Keçmiş hükəmanın nəsihətlərindən bir neçə söz
Səhifə 1 / 2
فتوت آن است که برادران و یاران را معذور داری و در زلتی که از ایشان صادر و واقع شود چنان رفتار و معامله کنی که ایشان از اعتذار فراغت نمایند.
از بدان بگریز در نیکان آمیز! اگر تنها باشی و یا با شیطان باشی به از آنکه با بدان باشی.
اگر دنیا را لقمهای سازی به دهان درویش نهی اسراف نکردهای؛ اسراف آن است که ذرهای بیرضای خدا صرف کنی.
داناترین مردم آن را دان که از خدایتعالی غافل نگردد و مرگ را به خود نزدیک داند و نیکی در حق مردم کند، که بدی که مردم در حق او کرده باشند فراموش نماید. مردی آن است که هر کس به تو بدی کند به جای او نیکی کنی و هر که از تو قطع کند بدو پیوندی و هر که خط نومیدی در تو کشد در دایرهٔ احسانش درآوری.
مشفق آن است که چون تو را بیند که از طریق صواب پا بیرون نهادهای بیتأمل تو را دلالت به خیر نماید و عیبی در تو بیند تو را بیاگاهاند. چون اتفاق دوستی افتد اول نقد اخلاص او را در زمان غضب بر محک اعتبار زن؛ اگر خالص بیرون آمد با وی عقد دوستی بند؛ والاّ محرم اسرار مکن!
بدترین مردم کسی است که مردم را دشمن گیرد و مردم او را دشمن دارند. عاقل باید از عداوت احتراز نماید، هر چند که قوت و شوکت او از دشمن زیاده باشد. دوستی نتوان کرد مگر به تواضع، و به مراد نتوان رسید مگر با صبر، و پادشاهی نتوان کرد مگر با عدالت. چون دیدی که میان سپاه دشمن تفرقه افتاد تو جمع باش، چون دیدی که جمع شدند از پریشانی اندیشه کن!
دو کس دشمن ملک و دیناند: زاهد بیعلم و پادشاه بیحلم. سه کس را از سه چیز چاره نباشد: پادشاه را از عدالت، وزیر را از دیانت، رعیت را از اطاعت. سه چیز را بقایی نمیباشد: علم بیبحث، مال بیتجارت، ملک بیسیاست. چهار چیز چهار چیز آورد: شکر، افزونی نعمت؛ خاموشی، سلامت؛ سخاوت، مهتری؛ سیاست، ایمنی. چهار چیز پادشاه را از میان بردارد: خندیدن در روی کهتران و صحبت داشتن با حقیران و مشورت کردن با زنان و رضا دادن به فساد مفسدان. پادشاه شش کس را تربیت کرده و به خود راه دهد: وزیر دانا، نویسندهٔ خوش قلم، شاعر خوشگوی، منجم پاک اعتقاد، ندیم جامع، طبیب حاذق.
عالم باید به عمل کوشد نه اینکه علم را وسیلهٔ دنیاداری سازد. علم از برای دین پروردن است نه برای دنیا خوردن. چهار چیز چهار چیز ببرد: ناسپاسی نعمت را؛ کاهلی مروت را؛ لجاج عز را؛ هزل آبرو را.
صدیق کسی است که عیب تو را در رو گوید و در غیاب به حفظ تو کوشد، پس او را از بهر خود بدار!
انسان باید سر خود را به کسی گوید که مستور دارد و احسان به کسی کند که مشهور نماید.
هیچ بلایی بدتر از پشیمانی نیست. بسیار پادشاهان وزیر خود را کشته و پشیمان گشته سودی نبخشیده. شرف مرد را از ادب او دان، نه از کثرت مال و منال و اجلال!
نفس راحت کشد آنکس که در زمان پادشاه عادل باشد و همسایهٔ صالح.
سه کس سوی اجل عجول است: پادشاه سفاک، صیاد بیباک، ناخدای نابلد.
پرهیز باد تو را از دوستی دروغزن که آرزوهای محال تو را آسان کند و کارهای آسان تو را صعب نماید.
از پندهای حکمای متقدمین. اگرچه به نظر اصحاب خبرت و ارباب بصیرت بسیار رسیده است، از آنجایی که مشک را هر قدر بیشتر استماع کنی، عطرش بیشتر شود و بنای این کتاب مستطاب بر ترقی و رونق ابناء وطن و تهذیب اخلاق در اهتمام مراعات و مساوات و مؤاسات است، لذا لازم آمد که از قول و افعال نیک تذکره شود، که اگر چنانچه یک نفر متنبه شود به سایرین هم امیدوار است سرایت کند و از فایده خالی نباشد. «و بالله التوفیق و علیهالتکلان!»
بگو هر چه خواهی که حق گفته به سخن همچو در است و در سفته به این نعمت عظمی -که سخن راست- نعتش در زبان همچو منی کی گنجد که اول ما خلقالله از کلمهٔ «کن» جمیع موجودات پای از کتم عدم به دایرهٔ وجود نهاده و شرف بنی نوع انسان بر سایهٔ حیوان از جهت سخن است و بسی اولیا و حکما و سلاطین آمده و رفتهاند، آثار از هیچیک باقی نیست، الاّ سخن آنها که الیالابد باقی و پایدار است.
سخن است که صاحب خود را از حضیض خاک به اوج افلاک و از مذلت شرک به عزت ایمان رسانند. سخن است که لشکرها شکند و قلاع فتح کند. سخن است که رجس معاصی شوید و طریق جنت پوید. سخن است که یک کلمهٔ آن کرورها کتب پر کرده. سخن است که قیمت آن از جمیع گنجهای زمین برتر است، چنانچه از سلطانی کرورها هدایای ذیقیمت برود حامل آن سخن نباشد، پسند طبع پادشاه نیاید. سخن است که زنگ از دل برد و جلا دهد.
معاذالله از سخن بد! سعادت و شقاوت بنینوع انسان فقط بسته به سخن اوست. لای نفی سبب شقاوت و الّای شرط باعث سعادت -«الانسان مخبوء تحت لسانه». نیکگویی لبیب گویندت، زشتگویی سفیه خواندت. پس سخن نیک را هر قدر گویی افراد نشمرند، خصوصاً جهت عوام خالی از رمز و کنایه و ابهام بگویی و بنویسی، هر آینه از صد کلمه یکی حین ضرورت در خاطرش خطور نماید، بسی فواید از آن مترتب گردد و بلکه کار فرمودن یک عمل نیک و اعراض از یک عمل بد موجب سعادت دارین میشود. سخن مرغوب را هزار بار بشنوی افراط نمیشود؛ سخن را تازه و کهن نباشد.
سخن ماند اندر جهان یادگار سخن را نسازد کهن روزگار
(ایضاً)
خویشتن را بشناسید و از آموختن علم و ادب ننگ مدارید و عمر خود را ضایع به نادانی نسازید. علم و ادب اگر دور هم باشد طلب کنید. هیچ مال را بزرگتر از علم ندانید و جهان فانی را [بر] جهان باقی ترجیح ندهید. ناگفتنی را نگویید، ناجستنی را مجویید!
(ایضاً)
پند حکیمان را خوار مدارید و در کارها شتاب مکنید و کار را به کاردان سپارید و پیش و پس کارها را نگاه کنید، با خردمندان مشورت نمایید و سخن پیران دنیادیده و کارآزموده را بزرگ شمارید!
حکمت
از خداوندان درد و بلا عبرت بگیرید و زیان بههنگام را بهتر از سود بیهنگام دانید و با مردمان در هر چیز مدارا کنید. تندی مکنید و با دوست و دشمن آشتی کنید. هرگز پای از اندازه بیرون ننهید. کارها را به اندازهٔ خود کنید. چیزی که به دست خود نهادهاید بر مدارید و احسان را از کسی دریغ مدارید و دست و زبان خود را همیشه نگاه دارید و از کارهای ناپسند دور باشید و از همنشین بد پرهیز کنید. اندر شورهزار تخم نکارید. با مردم عوام میامیزید و از نوکیسه وام نگیرید و از بدخلاق دختر نخواهید و با مردم بیمایه منشینید، با غلامان میامیزید. هر کس از خدا ترسد از او بترسید. مال را فدای جان و شرف کنید. مست و دیوانه را پند ندهید. پند را عزیز دارید. از ناکسان چشم امید بربندید
و طعام پنهان مخورید. در برابر گرسنگان طعام نخورید و طعام هر کس نخورید و طعام خود از هیچکس دریغ ندارید؛ نان خود خورده غیبت مردمان نکنید. بر چیز مردم مهربانتر از صاحبش باشید. ناکس را به خانهٔ خود راه ندهید. در میان زن و شوهر میانجی نباشید. با خداوندان گنه مدارا نکنید. مهمان را عزیز بدارید. طمع از خلق ببرید، توکل به خدا کنید. حق والدین نگاه دارید. از خویشان احسان مبرید. عهد بسته را مشکنید. ناخوانده مهمان نروید. به قدر قوه در قضای حاجت مردم سعی کنید. هر که علم بیشتر دارد بزرگش دارید. هر که آموختن را ننگ دارد انسانش مشمارید. سلامتی جان در حفظ زبان دانید و رستگاری در راستی. سخن بیتأمل نگویید. سخن مردم را مبرید. ناپسند نگویید. زبان به بدگفتن عادت ندهید. سخن ناشایسته را گوش ندهید. قول و فعل را مطابق کنید. به زیارت نیکان روید. صحبت اهل صلاح و تقوی را غنیمت دانید. مردگان را به ذکر خیر و رحمت یاد کنید. پس از مرگ، دوستان پدر را ترک مکنید. به آموختن علم ساعی باشید. قدر جوانی را بدانید. لوازم پیری در جوانی آماده کنید. مال یتیم نخورید. کار امروز به فردا نیفکنید. تا حکیم حاذق نگوید خون نگیرید. جوانمردی پیشه کنید. از بخیل دور باشید. وامدار را فراسخت مگیرید. فرزندان خود را علم و هنر و صنعت بیاموزید. و حال خود به هر کس نگویید. در پیش امیران چشم نگاهدارید. سخن بزرگتر از خود نگویید. در وقت دولت دوستان را یاد کنید، دشمن را بزرگ دانید! اگر دوست شود ایمن مباشید، چون ایمن باشید بیشتر بترسید. بار خود به گردن دیگران نیفکنید. از بدخوی بگریزید، سخن حق را از آسمان و زمین بزرگتر دانید. هرگز از یاد خدا باز نمانید!
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-kecmis-hukemanin-nesihetlerinden-bir-nece-soz
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Xülasə, Damğandan da köçüb, neçə gündən sonra Bəstamın Şahrud şəhərinə çatdıq. Hacı Hüseyn cilovdar dedi:“İki gün burada qalacağıq. Ancaq sizə gərək bağda çadır quram, orada qalasınız; çünki bu şəhərdə gənə var, qərib adamları sancanda bərk azarlayırlar.”
Səyahətnamənin mətni, 5Səhərə yaxın oradan da çıxdıq, gəlib şəhərə çatdıq. Hacı Hüseyn cilovdardan soruşdum:“Biz harada mənzil tutsaq yaxşıdır?”
Səyahətnamənin mətni, 6“Bu gün Şah Əbdüləzimin ziyarətinə gedəcəyik. Gecəni də bir yerdə qonaq olacağıq.”Yusif əmi soruşdu:
Səyahətnamənin mətni, 7Səhər tezdən durub namaz qıldıqdan, çay içdikdən sonra bir para xəyallar məni özünə məşğul eləməyə başladı. Gecə bəzi qarışıq yuxular görmüşdüm. Dəstədən dörd saat keçmiş Məşədi Həsəni uzaqdan gördüm. Pilləkanları çıxıb mənzilə gəlmək istəyirdi.Dedim:
Başqa şairlərin şeirləri
Dur, saqi, qədəhi al ələ, doldur!Kimsəyə içməkdən başqa yol yoxdur.
Azərbaycan süruduEy torpağı ləlü mərcan, Azərbaycan, Azərbaycan,Mən verərəm uğrunda can, Azərbaycan, Azərbaycan!
Bu gecəDərin-dərin uçurumlar, vərəmli fırtınalar,Bütün-bütün sıqıb əzməkdə ruhumu bu gecə.
Nigârâ firkatundan cân üzileNigârâ firkatundan cân üzileVisâlün sâ'atinde dil ezile