زد. گناه من چیست؟ عالم من و.... خانم را می‌شناسد، با دهن سگ دریا نجس نمی‌شود.

من آن زنم که همه کار من نکوکاری است به زیر مقنعهٔ من بسی کله داری است

نه هر زنی به دو گز معجر است کدبانو ولی به نزد خدا پیشه‌ام پرستاری است

البته اگر او بمیرد، من خود را خواهم کشت. دنیا می‌داند که پدر او مرا به زر خریده و من کنیز زر خریدم! او مولا و ولی‌نعمت و سبب حیات و غیرت من است. اگر خودکشی مرا جراید بنویسند فخر من است نه ذم من؛ زیرا می‌نویسند فلان کنیز زر خرید تاب جدایی مولا و ولی‌نعمت و سبب عزت و حرمت خود را نیاورده خویشتن را کشت، جاریهٔ باوفا و صادقه‌ای بود.

بر عصمت من خدا گواه است معصوم دلم ز لوث پاک است

توقع دارم از این به بعد نصیحتم نفرمایی و مرا معذور داری و به حال خود گذاری!

من اگر نیکم اگر بد، تو برو خود را باش که گناه دگری بر تو نخواهند نوشت

اگر از دوستی من غبار ننگی به دامن شما می‌نشیند، کناره‌جویی نموده ره خود گیرید و طریق مجانبت اختیار کرده ترک دوستی نموده دوری گزینید، وگرنه این مقوله نصایح و سخنان را یک سو نهید. من گوش استماع ندارم لحن تقول.

ای که منعم می‌کنی از دیدن آن گل عذار حالت دل را نمی‌دانی مرا معذور دار!

اکنون اختیار دست شماست، در رفتن و ماندن مختارید. بیگ تنهاست، باید در پرستاری او حاضر باشم.»

بدین حال برخاسته با قهر و غصه تمام مهمانان عزیز را گذاشته بیرون آمده، در حالی که لرزه بر اندامش افتاده بود. بعد از لمحه‌ای، دختران هم که میزبان را غایب دیدند رفتند.

من رفته از آشپز پرسیدم: «برای شام ابراهیم‌بیگ چه مهیا کرده‌ای؟»

جواب داد «فرنی حاضر و گوشت کوبیده هم مخصوص آقا دارم.»

چون شام شد به حاجیه خانم گفتم: «روز که میسر نمی‌شود. مرخص فرمایید، دو سه نفر را بازدید لازم است بروم.»

اذنم داده، یک ساعت چهار جای لازم رفته مراجعت نموده در منزل خود نماز گذارده خوابیدیم. صبح حاجیه خانم فرمود: «امروز با ناظر حساب مصارف این ماه را صاف کنید! حواس من جمع نیست.»

به هر صورت، تا شام مشغول این امر بودم. نزدیک مغرب گفتم: «میرزا عباس امشب را از بنده وعده گرفته. اذن می‌دهید؟»

حاجیه خانم گفت: «خانهٔ او دور است. بگو به کالسکه اسب ببندند، سوار شده برو!»

عرض کردم: «با راه تراموای برقی در ده دقیقه می‌رسم. چه لازم است که اسب را زحمت دهم؛ علاوه، پای اسب هم آماس کرده است.»

پرسید: «چرا؟»

گفتم: «نمی‌دانم، کالسکه‌چی می‌گوید از آن روز که شما آمده‌اید چنین شد.»

فرمود: «کاش که همه تصدق سر ابراهیم‌بیگ شدی. میرزا یوسف! امروز جگرم کباب شد که سر او را تراشیدند. نگاه حسرتانهٔ محبوبه بر روی او و اشک ریزی آن مرا هلاک می‌کند. نمی‌دانم عاقبت این کار به کجا منجر خواهد شد؟»

قدری تسلیت و دلداری داده، حرکت نموده وارد خانه شده، در اتاق کوچک نماز مغرب و شام را خوانده رفتم به مجلس؛ حاجی محسن آقا، حاجی... تبریزی، میرزا خلیل اصفهانی، و داماد حاج محسن آقا، و چند دیگر حاضر بودند. بعد از تحیت و سلام، حاجی... تبریزی با مزاح گفت: «هان میرزا یوسف! غیبت تبریزی‌ها را می‌کنی؟ همهٔ این‌ها را به ابراهیم‌بیگ خبر خواهم داد.»

حاجی محسن آقا گفت: «خبر نداری که ابراهیم‌بیگ خود چه‌ها نوشته با اخوی شما در مهمانی چه صحبت‌ها کرده، در خانهٔ شما چه گفته! فی‌الواقع آقا یوسف هر چه نوشته صحیح نوشته است.»

گفتم: «اکثر مطالب را به ملاحظات عدیده صرف‌نظر کرده ننوشته است.»

حاجی محسن آقا گفت: «نوشته در قزوین به شاهزاده خانم وارونه سر فرود آوردی و فراشان تو را چوب‌کاری کردند. درست است؟»

گفتم: «بله، حقیقت دارد.»

حاجی... تبریزی پرسید: «چگونه وارونه سر فرود آوردی و چه شاهزاده خانم؟»

حاجی محسن آقا گفت: «میرزا عباس، مرگ من رو به رویش بخوان!»

گفتم: «من که منکر نیستم، در اسلامبول خودم خواندم، بی‌کم و زیاد نوشته؛ [به] هر جا [نه] بدتر شاهزاده خانم! من چه کار کنم؟ در شاهرود تعلیم کردند، باید در پیش روی این‌ها رکوع نمایی، در قزوین همه رو به دیوار کردند، چنان تصور نمودم در این‌جا هم باید خم شد. احتراماً خم شده، یک بار دیدیم چوب است که بر سر و کلهٔ من می‌زنند. در آن روز، برای ابراهیم‌بیگ چه حالی دست داد تصور نمی‌شود. رنگ و رویش از غیظ مانند زغال سیاه گشته بود. چه‌قدر وحشی‌گری و باربری و چه‌قدر دور از طریق انسانیت؟ من پنجاه سال طول مدت غربت همه این‌ها را فراموش کرده بودم، حالا خیال می‌کنم که بیچاره اجداد ما از دست چنگیزیان چه مصیبت‌ها کشیده و چه بلاها دیده‌اند! شما را به خدا انصاف دهید! دیروز از چارسو می‌گذشتم، ناگاه افندینا عباس پاشا خدیو، سواره گذر کرد. من ایستاده با کمال لطف و مهربانی سلام کردم. فی‌الفور حاکم شاهرود به خیالم خطور نمود که ای کور شدهٔ روی آدمی ندیده و لذت انسانیت نچشیده. بیا تماشا کن جلال و عزت و دولت این مرد نجیب محترم را و اقتدار و مکنت خود را هم ملاحظه نما، که هنگام حکومت گرفتن با تومانی ده شاهی تنزیل از صراف قرض کرده حاکم می‌شوید به رشوت و تعارف، و حین معزولی حق قصاب و بقال و علاف را نمی‌توانید بدهید؛ اسب و یراق و سایر تجملات حکومتی که تماماً از خون جگر ضعفا و فقراست و با ظلم به دست آورده بودید، فروخته و مظلمهٔ هزاران مظلوم را در گردن نهاده شبانه فرار بر قرار اختیار می‌کنید؛ حالت رعیت بیچارهٔ خود را با حال رعیت بختیار این دولت قوی شوکت مقایسه نمایید! رعیت بیچاره به محض دیدار شما لرزه بر اندامش می‌افتد، که گویا حیوان درنده را دیده؛ لکن این رعیت برخوردار، روی صاحب اختیار خود را می‌بیند مسرور و مشعوف گشته بی‌اختیار زنده باد می‌سراید. «بین تفاوت ره ز کجاست تا به کجا!» همهٔ این‌ها نتیجهٔ قانون و عدالت است که نیکبختی حکومت و رعیت را فراهم می‌آورد، ورنه مخلوق خدا همه از یک جنس و از یک نوع‌اند، در آفرینش هیچ فرقی ندارند؛ فرقی که هست، در اخلاق و مدنیت و قانون و مساوات دولتی و بی‌قانونی و وحشیگری و ظلم و بی‌انصافی دولتیان است.»

میرزا عباس گفت: «یوسف! دیشب سیاحتنامه را برداشتم مطالعه کنم. مشغول خواندن شده ناگاه دیدم آفتاب درآمد، نمازم هم قضا شد. حقیقتاً این مصایب پی در پی که به ابراهیم‌بیگ وارد آمده خیلی قوت قلب داشته که نیمه‌جان خود را هم به این‌جا رسانده است. سبحان‌الله! اگرچه میرزا احمد گفته بود، ابراهیم‌بیگ با آن غیرت و تعصب وضع ایران را نپسندیده غصهٔ مرگ شده برنمی‌گردد، من باور نداشتم.»

گفتم: «به جان تو، باز به جان تو! من بسیار وضع‌های ناگوار دیده از او پنهان داشتم و به این و آن التماس می‌کردم که به او خبر ندهند و حرکت از راهی را که می‌دانستم منافی طبیعت اوست منع می‌کردم و از راه دیگر او را می‌بردم. در هر قدمی آهی سرد از ته دل می‌کشید. یک بار می‌دیدم در کوچه مردار انداخته، تعفن او عالم را فراگرفته، سگان دور مردار حلقه زده هم او را می‌درند و هم خودشان را؛ به قدر نیم ساعت ایستاده گویا منتظر فراش بلدیه و پولیس بود که صدا کند و بگوید: این چه اوضاع است؟ ادارهٔ بلدیه و پولیس کو؟ نظافت کجاست؟ در آن حال بیگ گفت: «سبحان‌الله! مگر این مملکت صحیه ندارد؟ آخر نه این وضع مضر به صحت است؟» گفتم: «نور دیده! ایستادن در این‌جا ثمر نمی‌دهد. صحیه نیست که نیست. بیا برویم!» در شهری که چهل هزار جمعیت دارد دو نفر حکیم و دکتر نیست و جراح مکتب دیده مفقود است؛ جراح معتبرشان آن است که پدرش دلاک بوده چنین آدم خود به خود جراح می‌شود و یا این‌که دلاک به مرضای غربا اماله می‌کند؛ و گاهی دیده شده که دو نفر با همدیگر منازعه به سر هیچ کرده، یکی زده دهان دیگری خون‌آلود گشته یک نفر پولیس و ضبطیه نیست که بگوید چه هنگامه است؟ احیاناً اگر یکی پیشدستی کرده پیش داروغه بشتابد، آن دیگری را بدون سؤال و جواب، اعم از این که مظلوم باشد یا ظالم، گرفته به قدر مقدور پول اخذ کرده رها می‌کند، ابداً نمی‌پرسد که تقصیر داشته و یا بی‌قصور بوده است. اگر پول نداشته باشد، به چوب و فلک بسته آن‌قدر می‌زنندش که قدرت بیرون آمدن از خانه نداشته و تا دو ماه در بستر بخوابد. عیالش از گرسنگی و بی‌طاقتی، عاجز و نالان، باید دست سؤال به هر کس و ناکس دراز کند؛ یا این‌که گوش و دماغش بریده و در بازار بگردانند و از برای خود پول و از برای آن فقیر بیچاره ننگ بار آرند. معلوم است برای صحت بدنه و مالیهٔ این فقیر چه‌قدر صدمه است. این‌ها را ابداً ملاحظه نمی‌کنند. در سیاحتنامه نمی‌دانم به چه خیال ننوشته سرگذشتی را که یک نفر حکایت کرد که بنده تحمل نیاورده های‌های گریستم.»

پرسیدند: «آن حکایت چه بود؟»

گفتم: «طولانی است. بعد از شام شمه‌ای عرض خواهد نمود.»

“Nə əcəb?”

“Bibi ağladı, dedi mən əgər belə bilsəydim qoymazdım İrana gedəsən.” Bu vaxt ağa dedi: "Ya həqq, ya mədəd!"

“Bəs sən nə yemisən,” -- deyə soruşdum.

“Bibim çilov gətirdi. Səkinə xanımla yedik.”

Dedim:

“Məhbubə xanım, Səkinə xanıma de ki, iki-üç dənə yaxşı kotlet bişirib gətirsin, götür əlində tut de ki: "Bibi möhtərəm cənabdır, onun xatirinə ye". "Möhtərəm cənab" adını eşidən kimi, əlbəttə, rədd etməyəcək, yeyəcəkdir.”

Məhbubə soruşdu:

“Möhtərəm cənab kimdir? Kişidir, ya qadın?”

Dedim:

“Ürəyini sıxma, kişidir. Böyük simalardan biridir. İran dövlətinin məsul işçilərindəndir. Ona dərin məhəbbəti və inamı vardır.”

Məhbubə dedi:

“Yusif əmi, sən alim adamsan, bibiyə möhtərəm yox, möhtərəmə demək lazımdır.”

Dedim:

“Balaca xanım, belə bir məqamda bağışlamaq olar. Hər bir hiylə və tədbirlə olur-olsun xəstəni yedirmək lazımdır. Daha burada ləfzin və ya söz birləşməsinin doğru-yanlış olmasının heç bir eybi yoxdur.”

Məhbubə xanımın əsas məqsədi möhtərəm cənabın kişi və ya qadın olmasını iç eləmək idi. Hərçənd ki, mənə irad tutmaqda haqlı idi. Ancaq bunu bilmək istəyirdi ki, rəqibəsi var, ya yox? Lakin mən özümü bilməməzliyə vurdum. Atların arpa-samanına, tumarına baş çəkmək üçün tövləyə tərəf getdim. Nazirdən haqq-hesab almalıyam. Doğrudur o, mərhum Hacının və İbrahim bəyin inanılmış adamıdır. Bununla belə ortalıqda hesab olmalıdır.

Bağçada idim, Hacı Məsud həkim Saleh əfəndinin gəldiyini xəbər verdi.

Dedim:

“De gəlsin bağçaya.”

Həkim gəldi, xəstənin halını soruşdu, dedim:

“Bu gecə yaxşı yatıbdır. Dünən bir az südlü aş yedi. Tapşırmışam bu gün kotlet bişirsinlər, ziyan eləməz ki?”

“Heç bir zərəri yoxdur,” -- dedi. -- “Hər nə meyli çəkir, qoy yesin, eybi yoxdur. Haciyə xanım haradadır?”

“İbrahim bəyin yanındadır,” -- dedim.

“Çağırın gəlsin, onunla məsləhətləşmək istəyirəm,” -- dedi.

Hacı Məsud gedib xəbər verdi. Haciyə xanım gəldi. Keçib otaqda, əyləşdik. Həkim xəstənin kefini Haciya xanımdan da soruşdu. Haciyə xanım dedi:

“Yaxşıdır əfəndi. Amma yaxşıdır deyəndə nə danışır, nə də tərpənir, əgər belə getsə, bilmirəm hansı külü başıma ələyəcəyəm?”

Saleh əfəndi dedi:

“Səbrdən başqa çarəmiz yoxdur. İnşaallah, o yeganə həkim öz lütfünün dərmanxanasından tezliklə şəfa, kəramət buyuracaqdır. Təbiət öz-özlüyündə mərəzi uzaqlaşdırır, xəstəni sağaltmaq istəyir. Siz ancaq nə kimi tədbirlə olur-olsun ona bir şey yedirməyə çalışın. Qoymayın mədəsi boş qalsın. Genə də o şərbətdən yazım, südsüz verin içsin. Bu gün Şeyx Yusifül-Seyyid məni gördü, dedi ki, müsyö Volf deyibdir ki, xəstənin başını qatışdırmaq lazımdır. Məncə məsləhətdir. Əgər faydası olmasa da, yəqin ki, zərəri də olmayacaqdır. İzin versəniz göndərərəm dəllək gəlib başını ülgüclə qaşıyar.”

Haciyə xanım dedi:

“Saleh əfəndi, mən oğlumun sağalmasını, yaxşılaşmasını istəyirəm, sizin işinizə qarışa bilmərəm. Onu hər hansı bir vasitə ilə sağalda bilsəniz, mən sizdən razı qalacağam.”

Göndərdik dəllək çağırdılar. Xəstənin otağına getdik. Səssiz-səmirsiz uzanmışdı. Yazıq Məhbubə onun başı üstündə oturmuşdu. Dördüncü gecə idi ki, onun gözünə yuxu getməmişdi. Bizi görən kimi ayağa durub təzim edərək həkimə salam verdi. Həkim onu xəstəyə pərəstar təyin etdiyinə görə sanki öz təşəkkürünü bildirirdi. Həkim Məhbubədən xəstənin halını soruşdu. Məhbubə dedi:

“Bütün gecəni yatıbdır.”

Həkim soruşdu:

“Bu gün bir şey yeməyibdirmi?”

“Bəli, döyülmüş ət, bir dənə kotlet yeyibdir.”

Mən dedim:

“Necə oldu ki, yedi?”

Məhbubə cavab verdi:

“Əvvəlcə yemək istəmədi. Sizin buyurduğunuz tədbiri işə saldım, yedi.”

Həkim soruşdu:

“O nə tədbir idi?”

Dedim:

“Bəy ağanın ancaq iki şeydən xoşu gəlir. Yuxuda olsa da, bayılsa da, onlardan birinin adını eşidən kimi "Ya həqq, ya mədəd!" -- deyəcək. Hər nə xahiş eləsən müzayiqəsiz qəbul edəcəkdir. Onlardan biri İran adıdır, o biri isə "möhtərəm cənab"dır.

Bu hində xəstə gözlərini açıb dedi: "Ya həqq, ya mədəd!"

Saleh əfəndi dedi:

“Bəli, təbiət elmində bu məsələni yazmışlar. Müsyö italyan da bu haqda bir şərh yazıb göstərmişdir ki, guya bu vəziyyətdə insanın üzvləri və əsəbləri o sözləri zikr etməyə məşğul olur.”

Xülasə, dəllək gəldi, Məhbubə dəlləyi görən kimi dəhşətlə dilləndi:

“Aman, dəllək nə üçün gəldi?”

“Bəyin başını qırxmaq üçün gəlibdir,” -- dedim.

Məhbubə ağladı. İbrahim bəyin başını qırxdırmağa razı olmadı. Həkim dedi:

“Balaca xanım, bir az sakit olun! Bunun heç bir zərəri yoxdur. Yalnız xəstənin xeyrinə, onun sağalmasına görə edirik. Siz buyurun təşrif aparın öz otağınıza.”

Mən durub Məhbubəni bir qədər sakitləşdirdim, aparıb otağına yola saldım. Səkinə ilə Haciyə xanım dayanıb baxırdılar. Hacı Məsud gəlib xəstə ilə üz-üzə oturdu. Başını qaldırıb əlilə saxladı. Dəllək işə başladı. Yazıq xəstə məzlum-məzlum baxırdı. Məhbubə gəlib qapının dalından baxıb dedi:

“Heç olmasa maşınla vurun, xəstəni incitməyin.”

Həkim dedi:

“Mirzə Yusif, onu aparın öz otağına, qoymayın baxsın.”

Mən gəlib Məhbubəyə dedim:

“Balaca xanım, allaha şükür ki, siz ağıllı, kamallı qızsınız. Xəstənin müalicəsi barədə həkimlə mübahisə etmək düzgün deyil. Nə üçün bu qədər üz vurursunuz? Qoy həkim necə bilir, elə də eləsin. Gəl gedək.”

Əlqərəz, dəllək xəstənin başını qaşıyıb qurtardı. Fitəyə yığdığı tükləri gətirib həyətə atmaq istədi. Məhbubə tələsik qalxıb dəlləyin yanına qaçdı. Bir dəsmal tutub yavaşca dedi:

“Tükləri dəsmala boşalt!”

Saleh əfəndi içməli dərman nüsxəsi yazıb getmək istədi. Məhbübə həkimin yanına gəldi. Mən elə bildim ki, ona təşəkkür etmək və ya həkimlə görüşüb yola salmaq üçün gəlibdir. Lakin sonra məlum oldu ki, mətləb başqa imiş.

Həkim getdi. Axşam yenidən gəldi. Mən elə xəyal etdim ki, xəstəyə başqa bir dərman vermək üçün gəlibdir. O, salam-duadan sonra dedi:

“Xahiş eləyirəm Haciyə xanım kabinetə təşrif gətirsin.”

Haciyə xanıma xəbər verdik, gəldi. Həkim dedi:

“Haciyə xanım, mən bu gün sizdən gedəndə Məhbubə xanım mənim yanıma gəldi, elə bildim məni yola salmaq istəyir. Çadrasının altından bir kiçik qutu çıxarıb dedi: "Bu hədiyyəni öz qızınıza verərsiniz". Mən dedim bəs şirnidir, İbrahim bəy Təbrizdən gətiribdir. Alıb apardım evə. Qutunu açıb gördüm yanılmışam. Tez qayıdıb sizə xəbər vermək istədim. Məhbubə o fərasəti və zəkavəti ilə başını itiribdir. Əgər ərəb falçıları və qibqi xəspuşları onun halından xəbərdar olsalar, bu quşu havadan, balığı dənizdən oğurlarlar. Mahir ovçular onun yanına adam göndərib deyəcəklər ki, bu xəstəyə dərman yox, dua yazmaq lazımdır. Bir neçə gün ərzində ağac altında zəfər toxunduran əcinnə və pəriləri tutub hoqqaya salacaq, cinlər padşahını da gətirib, ondan əhd-peyman alıb, and-aman eləyəcəklər ki, bir daha bu xəstənin dövrəsinə dolanmasınlar. Bu yazıq da sevgi və məhəbbətin şiddətindən o ev yıxan şarlatanların felinə uyacaq, öz kisəsində olan pulları onlara verməkdən əlavə, ola bilsin evə də əl atacaq. İndi o yazığın gözünə İbrahim bəyin eşqi və məhəbbətindən başqa bir şey görünməyir. Onun gözündə dünya malının heç bir qiyməti yoxdur. Təki sevgilisi sağalsın.”

Həkim qutunu cibindən çıxarıb açdı. Qutunun içində on səkkiz lirə qiyməti olan bir üzük, otuz iki lirə qiyməti olan bir döş nişanı, on lirəlik mirvari şəddəsi və beş Misir lirəsi var idi.

"Eşq gəldi, bütün aləmə od vurdu."

Sevgilinin məhəbbəti müqabilində dünya naz və neməti gözə görünməz. Məhbubə xanım ərəb dilində bir məktub da yazmışdı. Onun tərcüməsini sizə oxuyuram: Sizin bu kəniziniz cəsarət eləyib son dərəcə bir xəcalətlə bu cüzi hədiyyəni cənabınızın sevimli kiçik qızına təqdim edir. Bu əhəmiyyətsiz hədiyyənin o böyük zat tərəfindən qəbulunu təmənna etməklə xahiş edirəm mənim ağamın tez sağalması üçün əlinizdən gələn səy və hümməti əsirgəməyəsiniz. Ümid edirəm ki, sizin bu yaxşılığınız allah və onun bəndələri yanında əcrsiz qalmayacaq. İnşaallah, ağam sağalandan sonra sizin bu aciz kəniziniz əlinizi öpəcək və layiqincə xidmət göstərəcəkdir. Mən öz ağamın sağalmasını allahın köməyi ilə sizdən istəyirəm. Fəqir və aciz Məhbubə.”

Həkim dedi:

“Həkimin birinci borcu əmanət və dəyanətdir. Çünki həkim daxil olduğu evin bütün ailə üzvlərinin məhrəmi sayılır. Təbabət xəyanətlə bir ayana sığmaz. Mən uzun illər boyu sizdən məvacib alıram, siz heç vaxt mənim zəhmət haqqımı gecikdirməmisiniz. Mən də üzərimə düşən vəzifənin yerinə yetirilməsində əlimdən gələni eləmişəm. İndi əgər Balaca xanımın mənə verdiyi hədiyyəsini saxlayıb, bu məsələni sizə deməsə idim, onda, əlbəttə, öz alnıma xəyanət damğası vurmuş olardım. Sizin ki, bu mətləbdən xəbəriniz yoxdur. Mən həkimlərə verdiyim qədəmhaqqını və başqa xərcləri bircə-bircə yazmışam, sizdən alacağam. Bu sözlərdən qərəzim sizə xəbər verməkdir ki, gözləyin yad qadınlar evə gəlməsin, yoxsa qafil olsanız, çoxlu zərər çəkərsiniz. Ancaq bir xahişim var. Rica edirəm bu haqda Balaca xanımla heç bir söz danışmayasınız. Ona görə ki, sizin xəbərdar olmağınızı bilsə utanar, həm özü xəstələnər, həm də İbrahim bəyin sağalması gecikər.”

Mən dedim:

“Bu ikinci hadisədir. Srağagün Mirzə Abbas dua yazan bir ərəb gətirmişdi. Onlar gedəndən sonra gördüm Hacı Məsud dallarınca qaçır. Səslədim, qayıtdı. Soruşdum: hara tələsirsən? Dedi: bu xırda yaylığa Məhbubə xanım, deyəsən, bir neçə quruş bağlayıb ərəbə dua pulu vermək istəyir. Aparıb ona çatdırmalıyam. Yaylığı Hacı Məsuddan alıb dedim: Onun zəhmət haqqını Mirzə Abbas veribdir. Balaca xanıma de ki, aparıb verdim. Bir də Məhbubə hər vaxt birinə bir şey vermək istəsə, ya Haciyə xanıma, ya da mənə xəbər ver, sonra necə desələr elə də elə.

Dəsmalı açıb nə görsəm yaxşıdır? Gördüm mərhüm Hacının Məhbubəyə bağışladığı brilyant üzük, bir də bir az puldur. Haciyə xanım, amanın günüdür, bu qızı tək qoymayın. İki-üç qonşu qızlarından başqa heç bir yad adamı onun yanına buraxmayın.”

Həkim Saleh bir stəkan qəhvə içib getdi. Axşam oldu. Gördüm iki qadın küçə qapısından həyətə girdi. Hacı Məsuddan soruşdum:

“Bu qonaqlar kimdir?”

“Qonşulardır,” -- dedi.

Dedim:

“Yad qadınları Məhbubənin yanına buraxmayasan.”

İbrahim bəyin otağına girdim. Haciyə xanım, Məhbubə və Səkinə onun yanında oturmuşdular. O qadınların kim olduğunu və haraya getdiklərini soruşdum. Səkinə dedi:

“Məhbubənin otağına gedirlər, onun tanışlarındandırlar.” Dedim:

“Nə üçün onları tək buraxmısınız?”

Səkinə dedi:

“Onun dostlarıdırlar. Mənə nə, Məhbubənin özü də getmir.” Dedim:

“Balaca xanım, onlar sizi görməyə gəlmişlər. Onları tək qoysanız yaxşı olmaz.” Haciyə xanım buyurdu:

“Ay qız, sənə dedim dur ayağa, get!”

Məhbubə tam könülsüzlüklə yerindən durub getdi. Mən də onun ardınca getdim. Qapının dalından gördüm biri Rəfiqədir, o birisi qonşu qızlardandır. Oturub söhbət eləyirdilər.

Rəfiqə dedi:

“Məhbubə, bu nə haldır? Nə üçün belə arıqlayıb, zəifləmisən? Rəng-rufun niyə belə qaçıbdır? Mənim əziz bacım, məgər dəli olmusan ki, özünü bu günə salmısan? O dünya şöhrəti qazanmış gül üzün saralıb solmuşdur. Məgər aynaya baxmırsan? Nə üçün özünə yazığın gəlmir? Ərəb qadınlarının evlərdə səndən qeybət eləməkdən başqa bir işləri yoxdur. Çox keçməz ki, sənin əhvalatın "Leyli-Məcnun", "Vamiq və Əzra" dastanı kimi dillərə düşər, mahnılar qoşulub məclislərdə tar-qavalla oxunar. Sən özün bilirsən ki, Misir ağzıyavaları heç nədən çəkinməzlər. Sənin şan-şöhrətinə yaraşmaz ki, camaatın dilinə düşəsən. Özünü, öz tay-tuşlarını biabır eləmək sənə yaraşmaz. Bu işin aqibəti yaxşı deyil. Rüsvayçılıqla nəticələnər. Bu xam xəyallardan əl çək, onları birdəfəlik tulla bir tərəfə. Dünən gecə ... xanımgildə idim. Qızlar yığıncaq təşkil eləmişdilər, hərəsi səndən özünə layiq bir lətifə danışırdı. Dostluq, bacılıq qeyrəti coşdu, səbrim tükəndi, hamısının bircə-bircə, necə ki, lazımdı, cavabını verib qeyzlə ayağa durdum. O ədəbsiz ... xanım mənə dedi:

"Qorxma, sən özün də o cici-bacıdan geridə qalmayacaqsan, hələ bəlkə onu yarı yolda qoyacaqsan. Ona görə ki, bir məktəbdə oxuyub dərs almısınız, roman əlinizdən heç vaxt yerə düşmür. Hələ pis-pis də başqalarına rişxənd eləyib deyirsiniz: biz oxumuşuq, mədəni adamıq. Daha bilmirsiniz ki, sizin elminiz, mədəniyyətiniz başınıza nələr açacaq, təpənizə hansı külləri ələyəcək. Roman oxumağın son nəticəsi eşqbazlıqdır. Eşqə düçar olan da sevda odunda yanmalıdır. Çox çəkməz görərik qəzetlərdə yazıblar ki, filan xanım eşq ordusunun hücumuna dözə bilməyib özünü öldürdü." Mənim əziz bacım, eləmə, eləmə! Sonrakı peşimançılığın faydası yoxdur.”

Bu sözlər Məhbubəyə çox pis təsir elədi. O, hirsindən qıvrılıb dedi:

“Əziz bacım, mən sənin bacılığına, vəfalı dostluğuna möhkəm inanıram. Doğrudan da, belədirsə, mənim haqqımda deyilənlər doğrudursa, daha məzəmmət eləmək, lağa qoymaq, ürəyə dəymək nə lazımdır? Sənin bu ürəyə toxunan şəmatətli sözlərinin hər biri mənim sınıq könlümü, kədərli ruhumu əqrəb tikanından bətər ağrıdır. Elə mənim dərdim guya çox az idi, indi bir az da sən üstünə artırırsan. Məndən hansı bir xəta baş vermiş, ya kimə pislik eləmişəm? Hansı yaramaz işi görmüşəm ki, onun rüsvayçılığı, biabırçılığı sənin də ayağını tutsun? Əziz bacım, səninlə bir məktəbdə dərs oxumaqdan başqa bizim aramızda nə kimi əlaqə və ya münasibət olmuşdur? Axı məndən şəriətə və ya əxlaqa zidd hansı iş baş vermişdir? Kimin evinə getmişəm, kimi evimə gətirmişəm? Duz-çörək tanımaq, hörmət saxlamaq məgər insan üçün eyib sayılır? Mən öz ağamı, boynumda nemət haqqı olanı ölüm halında görüb ixtiyarsız olaraq çadrasız qarşılamışam, daha nə biləydim ki, bununla rüsvay olacağam, həm də özgələrini rüsvay eləyəcəyəm? Bunun üstündə ədəbsiz, alçaq ərəblər sənə də kinayəli sözlər deyəcəklər. Mənim təqsirim nədir? Bütün aləm məni də, ... xanımı da tanıyır. İtin ağzı dənizi murdarlamaz.

Mən bir qızam -- işim-peşəm hamıya yaxşılıqdır.

Örpəyimin altındadır ərlərə məxsus papaq.

Hər bir arvad iki arşın örtüklə xanım olmaz, İstərəm mən dərd əhlinin dərdinə olam ortaq.

Əlbəttə, əgər o ölsə, mən özümü öldürəcəyəm. Dünya bilir ki, onun atası məni qızıla alıbdır. Mən onun satın alınmış kəniziyəm. O mənim ağam, nemət verənim, həyat bəxş edənim, arxamdır. Mənim intiharımı qəzetlər yazsalar, mənim üçün alçaqlıq deyil, şərəfdir. Ona görə ki, yazacaqlar: filan qızıla alınmış kəniz, öz ağasının, nemət verəninin, izzət və hörmətinə səbəb olanının ayrılığına dözə bilməyib özünü öldürdü. Sədaqətli və vəfalı bir kəniz idi.

Mənim ismətimə şahiddir allah, Məsum könlüm əsla etməmiş günah Xahiş edirəm, daha mənə nəsihət verməyəsən, məni bağışla, öz halıma burax.

Yaxşıyam, ya ki, pisəm, sən yeri öz fikrini çək, Özgənin pis əməli öhdənizə düşməyəcək.

Mənimlə dostluq etməklə sizin ismətinizin ətəyinə rüsvayçılıq tozu qonursa məndən uzaq gəzin, öz yolunuzla gedin, dostluğunuzu birdəfəlik qırın, məni kökündən unudun. Yox, əgər dostluq eləmək istəyirsinizsə, onda bu kimi nəsihətləri, söz-söhbətləri büküb bir tərəfə qoyun. Belə sözləri qulağım eşitmir.

Ey məni mən eyləyən didari-baği-hüsndən, Sən hələ qəflətdəsən, vaqif deyilsən eşqdən.

İndi ixtiyar sizin əlinizdədir, istəyirsiniz gedin, istəyirsiniz qalın. Bəy yalqızdır, gərək gedib ona pərəstarlıq eləyim.”

Beləliklə, Məhbubə durub tam qüssə-kədərlə əziz qonaqları tərk etdi. Hirsindən bütün bədəni əsirdi. Az sonra ev sahibinin bu rəftarını görən qızlar da çıxıb getdilər.

Mən gedib aşpazdan soruşdum:

“İbrahim bəyin şamı üçün nə hazırlamısan?”

Cavab verdi:

“Firni hazırdır. Ağa üçün bir az da döyülmüş ət ayırmışam.”

Şam vaxtı Haciyə xanıma dedim:

“Gündüzlər ki, mümkün olmur, izn verin görüşümə gələnlərin mən də görüşlərinə gedim.” Xanım icazə verdi. Bircə saatın içində dörd nəfərin görüşünə gedib qayıtdım. Öz otağımda namaz qılıb yatdım. Səhər Haciyə xanım buyurdu:

“Bu gün nazirlə bu ayın hesabını çürütmək lazımdır.”

Doğrusu, mənim də heç huşum başımda deyildi. Axşamadək haqq-hesabla başım qarışıq idi. Gün batana yaxın qurtarıb xanıma dedim:

“Bu gecə Mirzə Abbas məni qonaq çağırıb, izn versəydiniz gedərdim.”

Haciyə xanım dedi:

“Onun evi uzaqdadır, piyada getmə, de atı qoşsunlar, faytonla get.”

Dedim:

“Lazım deyil, elektrik tramvayı ilə on dəqiqəyə oraya çataram, atı incitməyə dəyməz, bir də ki, atın ayağı yel çəkibdir.”

“Nə üçün,” -- deyə Haciyə xanım soruşdu?

“Bilmirəm,” -- dedim. -- “Faytonçu deyir ki, siz gələn gündən belə olubdur.”

Haciyə xanım dedi:

“Kaş bunların hamısı İbrahim bəyin başının sədəqəsi olaydı. Mirzə Yusif, bu gün onun başını qırxanda mənim ciyərim odlandı. Məhbubənin həsrətlə ona baxması, göz yaşları axıtması məni öldürür. Bilmirəm bu işin aqibəti necə olacaq?”

Mən bir qədər Haciyə xanıma təskinlik verib, evdən çıxdım. Məqsədə doğru hərəkət elədim. Evə çatan kimi kiçik bir otaqda ikindi, şam namazını qılıb, qonaqlar olan otağa keçdim. Hacı Möhsüm ağa, Hacı ... Təbrizi, Mirzə Xəlil İsfahani və Hacı Möhsün ağanın kürəkəni və neçə nəfər başqa adam gəlib əyləşmişdilər.

Salam-duadan sonra Hacı ... Təbrizi zarafatla dedi:

“Hə, Mirzə Yusif, indi də təbrizlilərin qiybətini eləyirsən? Bütün bunları İbrahim bəyə xəbər verəcəyəm.”

Hacı Möhsün ağa dedi:

“Heç xəbərin yoxdur ki, İbrahim bəyin özü nələr yazıbdır? Sizin qardaşınızla qonaqlıqda nə kimi söhbətlər eləyibdir? Sizin evinizdə nə deyibdir? Doğrudan da, Ağa Mirzə Yusif, onun yazdıqlarının hamısı həqiqətdirmi?”

Dedim:

“Hələ bəzi mülahizələrə görə bir çox mətləblərin üstündən keçib, onları qələmə almayıbdır.” Hacı Möhsün ağa dedi:

“Yox, nə üçün, yazıbdır. Qəzvində sənin şahzadə xanıma tərsinə təzim elədiyini, fərraşlardan kötək yeməyini də yazıbdır. Bu da doğrudur?”

“Bəli, həqiqətdir,” -- dedim.

Hacı ... Təbrizi soruşdu:

“Necə yəni tərsinə təzim elədin. O, hansı şahzadə xanım idi?”

Hacı Möhsün ağa dedi:

“Mirzə Abbas, mən ölüm, oxu, qoy özü də qulaq assın.”

Dedim:

“Mən ki, danmıram, İstambulda özüm onu oxumuşam. Nə artırıb, nə də əskildibdir. Axı mənim nə təqsirim var idi; babalı şahzadə xanımın boynundadır. Şahrudda mənə öyrətdilər ki, gərək onların qabağında baş əyəsən. Qəzvində hamı üzünü divara çevirdi. Mən elə zənn elədim ki, gərək burada da baş əyəm. Kəmali-ehtiramla ikiqat oldum. Bir vaxt gördüm dəyənəkdir ki, baş- gözümə yağdırırlar.

İbrahim bəyin o günkü vəziyyətini təsəvvürə gətirmək çətindir. Qeyzindən sifətinin rəngi kömür kimi qaralmışdı. Axı görün nə qədər vəhşilikdir, nə dərəcədə insanlıq aləmindən uzaqdır. Mən qürbətdə qaldığım əlli il müddətində bütün bunları unutmuşdum. İndi düşünürəm ki, bizim yazıq babalarımız Çingiz övladının əlindən nə kimi müsibətlər çəkmiş və nə kimi bəlalar görmüşlər.

Siz allah, özünüz insafla deyin, dünən bazardan keçirdim. Birdən əfəndimiz Xidiv Abbas paşa at üstündə gəlib keçdi. Mən dayanıb iltifat və mehribanlıqla salam verdim. O saat xəyalımda Şahrud hakimi canlandı. Öz-özümə dedim: ey kor olmuş, adam üzü görməmiş, insanlığın ləzzətini dadmamış, gəl tamaşa elə, bu nəcib, möhtərəm şəxsin izzətini, dövlətini gör, öz malına, iqtidarına da bir nəzər sal. Hökumət olmaq istəyəndə tüməni on şahı faizlə sərrafdan pul borc eləyib rüşvət, təarüf vermisən. Sizlər məqamdan düşəndə qəssabın, baqqalın, əllafın borcunu da verə bilmirsiniz. Aciz-avaranın ciyər qanı bahasına aldığınız atı, yaraq-əsbabı, hökumət bər- bəzəyini satıb, minlərlə məzlümun haqqı boynunuzda ikən, gecə ilə baş götürüb qaçırsınız. İndi gəlin öz biçarə rəiyyətinizin vəziyyətini bu şövkəti yüksək dövlətin bəxtiyar rəiyyətinin vəziyyəti ilə müqayisə eləyin. Sizin yazıq rəiyyət sizi görən kimi bədəni əsir, sanki yırtıcı bir heyvana rast gəlibdir. Amma bu xoşbəxt rəiyyət öz hakiminin üzünü gördükdə sevinir və ixtiyarsız olaraq yaşasın söyləyir.

"Yolların fərqinə bax, gör haradandır haraya?".

Bütün bunlar -- hökumətin və rəiyyətin xoşbəxtliyinə bais olan yeganə amil, qanun və ədalətin varlığıdır. Yoxsa allahın məxluqu eyni cinsdən və eyni növdəndir. Yaradılmışların da heç bir fərqi yoxdur. Fərq yalnız ondadır ki, bir yerdə: əxlaq, mədəniyyət, qanun və hüquq bərabərliyi var, başqa yerdə isə hökumət adamlarının insafsızlığı, zülmü, vəhşiliyi və qanunsuzluğu hökm sürür.”

Mirzə Abbas dedi:

“Yusif, dünən "Səyahətnamə"ni götürdüm oxuyam. Bir vaxt baxıb gördüm gün çıxıbdır.

Namazım da qəzaya getdi. Doğrudan da, İbrahim bəyin başına gələn bu arasıkəsilməz müsibətlərə dözməsi və heç olmasa yarı canını gətirib buraya çıxarması onun möhkəm ürəyə malik olduğunu göstərir.

Allaha pənah, hərçənd Mirzə Əhməd demişdi ki, elə qeyrət və təəssüb sahibi olan İbrahim bəy İranın vəziyyətini gördükdə xoşlamayacaq, qüssəsindən ficətən öləcək və sağ qayıtmayacaqdır. Ancaq mən ona inanmıram.”

Dedim:

“Sənin canına and olsun, yenə də sənin canına and içirəm, mən bir çox xoşa gəlməyən hadisələrin şahidi oldum. Ancaq ondan gizlətdim. Hətta ondan-bundan xahiş eləyirdim ki, ona deməsinlər. Onun təbiətinə zidd olan yollardan da keçməyib, başqa yollarla onu aparırdım.

Bununla belə hər addımbaşı həsrətlə dərindən ah çəkirdi.

Bir dəfə gördüm yolun ortasına murdar olmuş bir heyvan atıblar. Üfunət iyi dünyanı tutmuşdu. İtlər murdarın dövrəsinə toplaşıb həm onu, həm də bir-birlərini budayırdılar. İbrahim bəy yarım saatadək dayanıb guya bir bələdiyyə məmuru və ya polis nəfərinin gəlməsini gözləyirdi ki, ona desin: "Bu nə vəziyyətdir? Bələdiyyə və polis idarəsi hanı? Səhiyyə haradadır?" Heç bir kəsin gəlmədiyini görüb dedi:

“İlahi, görəsən bu ölkədə səhiyyə idarəsi yoxdur? Axı bu vəziyyət səhiyyənin, sağlamlığın ziddinədir.”

Dedim:

“Gözümün işığı, burada dayanmaqdan fayda yoxdur. Səhiyyə yoxdur, bizə nə, gəl gedək. Qırx min nəfər əhalisi olduğu halda iki nəfər həkimi, bir nəfər oxumuş cərrahı olmayan bir şəhərdə, atası dəllək olan bir şəxsin mötəbər cərrah sayıldığı, yaxud dəlləyin qərib xəstələrə imalə elədiyi yerdə daha nə qoymusan, nə axtarırsan? Bəzən görürsən iki nəfər cüzi bir şey üstündə dalaşıb, biri vurub o birisinin ağzını qanadıbdır. Bir nəfər polis məmuru yoxdur ki, desin: "bu nə həngamədir?" Əgər, işdi, onlardan birisi özünü darğanın yanına o birisindən tez çatdırsa, tərəfin məzlum və ya zalım olmasından asılı olmayaraq onu tutub ciblərini əməlli-başlı boşaltdıqdan sonra buraxacaqlar. Heç ondan soruşmayacaqlar ki, təqsiri var imiş, ya yox. Əgər pulu olmasa, ayaqlarını fələqqəyə qoyub o qədər ağac döşəyəcəklər ki, iki ay yorğan-döşəyə düşüb evdən bayıra çıxa bilməyəcək. Onda gərək əyalı aclıq və taqətsizlik üzündən hər bir kişinin və nakişinin qarşısında sızıldayıb əl açsın və dilənsin. Ya da ki, müqəssirin qulağını və burnunu kəsib bazarda dolandırır, özləri üçün pul yığırlar, o biçarə üçün rüsvayçılıq əmələ gətirirlər. Belə bir cəzanın bu yazığın canının sağlamlığına və malına nə qədər böyük sədəmə verməsi bəllidir. Ancaq bunlara etina edən yoxdur. Nədənsə İbrahim bəy öz "Səyahətnamə"sində bir nəfərin nağıl etdiyi sərgüzəşti yazmayıbdır. O, nağıl edəndə mən dözə bilməyib hönkür-hönkür ağladım.”

Dedilər:

“O sərgüzəşt nə idi?”

Dedim:

“Çox uzundur, şamdan sonra bir hissəsini ərz edərəm.”

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Başqa şairlərin şeirləri