ارباب دانش می‌دانند که در میان این ملت ز زن، مرد، غنی، فقیر، عالم، جاهل، شیخ و شاب چه شورش و غوغاست، چه دست و پا می‌زنند، عشق وطن پروانه‌وار چه‌سان‌شان به دور شمع سلطنت و حفظ استقلالیت دولت می‌گرداند. در کاغذ خود مادام اویاما می‌گوید: «۱۷۰۰۰۰ زن تربیت کردم که در پرستاری مجروحین مشغول‌اند.» معلوم است اعضای هیئت خیریه که مرکب از دویست و پنجاه هزار زنان است، هیچ‌یک به مفت اسم خودشان را اعضا نتوانند نهاد، از ده تا صد تومان باید پول بدهند تا آن‌که نامشان قید به دفتر و مفتخر شوند. بلی! در مقابل عشق حقیقی وطن هیچ‌جای تعجب نیست. این اعضا تمام درس خوانده و عالمه و از زنان کبار ملت‌اند. از طبقهٔ فقرا و همت و حمیت آن‌ها یکی را جهت نمونه ذکر نماییم: وقتی اعلان جنگ شد، یک نفر دهاتی رفت به دیوان‌خانه عرض نمود: «من می‌خواهم سرباز داوطلب باشم، جنگ بروم.» بعد از رسیدگی، جوابش دادند: «قانون اجازه نمی‌دهد و تو را قبول نتوانیم کرد، جهت آن که مادر پیری داری و تو را لازم است مواظبت حال مادر پیرت کنی.» هر چه اصرار کرد، ردش نمودند. مأیوس و غمین برگشت، در حالت یأس و گریه به مادر خود کیفیت را گفت: «چه شدی برادرم زنده بودی که من محروم از این فیض نماندمی؟ تمام رفقایم رفته فیض ثواب شهادت را در راه وطن دریافته، مرا به بهانهٔ آن‌که مادرت بی‌پرستار است محروم از این شرف ابدی نمودند.» این را می‌گفت و به های های می‌گریست، مادرش در اطاق دگر رفته کارد تیزی را حواله به دل پاک که از حب وطن پر بود می‌نماید و فریاد می‌زند: «بیا پسر جان! آن وجود که مانع از آرزوی قلبی تو بود از میان برخاست. بعد از مرگ من، عذری دیگر برای قبولی در سرای تر نماد. برو با دشمن وطن بجنگ!»

بالجمله، این‌ها نه خودنمایی و نه برای مکافات دنیوی است، بلکه مذهب وطن‌پرستی و شاه‌پرستی ایشان است.

نصیحتی کنمت بشنو و بهانه مگیر هر آن‌چه ناصح متفق بگویدت بپذیر

مگوی آن‌چه طاقت نداری شنود که جو کشته گندم نخواهد درود

چو دشنام گویی دعا نشنوی به جز کشتهٔ خویشتن ندروی

نخواهی که نفرین کنند از پسرات نکو گوی تا بد نگوید کسات

نباید که چندان تو بازی کنی که مر قیمت خویش را بشکنی

و گر تند باشی به گفتار و تیز جهان از تو گیرند راه گریز

مگوی و منه تا توانی قدم ز اندازه بیرون، ز اندازه کم

نه کوتاه‌دستی و بیچارگی نه زجر و تطاول به یکبارگی

مگو با بزرگان تو سخت و درشت که سندان نشاید شکستن به مشت

نخواهی که ضایع کنی روزگار به ناکار دیده مفرمای کار

رعیت‌نوازی و سر لشکری نه کاری‌ست بازیچه و سرسری

گر تنگ دستی مرو پیش یار وگر سیم داری بیا و بیار!

خداوند زر پر کند چشم دیو به دام آورد صخره جن و پریو

که گر روی بر خاک پایش نهی جوابت نگوید به دست تهی

پند سعدی به گوش هوش شنو ره چنین است مرد باش و برو

راز و نیاز وطنیه

ای عزیزان ما به غفلت خفته‌ایم خانهٔ دین را ز تقوی رفته‌ایم

نیست یک تن ره نماید بر صواب تا رهاند جمله ما را از سراب

کشتی ملت به طوفان اندر است در میان موج بی‌بال و پر است

نوح کو تا یابد این کشتی نجات خضر کو تا ره برد آب حیات؟

سلطنت نقصان گرفت از خودسری مملکت ویران شده گر بنگری

ای محبان وطن آه و امان رفت بر عیوق گرد خانمان

چارهٔ بیچارگی را چاره چیست قسمت ما در جهان آواره‌گیست؟

هان کجا رفتند آن جان‌های پاک از چه پنهان گشته اندر زیر خاک؟

می‌نخسبد یک کسی آسوده حال شد میان ما مگر قحط‌الرجال؟

گشته ایران سر به سر ماتم‌سرا بر وطن گویا به پا گشته عزا

ای وطن جان‌ها فدای خاک تو روح ما قربان نسام پاک تو!

گشته‌ای اجداد ما را رام‌گاه بوی عنبر می‌دهی هر صبح‌گاه

کحل عین از گرد راه کوی تو قوت روح ما شمیم بوی تو

دایماً بود اهل تو با عز و جاه حکمرانی کردی از ماهی به ماه

ای وطن وای طوطی شیرین‌سخن لب چرا بستی، شدی زار و محن؟

گو چه شد کشتی چنین پژمرده حال بابل‌آسا اوفتادی از مقال؟

گو بیا باد خزان افسرده ساخت لشکر دی بر گلستانت بتاخت

این روا نبود که زاغان جا کند جغد در گلزار تو مأوی کند

رخ بنه بر خصم خود فرزین بگیر تا سوارانت نباشد دستگیر!

بر پیاده رحم کن فیلان بران تا نسیم نصرتت باشد وزان!

سخت فرما عرصه‌گه پای ثبات شاید از جهدت نگردد شاه مات!

عقل کل دانای کان و مایکون رطب و یابس نبود از علمش برون

شد مخاطب از جناب کردگار کای محمد مشورت کن با خیار

«شاور هم فی‌الامر» فرمایم تو را بعد عزم خود، توکل کن مرا!

پس روا نبود که با نقصان عقل حکم فرمان نسپریم از روی جهل

پادشاها! ما به غفلت اندریم جز جهالت راه دیگر نسپریم

آن امینانی که در درگاه توست با خبر از گاه و از بی‌گاه توست

نیک بشناسند حال بی‌کسان واقف‌اند از کار این خونین دلان

می‌ندانم از چه رو دم نساورند تا رعیت از جهالت بر رهند؟

ما همه آوارهٔ کوی توایم بستهٔ گیسوی دلجوی توایم

این روا باشد که ما در بند سخت خارجی گردد به دورت نیکبخت؟

دشمن ما حکمران ما شود پردهٔ ناموس ما را بر درد؟

خائن دین و عدوی دولت‌اند جامع اخلاق زشت نکبت‌اند

جملگی دیوند آدم صورتان در لباس انس، شیطان سیرتان

بهر اغوای شهنشه برملا گسترند از هر طرف دام بلا

ثروت و سامان ما رفته به باد این چنین روزی کسی نارد به یاد

پادشه حافظ بود ما گوسفند حفظ باید کرد چوپان از گزند!

شهریارا حکم یزدان ره سپار مجلس شورا ده و قانون گذار!

از نخستین حکم قانون ساز کن بر تمدن بعد از آن آواز کن!

بیخ شوری بایدش محکم درست تا بُناد وی نگردد سخت سست

دولت ژاپون چو قانون بر نهاد نیکبختی بر رخ ملت گشاد

حکم شوری کرد در ژاپون اثر نام نیکش در جهان گشتی سمر

او به شوری یافت بر دشمن ظفر روس‌ها از خودسری شد در به در

رحم کن بر دیدهٔ گریان ما دود آه سینهٔ سوزان ما!

رسم شورای نبی را تازه کن بر رعیت لطف بی‌اندازه کن!

ما ز بی‌علمی زبون گشتیم و خوار دست خارج را بداریم اختبار

بین تو ژاپون را ز علمست این‌چنین برگشاده بیرق نصرت به چین!

انگلیس از حکم شوری بین چسان حکمرانی کرده بر هندوستان

دوستان تو همه شد شادمان خدنگ گردون را کشیده زیر ران

رسم سلطانی معارف پروری‌ست در زمین رسم عدالت گستری‌ست

ای معارف‌پرور نیکو خصال وی عدالت گستر فرخنده فال

من صلاح مملکت گفتم تمام نامه‌ام را ختم کردم والسلام

صحبت ناصحان نعمان

کسی که فرق بد و نیک از و نگشت پدید سخن درست بگویم نمی‌توانم دید

عیان نمایم از این نغز حرف، دانی چیست؟ حبیب کل خلایق، حبیب مخلص نیست

ولی موانست مردم اقتضا دارد ازین محبت مجعول بس خلل زاید(!)

هر آن‌که تخم وفا از ره نفاق افشاند به وقت خرمنش از سوی کشتزار بماند

در این زمانه، کسی نیست کاین به‌جا آرد که در نهایت کارش به کین سزا باید(!)

شویم آدم چو بر خوریم به یکدیگر به یکدگر بدهیم از ضمیر خویش خبر

درشتی تو و نرمی من گر انصاف است همان حکایت زرباف و بوریاباف است

یکی جنون بزرگی که نیستش ثانی مداخله‌ست به اصلاح جنس انسانی

ز صد عمل چو تو من نیز هر دمم آگاه که بود بهتر اگر رفته بود دیگر راه

نصیحتی کنمت بشنو و بهانه مگیر هر آن‌چه ناصح مشفق بگویدت بپذیر!

ز پشت مدعیت کمترک بکن غوغا به پشت دعوی خود ساعیانه‌رو دو سه پا!

چه سود از آن به تو، وز زحمتت چه منظور است؟ امید خیر ز کردار زشت بس دور است

کسان گرفته به دورت ندانم که چسان دهن دریده بگویند حرف در دیوان؟

کنند دخل به هر کار بلکه هر گفتار امید خیر محال است بلکه شر بسیار

هر آن که با سخن دیگران پشت قوی‌ست بدین قبیل فضولان ستیزه جایز نیست

به پیش من چو بیاید کسی به رنج و تعب به صحبتش همه در مغز می‌پزم مطلب

به پیش بندی خاموشی بلاهت او برونه بلکه کشد در دهان مرد سخن

کلام آن‌که به معنی نگشته آبستن به حرف‌های پر و پوچ بی‌فصاحت او

چو چوب خشک به مغز اندرون به رسم ثابت بسی لطیفه تدارک کند همیشه نکات

از آن‌گهی که خیال ضرر نهاده به سر به طبع مشکلش از هیچ‌چیز نیست اثر

به هر نوشته بخواهد گرفت عیب و عوار گمان کند که بود راستی به دانش عار

که بوده فضل و هنر بهر دیگران منصوص چو هست خندهٔ حیرت به ابلهان مخصوص

گمان کنند نپسندد تمام خلق اگر به سابرین همه خود را توان نهد برتر

به گفت‌وگوی هم ایراد نکته‌ها دارد به لفظ پایهٔ او سر فرو نمی‌آرد

به طبع او که به هر چیز خط و خال نهد سپند سوزی ناپاک‌تان فتیله دهد(!)

دلش بهانه شوخی دگر نمی‌جوید همین‌که دید کسش آفرین نمی‌گوید

ازین سبب همه تقصیر چاپلوسان است که کار زشت نه در طبع جملهٔ انسان‌ست

خطاست خواستن امروز هوش بیوست [!!] به عیب‌های بزرگی، که جای سرزنش است

تو همچو گل، همه آیین رنگ و بو داری چه گوش هوش به مرغان هرزه‌گو داری؟

توان شناخت به یک روز از شمایل مرد که [تا] کجاش رسیده است پایگاه علوم

ولی ز باطنش ایمن مباش و غره مشو که خبث نفس نگردد به سال‌ها معلوم

مگر به حکم شهی خاص گردد ز منسوب که شعرهای پسندیده یافت باید خوب

و گرنه فاش بگویم که شعر بی‌مغزند بساید آن‌که شاعران به دار کشند

ولی چه فایده؟ زیرا که خود همی کردم به یادم که زند غصه نیشتر هر دم [!!]

ز رتبتی که به من خانواده‌ام بخشید کم است پایه که زان پایه شأن من لغزید

ز زهره‌ای که بود پایهٔ سرافرازی نصیب من همه دانند پیشه‌اندازی

مگر ندیدی در آن جهاد مردانه که ضرب شست فتادند چون لوندانه؟

اگر ذکاوت من شد یقین به طبع سلیم نخوانده حکم کند ذوق من، چو هست حکیم

پس مداخله اندر بدایع اعمال به چهر فضل روم بیش در جواب و سؤال

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Təbriz səyahətinin icmalı, 4

Bəli, Mərənddən də çıxdıq. Sabahısı gün ikindi çağı Araz kənarına çatıb, ayağımızı üzəngidən çıxardıq. Bir nəfər qarşımızda dayanıb amiranə dedi:“Xan sizi çağırır!”

8 dəq
Təbriz səyahətinin icmalı, 5

Səyahətimin nəticəsi bundan ibarətdir ki, gəzdiyim İran ölkəsinin heç bir şəhərində məni sevindirə biləcək tərəqqi əsəri və ya mədəniyyətə təşəbbüs görmədim. Ticarətdə, kənd təsərrüfatında babalarından nə qalıbsa, onunla kifayətlənirlər. Təəccüblü burasıdır ki, ata- babalarının məişət tərzini olduğu kimi qoruyub saxladıqlarına fəxr edirlər. Ancaq məsrəfsiz bəzək-düzəyi evlərində artırmaq sahəsində o dərəcədə irəliləyiblər ki, ata-babaları bu vəziyyəti heç yuxuda da görməmişdilər. Bunların ata-babaları əziz vətənin istehsal etdiyi iki yüz tümənlik mis qabla böyük bir ailənin yüz illik ehtiyacını ödəyir, axırda da bu qabların qiymətindən heç bir şey azalmırdı. İndi isə bunlar iki yüz tümənə bir çilçıraq alıb, otaqlarının tavanından asıblar. O da qırılıb bircə dəfə yerə düşməklə sahibinin qışqırıb "vay" deməsindən başqa bir əsər qalmır. Aydındır ki, bu kimi şeylər onların babalarının heç xəyalından belə keçməmişdir.Əksəriyyəti mülkədar olan bu camaatdan bircə nəfəri də belə bir xəyala düşməmişdir ki, qonşu ölkədən nümunə üçün bir xırmandöyən maşını və ya biçin maşını, ya da buğdatəmizləyən maşını alıb öz kəndlərində, tarlalarında işə salsın, beləliklə də onun məziyyətlərini öz gözləri ilə görsün. Bu ölkədə başdan-başa bütün böyük şəhərlərindən tutmuş qəsəbə və kəndlərinədək bircə dənə ağzından tüstü çıxan maşın və ya fabrik kürəsi görünmür. Heç yandan dəmiryol qatarının gəlməsi və ya çıxmasını xəbər verən fit səsi eşidilmir. Heç bir şəhərdə dövlət idarəsi naminə əzəmətli, uca imarət görmək mümkün deyil. Dövlət xəstəxanasından, məktəbindən heç bir yerdə əlamət yoxdur. Heç bir şəhərində tərəqqi və mədəniyyət nişanından olan kompani bank görünmür. Heç kəs məscidlərin vəziyyəti haqqında düşünmür. Səfəvi şahları və keçmiş dövrlərin başqa məşhur adamlarının qəbirləri bütünlüklə xarab olub dağılmışdır. Məmləkətin və millətin tərəqqisi uğrunda böyük zəhmətləri və xidmətləri olan mərhum naibüssəltənə Abbas Mirzə və mərhum Mirzə Təqixan əmir kəbir haqqında xələflərin qədir bilməsini andıran bir söz belə dillərimə gətirmirlər. Nə yaxşıları rəhmətlə yad edir, nə də pisləri lənətlə xatırlayırlar.

10 dəq
Təbriz səyahətinin icmalı, 6

Nə isə, mətləbdən uzaq düşdük. Bütün millətlərin alimlərinin təsdiq etdiyinə görə, iranlılar fərasətli, huşlu-başlıdırlar, onlar hər cür tərəqqi və mədəniyyət qabiliyyətinə malikdirlər. Düzgün tərbiyə olunsalar öz vətənlərinə parlaq xidmətlər edə bilərlər. Bu iddianı sübuta yetirmək üçün çoxlu aydın dəlillər gətirmək olar. Birincisi budur ki, müasir elm və sənətdən məhrum qalmalarına baxmayaraq, iranlıların öz fikri, xəyalı və mahir əllərinin məhsulu olan bir para əmtəələri dost-düşməni heyran qoyub, onların tərifini qazanmışdır. Əgər bu nəcib millət müasir elmi və sənəti də mənimsəyə bilsə, şübhəsiz ki, yer üzünün mədəni xalqlarından biri olar. Elm təhsilində də vəziyyət eynidir. Rusiya, Fransa, İngiltərəyə gedib, məktəblərə daxil olmuş İran əsilzadələri o ölkələrdə biganə olmalarına, qürbət çətinliklərinə baxmayaraq, dərs oxumaqda yerlilərin özündən qabağa keçmişlər. Oxucular soruşacaqlar ki, bəs bu qədər fitri istedadlı iranlıların hər şeydə başqalarından geridə qalmasının səbəbi nədir? Onun səbəbi məlumdur -- mürəbbinin olmaması, tərbiyəçinin olmamasıdır. Bəlli olduğu kimi, tam bir əsrdən bəridir ki, İran hökuməti dəstgahında elmə, sənətə etina edən yoxdur. Bir adamın elm və sənətdə yüksək məqamlara çatması üçün ya gərək varlı-karlı himayəçiləri, ya da çoxlu pulu olsun. Bu iki vəsilədən məhrum olduqda elmdə, sənətdə, bacarıqda öz dövrünün Asəfi olsa belə heç kəs ona etina etməyəcək. Yüksək məqamlara çatmaq üçün üçüncü yol da var. Ancaq biz onu yazmaqdan utandıq. Əgər bir şəxsin bu üç vasitədən biri olmasa gərək yoluxucu xəstəliklərə tutulmuş azarlılar kimi öz evində oturub qapını üzünə bağlasın. Çünki hünər və fəzilət işə keçməz. Atanın fəziləti və şöhrətindən, əlbəttə, oğula bir pay çatar, elə o da kifayət edər. Bir yerdə ki, sipəhsalarlıq qılıncını on dörd yaşında bir uşağın belinə bağlayalar, özünə də haman yüksək adı verələr, o məmləkətdə istedada arxalanıb tərəqqi etməyə daha necə ümid bağlamaq olar? On dörd yaşlı adamın zati istedadı olarsa, hərbi nazirliyə çatması üçün qırx illik son dərəcə çətin, ağır, yoxuşlu yol var. Hər şeydən əvvəl gərək həmin şəxs məşhur hərbi məktəblərdən birində dərs oxuyub oranın fərqlənmə diplomunu alsın, sonra hərbi rütbənin ilk dərəcəsindən başlayıb göstərdiyi parlaq xidmətlərinə görə sərhəng, sərtib, mirpənc, əmirtumanlıq rütbələrinə çatsın. Elə ki, dövlət və millətə sədaqətdə, bacarıqda, şücaətdə öz tay-tuşlarından irəli keçdi, bəlkə də o yüksək məqama çata bilər. Ancaq belə olarsa o şərəfli ünvana layiq ola bilər. Hərgah mənsəblər və rütbələr bu yolla verilsə idi, onda xalq yüksək dövlət məqamlarına çatmaq ümidi ilə həmin hüquqa malik olmaq üçün elmləri və fənləri təhsil etmək dalınca gedərdi. Onda bütün işlər də öz qaydasında olub tərtibə düşərdi. Dövlətin iqtidarı, nüfuzu artıq olardı. Millət də başıucalıqla, şərəflə yaşayardı. Məmləkət də abad olardı. Bugünkü pərişanlıqdan, xarlıqdan iz-əsər qalmazdı. Ən böyük hünəri özünə tabe olan məmurların maaşını mənimsəmək və qoşunun miqdarını azaldıb hərbçilərin geyimindən, yeməyindən, sursatından kəsib oğurlamaqdan ibarət olan bugünkü hərbi nazirin belindəki qılıncı açıb, hərbi paltarını əynindən çıxarsalar onda heç bir hünər və fəzilət qalmaz. Ona görə ki, onda nə varsa qondarmadır. Bircə sözlə bu qədər rütbənin sahibi olubdur. Elə bircə sözlə də onun hamısını itirə bilər. Tarix haqqı və ləyaqəti olmadan yüksək məqamlara çatmış bu kimi adamların müqəddəratını çox gözəl göstərir. Bərmək övladının sərgüzəşti göz qabağındadır. Cəfər Bərməki yaşadığı dövrdə ölkənin xəzinəsindən otuz milyon qızıl bağışlamışdı. Ancaq bircə günün ərzində şahın könlü ondan dönən kimi otuz şahılıq neft ilə qamış onun və ona yaxın adamların həyat xırmanına od vurdu. Uşaqları və arvadı uzun müddət ac, sərgərdan qaldılar. Belə bir yersiz bağışlamaların ardınca belə bir ağır cəza gəldi. Bunların ikisi də qanun-qaydadan uzaq idi. Hamıdan təəccüblüsü budur ki, hal-hazırda İranda hər bir vəziri mədh etmək istədikdə deyirlər səxavətdə Hatəm Taiyə oxşayır. Əgər bir vəziri pisləmək istəsələr, deyirlər yaxşı adamdır, ancaq bir az xəsisdir. Heyf ki, xəsislik bu kişinin yüksək adını alçaltmışdır. Dürüst diqqət yetirdikdə məlum olur ki, birincinin yaxşı cəhətləri camaatdan zorla, nahaq yerə almaq, riyakarlıq və israfla başqalarına bağışlamaqdan ibarətdir. İkinci vəzirin eybi də ondan ibarətdir ki, nə zülm ilə alır, nə də yersiz israfla bağışlayır. Bunların ikisinin arasındakı fərqi uzaqgörən alimlər özləri yaxşı təyin edə bilərlər.Xülasə, ticarətin, alverçilərin, təbəələrin vəziyyəti qısa şəkildə deyildi. Məmləkət başçılarının əhvalı da xülasə şəkildə bundan ibarətdir: İranda elə bir sədr-əzəm yoxdur ki, sabah bütün məqamları və rütbələrinin əlindən alınmayacağına əmin olsun. Eləcə də, şahın sarayında elə bir qapıçı yoxdur ki, hər gecə sədr-əzəmlik yuxusu görməsin. Hamısı ləqəb almaq, dalınca gedən atlıların sayını artırmaq, nökər-naiblərini çoxaltmaq, cah-calalını yüksəltmək fikrindədirlər. O şey ki, onların heç xəyalına belə gəlməz vətənin qüdsiyyəti, məmləkətin abadlığı, gələcək nəsillərin istiqbalını təmin etmək, dövlətin iqtidarı və tərəqqisi üçün lazım olan amilləri hazırlamaq məsələləridir. "Çoxları qəflət yuxusuna dalmış, ancaq öləndə ayılırlar".

14 dəq
Təbriz səyahətinin icmalı, 7

Batumda dörd gün işsiz oturub gəminin gəlməsini gözləməli olduğuma görə bu neçə kəlməni də, səyahətnamənin mövzusundan kənar olsa da, onun axırında yazmaq istədim. Əsas məqsəd həmvətənlərimi müasir elmləri təhsil etməyə yönəltmək olduğuna görə bu müxtəsər nəsihətnamə də mənfəətsiz olmaz.Mənim gördüyümə görə, İranda hər bir kəs hansı təbəqə və zümrədən olur-olsun, hər bir mənsəb, ləqəb və vilayət hakimliyini pulla ala bilər. Bu işin müəyyən çətinlikləri varsa, o da peşkəş, hədiyyə ünvanı ilə verilən pulun az-çoxluğundan asılıdır. Bu sözə hər kəs etiraz edərsə, günəşi palçıqla örtmək kimi faydasız bir iş görmüş olar. Bu məsələlər o qədər aydındır ki, onu heç kəs dana bilməz. Amma İranda yalnız bircə iş və vəzifə vardır ki, bu ümumi qaydadan kənardır. O yeri heç kəs pulla, rüşvətlə, peşkəşlə ala bilməz. Çünki o yeri tutmaq üçün elm lazımdır. Elə buna görə də həmin vəzifə elmin bərəkətindən hünərsiz pulluların hər cür təcavüzündən kənarda qalmışdır. Əgər siz həmin vəzifəni tapa bilmədinizsə, mən sizə onu göstərərəm. Bu vəzifə İran teleqrafxanalarındakı qulluqdan ibarətdir. Orada işləmək üçün həmin işi bilmək lazımdır. İranda bircə gün ərzində on nazir və ya sərtib, sərhəng və hətta ondan yuxarı olan hərbi vəzifəli adamlardan beş yüz nəfər öz işindən geri çəkilərsə, həmin gün axşamadək hamısının yeri dolar. Amma teleqrafxana məmurları bu gün birdən-birə işləməsələr, rabitə işləri tamamilə pozular, ölkədə böyük bir hərcmərclik yaranar. Ona görə ki, teleqraf fənnindən hər adamın xəbəri yoxdur. Halbuki, xarici ölkələrdə bu fənni hər bir məktəbli uşaq da öyrənə bilir. Bu fənn ən asan fənlərdən biridir. Ona heç əhəmiyyət verən də yoxdur. Beləliklə də, elmin və biliyin yüksək məqamını buradan dərk etmək olar. Bu işi bilməyən adam yüz min tümən peşkəş versə də teleqrafçının yerini ona tapşıra bilməzlər. Elmin şərəfi və hörməti o qədər yüksəkdir ki, onu göstərmək üçün bu kimi dəlillərə heç ehtiyac yoxdur. Vətənin məktəbləri, bildiyimiz kimi, yenidən qurulsa, vətən övladı müasir elmləri və fənləri lazımınca kəsb etsə, onda daha özlərinin və balalarının ehtiyacını təmin etmək üçün yalan danışmağa məcbur olmaz, yaxud başqasının zərərinə razı olmaz, öz dövlətinə, millətinə, vətəninə xəyanət etməz. Şərq ölkələrində yaşayanların inandıqları mövhum kimya əslində elə elmin bir hissəsidir. Məlum olduğu kimi, həmin mövhum kimya İranda çoxlu varlı-karlı evləri yıxmışdır. Özlərini kimyagər adlandıran bir çox fırıldaqçı, şarlatan dünyanın başqa yerlərində elmin bərəkətindən onların kələyinə uyan olmadığı üçün İrana gəlib xalqın cəhalətindən istifadə etməklə camaatın evini yıxır. Bir çox möhtərəm şəxsləri məcbur edirlər ki, axşamdan səhərədək görük basıb kürəni isti saxlasınlar. Onlar öz arvad-uşağının yanında oturmaq ləzzətindən məhrum olmaqla bərabər həmin yoluxucu xəstəliyi xələflərinə də miras qoyub gediblər. Mən İranda bir çox böyük, mötəbər evlərin kimya oduna yaxılıb bir ovuc külə döndüyünü öz gözümlə görmüşəm. Əgər bir şəxsin müasir elm və fənlərdən xəbəri olsa bilər ki, bir şeyin mahiyyətini dəyişdirmək mümkün deyil. Bir şeyin zahiri rənginin dəyişilməsi onun mahiyyətinin dəyişməsi demək deyil.

13 dəq

Başqa şairlərin şeirləri