Səhifə 2 / 2 · 50%

انسانیت مسئول و شرمسار خواهیم شد و شاید اگر کسی ایراد گیرد که «اسلاف او هفت سفر فرنگستان کردند، به حال ملت و مملکت چه تحفه‌ای کرامت آوردند؟» جواب آن است که آن‌ها نه به خیال اتباه سفر کردند، بلکه به فکری رفتند که خامه را عار آید از نوشتن. این‌قدر توانم گفتن که به تماشای تیاتورها و مغازه‌های بلورفروشان و جواهرچیان و غیره و غیره رفتند. کسی را که هادی و رهنما و مربی علی‌اصغر خان و امیربهادر باشد، چه استفاده توان کرد؟ رفتند چنان‌که رفتند. سودی که حاصل کردند ملت مظلومه را به پنجاه کرور قرض‌دار کرده در رهن گذاشتند، این بلیهٔ خانمان‌کن را به سر ملک و ملت آوردند، به جز بولهوسی و عیاشی خیال دیگر در سر نداشتند. ان‌شاءالله کتاب علاحده گشته عن‌قریب طبع و نشر خواهد شد. خلاصه، به عقیدهٔ بندهٔ نگارنده، جهالت محمدعلی میرزا برای ملت توفیق جبر شد، چون:

خوی بد در طبعش که نشست نرود تا وقت مرد [مرگ] از دست

دیر یا زود آن‌چه کرد ارباب بصیرت منتظر بودند. اگر دیر می‌ماند این معصوم را مثل خود تربیت می‌کرد، یک شاپشال دیگر می‌آورد. گرچه جان‌ها تلف و اموال غارت شد، اما سبب سعادت ابدی دولت جاودانی گردید. ملت خوشبخت، رعیت یک حکمرانی عالم و عادل صاحب اخلاق حسنه، دارا و ملک ثروت خواهند شد.

«شکر نعمت نعمتت افزون کند»

وظیفهٔ انسانیت ادای شکر منعم است و هر آنکو شکر نیکویی‌های مخلوق را نگذارد، چنان است که شکر منعم حقیقی را به جا نیاورد. نعمت کدام است؟ اگر کسی با قطرهٔ آبی از کسی یاری نماید، نعمتی به او بخشیده و شکرش واجب است. پس هر گاه کسی به مفادِ «من احیا نفساً فکانما احی النفس جمیعاً» یک قوم قدیمی را از ورطهٔ هلاکت رهانیده و به سر منزل سعادت رسانیده روانی تازه بخشیده و سبب حفظ و بقای شریعت حقهٔ خاتم‌النبیین (ص) گردیده باشد، آیا شکر نعمت این‌گونه بزرگواران را به چگونه می‌توان ادا کرد؟ معلوم است من و صد چو من از عهدهٔ هزار یک آن برآمدن نمی‌توانیم. بهتر آن که داد متمدنین اروپا و روش آنان را، در وظیفهٔ حق‌شناسی، پیش‌نهاد خود نموده، ذکر او را به مفادِ «کز عقبش، ذکر خیر زنده کند نام را» طالب باشیم. قوم مدنی اروپ مجسمهٔ آن اشخاص را ساخته و ترجمهٔ حال او را انتشار می‌دهند. نام ایشان را زندهٔ ابدی می‌سازند و ملت نجیب عثمانی هم در پادائش خدمات «نیازی» و «انوربیگ» دو محله را به نام ایشان خواندند، [محلهٔ نیازی و] محلهٔ انوربیگ نام نهادند. علاوه بر آن، با وجه

اعانهٔ ملت دو کشتی جنگی زره‌پوش به نام ایشان درست خواهند نمود. این است قانون مدنیت و وظیفهٔ انسانیت! و بر فرد فرد ایرانی فرض است در پاداش این پایداری مجاهدین -که ما را از چنگ استبداد رهانیدند- به قدر قوه و دانش و بینش خود یادگاری جهت ایشان ترتیب دهند تا دائم در خاطرها بوده و آن را به طلب مغفرت یاد نمایند، خاصه من بنده که بیش از همه در این فقره ذی‌حصه می‌باشم، زیرا سی سال است در طریق این آرزو قدم زده و صرف مقدرت و عمر نموده‌ام و مسلم هم نزدیک و دور است. و از برای احدی جای اشتباه نیست. «بودم آن روز من از طایفهٔ دردکشان که نه از تاک نشان بود و نه از تاک‌نشان.» در آن وقتی که لفظ مشروطه بر زبان کسی جاری شدن نمی‌توانست و از معنای استبداد کسی آگاه نبود، بنده قولاً و قلماً به آگاهی برادران وطن کوشیده و آنان را جهت استرداد حریت دعوت و همه را از وضع ظلم و استبداد حکام آگاه و در این راه هر گونه فداکاری را بر خود همواره و از صرف نقدینه و عمر خودداری نداشتم و در پی این آرزو می‌شتافتم. در صورتی که گمشدهٔ مرا -که سرگشته او بودم- به دست آورده و به من سپردند و به آرزوی دیرینه‌ام رسانیدند و در پیرانه سر به حاجت خود واصلم نمودند، تا چه درجه باید متشکر بشوم و به ادای وظیفهٔ تشکر بپردازم، تا دین من ادا گردد. معلوم است دستگاهی که در خور آن پایگاه، یادگاری به پا نماید میسر نیست. به مفادِ

گرچه آب بحر را نتوان کشید هم به قدر تشنگی باید چشید

آن بزرگواران را در این کتاب که جز از حرف حریت و مساوات و عدل در او حرفی نیست به یادگار گذاشته و عرض می‌نمایم: «چه کند بینوا؟ همین دارد.»

عکس آن وجودان محترم که در راه حریت و مساوات سر بر کف نهاده و رضاءالله در این راه جهاد نموده‌اند محض یادگار به ترتیب نقش می‌شود:

نخست لازم است شمایل هادیان دین و نائبان حضرت حجت و آیات‌الله فی‌الارض، مندای خاص و عام حجج اسلام غفران پناه، علین آرامگاه، حاجی میرزا حسین، حاجی میرزا خلیل طهرانی و آقای آخوند ملامحمدکاظم خراسانی و آقای ملا عبدالله مازندرانی گذارده شود و باید عموم ملت، از خاص و عام، بدانند که اگر این بزرگواران اقدام نفرموده و خلاصی ملت را وجههٔ همت خود قرار نمی‌دادند، ملت نائل به این آرزو نمی‌شد، سهل است؛ خلل به ارکان شریعت وارد می‌آمد. زیرا امثال شیخ فضل بی‌نور -که پیروی از شریح قاضی می‌نمایند- مردم عوام را فریفته و به اجرای شقاوت پرداخته، شرع را بدنام و قانون عدل را حرام گفته و با ترویج قانون استبداد استقلال

دولت و حیات و قومیت ما را خاتمه می‌دادند؛ زیرا اجانب، محض بدنامی اسلام، قانون شریعت را مانع ترقی نوع می‌سرودند، مانند «کالاتوست»ها یا «پادانوسی»ها. چنان‌چه مشهورست کالا توستان گفته باید اول قرآن را از میان برداشت -و این سخن در مبان اجانب مشهور است. علاوه بر آن، کوته‌بینان کج‌سرشت که مستعد بی‌دینی و جهت رهایی از قید شریعت بی‌آرام‌اند، در داخله از این هرزه‌درایی‌ها بسیار می‌نمودند و عوام بیچاره را می‌خواستند از جادهٔ مستقیم منحرف نمایند -که نام بردن ایشان را باز هم جایز ندانسته از خدا هدایت آنان را مسئلت می‌نمایم. ولی این بزرگواران با اقدامات خداپسندانه ثابت فرمودند اس اساس شریعت نبوی (ص) مساوات و عدل است و قانون نبوی جهت ترقی نوع انسانیت و حریت و مساوات و عدالت و مشورت و تحصیل علم از لوازم دین اسلام است.

اسلام به ذات خود ندارد عیب [عیبی] هر عیب که هست در مسلمانی ماست

بلی! حاکمان مستبد جبار بعضی اشرار را -که کسوت علما را در برداشتند- با خود یار و هم افکار نموده و از برای اجرای ظلم از آنان فتوا تحصیل می‌نمودند و آیین ابن‌زیاد و شریح قاضی را از نو به میان می‌آورند و علمای اعلام را بدنام می‌نمودند، بدنام کنندهٔ نکونامی چند. بحمدالله! آن مقتدایان انام قلم بطلان بر مزخرفات آنان کشیدند. بزرگ‌تر از این خدمتی نمی‌شد که به دین و آیین حضرت خاتم‌المرسلین نمودند، و همچنین خدمت آذربایجان به سرداری ستارخان و باقرخان. زیرا اگر اهالی تبریز مانند سایر ولایات سکوت می‌نمودند یا «به من چه؟» می‌گفتند و استقامت نمی‌ورزیدند، عجالتاً غلبهٔ ملت بر دولت ممکن نبود -قولی‌ست که جملگی بر آن‌اند- در ثانی نوبت به مجاهدین غیور و فرزندان پاک‌نژاد ایران، جنابان سپهدار و سردار اسعد و غیره رسید. کانما ستارخان و باقرخان، مقدمةالجیش این رستم صولتان بودند، فتوحاتی کردند که به عقل نمی‌گنجید. هیچ‌کس امید این سعادت را نداشت که بدون نقشهٔ نیکو و وضع دنجور [رنجور؟] چنین پادشاه قهار خون‌خواری را از تخت سلطنت به زیر توانند آورد. بلی! به عالم نمودند که در ایران امثال نادر [و] نادران کم نیست. سرداران غیور و جسوری یافت می‌شوند که وطن را از تجاوز و غارت‌گران خارجی و داخلی محفوظ توانند داشت. یک سترگ کاری کردند که مایهٔ انقلاب افکار همه گردید و بعض هوس‌ها را از سرها بیرون کرد و رشتهٔ طمع بعضی را قطع نمود. همه دانستند که مُلک ایران را وراثی هست که به حراست او و حفظ حقوق خود مقتدرند. هر بیشه را گمان نبرند که خالی‌ست، بلکه پلنگ‌هاست که خفته‌اند. می‌توان گفت که بختیاری و با دست بختیاری ثابت شد که

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Xatimə

از آن‌جایی که هر کتاب را خاتمه‌ای در کار است، لهذا در این کتاب مستطاب -که راجع به حب وطن می‌باشد- مناسب‌تر خاتمه‌ای جز بیان ترقیات دولت و ملت ژاپون ندیدم. در این مقام چند مطلب ملحوظ است.اول: بعض سخن‌های رضاخان مازندرانی را که حکایت کرده تصریح نمایم.

26 dəq
Xatimə, 2

در حالتی که مشغول ترتیب اوراق و تنظیم نمره‌های سرانجام کار ابراهیم‌بیگ و نتیجه تعصب او بودم، یکی از دوستان صادق و محبان موافق‌اش از در داخل گشته، حالت مرا دیده و دانست که به چه کار مشغولم. بدون تأمل گفت: «باز این اوراق پریشان و تحریرات سرگردان که در روی میز ریخته و پاشیده چه چیز است و دیگر خیالت چیست؟»گفتم: «چیزی که عیان است چه حاجت به بیان.»

23 dəq
Xatimə, 3

نصیحت سودمنداز جوانان ایرانی تربیت شدهٔ فرنگستان -چنان‌چه ذکرشان سبقت یافت- با وجود این‌که تربیت و تحصیل آن‌ها برای وطن و برای اهل وطن ثمری نبخشیده و غیر از تکلم به لغت فرانسوی و غیره در ایشان بهره و چیزی از علوم نافعه مشاهده نگشته، بلکه از اکثر قوانین نیک فرنگ هم محروم و بی‌بهره‌اند، بسیار دیده[ایم] برخی‌ها[را] که در هنگام ملاقات بزرگ و کوچک «بن‌ژور» گفته دست محبت به سوی ایشان فراز کرده[اند]، قاعده‌شان هم این است که اگر رعایت آداب نسبت [به] آن‌ها نشود آدم را خارج از تربیت بشمارند.

21 dəq
Xatimə, 4

بازگو از نجد و از یاران نجددر خاتمهٔ جلد اول این سیاحتنامه، بنا به قول یک از دانشمندان وطن، مقاله‌ای به عنوان «پولیتیک ایران چیست؟ کشتی دولت به کجا می‌رود؟ و خیالات دو همسایه که عبارت از پلنگ صحرا و نهنگ دریا باشند چه چیز است؟ و اصل و لُبِّ پولیتیک ایران در چه نقطه است؟» به تفصیل نگارش یافته.

10 dəq

Başqa şairlərin şeirləri