Üçüncü cildin müqəddiməsi
الساعه، خامه به دست گرفته به نام یزدان پاک شروع به جلد سیم سیاحتنامهٔ ابراهیمبیگ خواستم بنمایم، ولی حواس نه چنان پریشان است که بتوان دو کلمه مطلب مهم ادا نمود؛ نمیدانم شالودهٔ مطالب از چه ممر برداشته و چگونه بیان شود. خامه خشکیده و بنان سوخت. چه نویسد؟ که چیزی نانوشته نمانده؛ و چه بگوید؟ که گفتنیها را همه گفته؛ کنایه همه تمام شده، رمز به آخر رسیده، تصریح واضح گشته، چیزی، چیزی باقی نمانده است. محرر نیستم که تاریخ نویسم و احوال سلف را به قلم آرم. شاعر نیستم که اشعار انشاد کنم و قافیه پردازم. نطاق نیستم که سخنسازی کنم. عالم نیستم که از هفت طبقهٔ آسمان و کون و مکان دلیل بیاورم. منجم نیستم که گردش افلاک را پایهٔ سخن خود سازم. به مدرسهٔ دیپلوماتی نرفتهام که از حقوق دول و حقوق ملل به خرج دهم. طوطیوار آنچه یاد گرفته بودم بیان کردم و هر چه در انبان داشتم همه را به خرج دادم. غلط یا صحیح از خود شعربافی و شعرسازی هم کردم. مضحک شدم، خروس گشتم، بانگ زدم، فریاد کشیدم، عمامه بر سر نهاده اذان دادم، «لیقظة خیرة منالنوم» گفتم و به آواز بلند فریاد کشیدم: «ای بیخبران ز خواب غفلت بجهید!»
حمامی شدم، بوق حمام دمیده گفتم: «ای خفتگان غفلت، حمام باز شد بیدار شوید، سر و کله صفا دهید و کسالت را از خود دور نمایید! غسل توبه نمایید که منبعد ظلم نکنید و مظلوم نشوید و ترک طاعت ننمایید!» آوازم در حنجره گرهگیر شد و کسی بیدار نگشت که آواز «حی علیالصلاح» مرا بشنود. بانگ مرغ سحر به گوش احدی نرسید.
پس در این صورت چه نویسم و چه گویم و به چه زبان مرض وطن را حالی ابناء وطن نمایم و به که گویم؟ نه دیدهٔ بینا و نه گوش شنوا؛ «همه مردهاند ولی زنده، زندهاند لکن مرده!» با اینکه آواز مرا شنیده و منظورم را فهمیدهاند جواب به خاموشی حواله کردند. گروهی زبان به طعن و ملامتم گشاده و طایفهای فضولی شمرده قصد گرفتنم داشته، خیال ایذا و آزارم کردند؛ حال که ظالمان در این خیال هستند ناچار در جلد سوم کار از ایما و اشاره و ابهام و کنایه گذشته، سخن به صراحت خواهد کشید.
گر من از سنگ ملامت رو بگردانم، زنم
جان سپر کردند مردان ناوک دلسوز را
جسته جسته وقایع تاریخی صدسالهٔ ایران و سبب هرج و مرج وطن را آنچه شنیده و خوانده و دیدهام -هر چه باداباد- خواهم نوشت. اکنون کار از کار گذشته و کارد به استخوان رسیده است. این دیوانهٔ وطن به آواز بلند میگوید: ای مخربان دین و دولت و ای تارکان اوامر شریعت و ای کجروان راه طریقت و ای خائنان خاندان سلطنت و ای باقی ماندگان قوم چنگیز! بدانید و آگاه باشید از حیات فرمانفرمایی شما چندان باقی نماند! ای ظالمان ملت و ای ستمکاران عائلهٔ انسانیت و ای اعدای قانون مدنیت و شریعت! عنقریب دست طبیعت سزای کردار و جزای افعال ناهنجار شما را در کنارتان خواهد گذارد و کیفر کردارهای خود را خواهید دید. عنقریب است که منتقم حقیقی جنود نامسعود شما را در بحر احمر غرق و نابود نماید. این امت محمد (ص) را که ذلیلتر از ملت بنیاسرائیل کردهاید از چنگ پر ننگ شما رهایی بخشد. زیرا که جنگ ترانسوال و محاربهٔ ملت غیور ژاپون صدای شیپور بیدارباش آن لشکر غیور را به عموم ملل دنیا خصوصاً ایرانیان رسانیده و همه را بیدار نموده است. این همه همهمه و غلغله که بین ملت افتاده، مسلم است که تأدیب شما میباشد و خواهند ادب فرمود.
پس بهتر این است که به اهالی ایران -که خودتان هم عضوی از اعضای ایشاناید- رحم نمایید! دمی به خود باز آیید، درست تفکر فرمایید، تاریخ گذشتگان را بخوانید و از احوال سلف یاد آرید! شما از آل برامکه افزون نخواهید شد. مانند شما صدها جعفر وظیفهخوار داشت. چه شد؟
عالیه خاتون، مادر جعفر کذایی، در عید اضحی خانهٔ یکی از اعیان رفت، صاحب خانه داخل شده از زن خویش سؤال کرد: «که این خاتون کیست؟»
جواب داد: «مادر جعفر است.»
صاحب خانه رسم تهنیت به جا آورده گفت: «والده! شما دنیا دیدهاید. از حالات عجیب و غریب صحبت نما تا مستفید و مستفیض شویم.»
گفت: «فرزند، چه عجبتر از احوالات خودم بیان کنم که در یک عید واضحی دویست رأس شتر و گوسفند قربانی کرده، به دویست نفر جواری ماهپیکر لباس زرینه پوشانیده و به هر یک فراخور حالشان انعام و احسان کردم، و در یک عید قربان دیگر -آنکه عبارت از امروز باشد- به یک پوست گوسفند محتاجام که زیر انداز خود سازم.»
همان منزل است این بیابان دور
که گم شد در او لشکر سلم و تور
آن روز گذشت و این روز هم در گذر است. آیا سبب این ذلت از چه بود؟ غیر از استبداد و عدم قانون؟ دور نرویم! رفیق شما حاجی میرزا ابراهیم خان شیرازی را که میشناسید، تمام ایران در دست اقتدار او و اولادش بود، در یک روز مانند آل برامکه نگردید. سبب چه بود، غیر از خودرأیی و ظلم و ستم و بیقانونی؟ پس چرا به خود باز نمیآیید و به خویش رحم نمینمایید؟ چرا انصاف نمیفرمایید؟ مگر نمیدانید ظلم تیشهای است که ریشهٔ صاحبش را از بیخ و بن برمیکند؟ چرا نویسندگان و گویندگان را دست و زبان میبرید؟ آخر ما چگونه دم از حب وطن بربندیم؟ چگونه سلطنت ششهزار سالهٔ ایران را که به حالت نزع انداختهاید ببینیم؟ چه شد صولت آقا محمدشاه خواجه که ناپلیون آرزوی اتحاد او را داشت؟ خزانهٔ فتحعلیشاه را کجا خرج کردید؟ و آن لشکر محمدشاه مبرور که در هرات داشت چه شد؟ اردوی بوشهر کجا رفت؟ چه شد عسکر خراسان؟ مگر نه درین اواخر دویست هزار لشکر جرار زیر سلاح داشته و دو سال دست به رعیت نزده، مال دیوان میخوردند؟ کو یادگارهای نادری و خزاین هندوستان و شدّههای مروارید؟ کو کاردهای دستهٔ زمرد؟ کو شمشیرهای مرصع غلاف کو؟ صندلیهای زر خالص؟ کو میزهای طلا؟ کو کاسههای فیروزه؟ کو کاسه کاسه زمرد و یاقوت؟ کو کیسه کیسه مروارید؟ کو سرکردگان رستمریش افراسیابصولت؟ کو سرتیپان عباسی سبیل با سطوت؟ کو عزت ایرانی؟ کو همت و حمیت قزلباشی و تکبر قاجاری؟ همه را به باد فنا دادید؟ سربازان وطن را تریاکی و جانبازان را بیماری آموختید، سرتیپی به جوانان پانزدهساله دادید، ادارهٔ معیشت نجیبهٔ اجداد خود را به فرنگیمآبی مبدل کردید! چرا عصمت زنان را تبدیل دادید؟ جهت اینکه تعیش کنید و با بیگانه درآمیزید و اخلاق ایشان را بیاموزید؟ غیر از اینکه خزانهٔ فتحعلیشاه را تباه، پنجاه ملیان قرض هم بالا آوردید. از برای دو روزهٔ جلال خود پارک ساختید و برای پارکهای خود مبل خریدید، ملت را سر و پا برهنه گذاشتید و سرباز را به قوت یومیه محتاج کردید. دیگر بس است! خیال کنید. انصاف نمایید. مرحمت فرمایید!
ای نایبان حضرت حجةالله! نه اینکه خدا و رسول و ائمه ما را تا ظهور قائم آل محمد -عجلالله فرجه- به شما سپردهاند؟ چرا لب بسته و انزوا گزیده خاموش نشستهاید؟ مگر امت محمدی (ص) را در زیر طوق شما نگذاشتهاند، ما شما را واجبالاطاعه نمیدانیم؟ اگر شما حکم فرمایید که مثلاً معقوده به جهت فلان خلاف که از تو صادر شده به تو حرام است، فیالفور عشقورزی او را بر خود حرام نمیدانیم؟ با این اطاعت ما، به چه سبب امر به معروف نمیفرمایید؟ و حال آنکه میبینید و از کسان موثق میشنوید که از این ظالمان بیرحم به امت مرحومه چه میرسد. هزاران خون به ناحق ریخته میشود. ثغور ممالک را اعدا متصرف میشوند. فقرا و مساکین را بیخانمان و مسکن میگذارند. از اسلام جز اسمی باقی نیست. تمام حلال خدا حرام و حرام حلال گشته. در خانهٔ کدام رییس به جای آب شراب مصرف نمیشود؟ گوشت خنزیر خورده نمیشود؟ کدام یک نماز میخوانند، روزه میگیرند، پیشخدمتان امرد نگاه نمیدارند؟ دفع این ظلام و فساق مگر واجب نیست؟ و یا از شما سؤال نخواهد نمود؟ خیلی رود؛ درزی نکنم، به سر مطلب روم. سرمایهٔ تاریخ عیبپوشی نیست. فکر نمایید!
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-ucuncu-cildin-muqeddimesi
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
“Qorxma,” -- dedim, -- “bizim bir neçə köynək-tumandan savayı bir şeyimiz yoxdur. Nə tacirik, nə də sərraf.”Ancaq xidmətçinin bu haləti məni həm təəccübləndirdi, həm də ona gülməyim tutdu. Nə isə, mehmanxanadan çıxıb dəniz kənarına getdik. Hər tərəfə baxdım, yenə də Batumda olduğu kimi, həmvilayətlərimizi gördüm. Dəstə-dəstə özlərini günə verib bitlənirdilər. Bizdən bir qədər aralı bir dəstə adam toplaşdı. Səs-küy ucaldı. Birini döyüb ucadan deyirdilər: "Bu köpəkoğlu həmşərini vurun!"[3]. Çatan o adamı döyürdü. Mən camaatdan soruşdum ki, bunun günahı nədir, nəçidir və nə üçün döyülür? Dedilər iranlıdır, özü də muzdurdur. Sahibi Bakı əhalisindən olan bir müsəlmanın gəmisində işləyir. Onu vuranlar da gəmi muzdurlarıdır. Özləri də bu şəhərin əhalisindəndirlər.
Səyahətnamənin mətni, 3“Gəl mənim sözümə qulaq as, elə gəldiyimiz yolla Misirə qayıdaq,” -- dedi. -- “Mən sizin xasiyyətinizə yaxşı bələdəm. Bu ölkədə hər gün bir xoşagəlməyən hadisəyə rast gəlib, qüssə eləyirsən. Qorxuram, allah eləməmiş, xəstələnib eləyəsən. Onda mən sənin anana nə cavab verərəm? İranın bir hissəsini gördünüz. Tehran da Xorasanın tayıdır. "Bir ovuc bir xalvarın nümunəsidir" demişlər. "İlin yaxşı-pisi yazından bəllənər". Tehranda sənin könlünü açan bir şey görməyəcəksən.”Mən Yusif əminin xahişini rədd etdim:
Səyahətnamənin mətni, 4Xülasə, Damğandan da köçüb, neçə gündən sonra Bəstamın Şahrud şəhərinə çatdıq. Hacı Hüseyn cilovdar dedi:“İki gün burada qalacağıq. Ancaq sizə gərək bağda çadır quram, orada qalasınız; çünki bu şəhərdə gənə var, qərib adamları sancanda bərk azarlayırlar.”
Səyahətnamənin mətni, 5Səhərə yaxın oradan da çıxdıq, gəlib şəhərə çatdıq. Hacı Hüseyn cilovdardan soruşdum:“Biz harada mənzil tutsaq yaxşıdır?”
Başqa şairlərin şeirləri
Sâkî tolu sun âşık-ı şeydâ gicesidürMutrib di yü usanma ki yeldâ gicesidür
QaldımYanaram, yanaram, dilim dönməz,Qərib qərib qürbət ellərdə qaldım
Əhsənül xaliqƏzzəl bismillah nameyi heydər,Göydən yerə endi əhsənül xaliq.
Polyak qızı Səlmi(Müqəddimə əvəzi)*Bu il Avropaya nə tez yağıb qar?