Təbriz səyahətinin icmalı, 6
باری، از مطلب دور ماندیم. ایرانیان، به اتفاق دانشمندان هر ملت، دارای استعداد فطری و هوشیار و قابل هر گونه ترقی و تمدن هستند. و در صورتی که تربیت و تعلیم شوند به وطن خودشان خدمات نمایان توانند نمود. برای اثبات این مدعا دلایل واضحه توان آورد. نخست با همهٔ دوری از علوم و فنون متداوله، پارهای معمولات ایران را که نتایج فکر و خیال خود ایرانیان و اثر چیرهدستی خود ایشان است در میان میبینیم که موجب حیرت و مزید استحسان دوست و بیگانه است. هر گاه این ملت نجیب ذات خودشان را به صفات علوم و فنون جدیده نیز آرایش بدهند، هر آینه یکی از اقوام متمدنهٔ باهوش و هنر روی زمین خواهند بود. همچنین است در تحصیل علوم. جمعی از نجبازادگان ایران را میدانیم که به مدارس متعددهٔ روس و فرانسه و انگلیس برای تحصیل داخل شده با همهٔ شدائد غربت و یگانگی در امر تحصیل گوی سبقت از بومیان ربودهاند. ولی با اینهمه استعداد مادرزاد، مطالعهکنندگان خواهند پرسید که چرا ایرانیان در همهچیز از سایرین عقب ماندهاند. سبب آن معلوم است از نبودن مربی، از نبودن تربیتکننده. چنانکه معلوم است در دستگاه حکومت ایران از یک عصر به اینطرف علم و هنر ابداً طرف اعتنا نیست. شخص برای رسیدن به مراتب بلند یا باید به یک طرف بسیار قوی انتساب داشته باشد، یا صاحب پول زیاد. هر گاه از این دو وسیله بیبهره باشد، اگر در علم و هنر و کاردانی آصف زمان خود باشد، کسی به شأنش اعتنا نمیکند. شق ثالثی هم برای رسیدن به مراتب عالیه هست ولی از ذکر آن استحیا نموده درگذشتیم. در صورتی که شخص از این وسایل ثلاثه یکی را نداشته باشد باید چون گرفتاران امراض مسریه در خانهٔ خود نشسته در به روی خویشتن بربندد. چه [از] فضل و شهرت پدر البته حصهای میرسد همان کافی است. در جایی که شمشیر سپهسالاری را به کمر پسر چهاردهساله ببندند و بدان نام بلندش خوانند، دیگر از آن ملک چه ترقی طمع و توقع توان داشت؟ از چهاردهسالگی با وجود استعداد فطری تا مقام وزارت جنگ چهل سال راه است که چندین عقبات صعبالمرور هم در مقابل دارد. از جمله شخص اول باید در یکی از مکاتب حربیهٔ مشهور تحصیل کرده شهادتنامهٔ آنجا را در درجهٔ نخستین بگیرد. بعد از آن، از نیابت اول افواج نظامیه گرفته بهتدریج و ادای حسن خدمت، قطع مراتب کرده به سرهنگی، سرتیپی، میرپنجگی و امیرتومانی رسیده آن وقت که در صداقت به دولت و ملت و کارآگاهی و شجاعت بر همگنان فزونی گرفت، بلکه بدان مقام بلند نیز ارتقا جوید و بالاستحقاق دارای آن عنوان محترم گردد. اگر توجیه مناصب از ابنرو بودی، هر آینه مردم به امید رسیدن به مقامات بلند دولتی پی تحصیل علوم و فنون میرفتند که استحقاق خدمات دولتی را داشته باشند، آن وقت تمامی کارها نیز مرتب و به قاعده میشد. دولت قوت و مکنت حاصل مینمود. ملت نیز به افتخار و سربلندی زیست میکرد. مملکت هم آباد میگشت. از پریشانی و خواری امروزه هم نشانی در میان دیده نمیشد. هر گاه از کمر وزیر جنگ امروزه -که بزرگترین هنرش خوردن مواجب و مرسومی زیردستان و کاستن مقدار افواج و بریدن از مخارج لباس و خوراک و مهمات لشکری است- آن شمشیر [را] باز کرده لباس نظامی را از تنش برکنند، هیچ فضیلت و هنر ذاتی با او باقی نمیماند. چه، هر چه دارد عارضی است. به یک حرفی دارای آنها شده بود، به یک حرفی نیز از آن عاری میشود. تاریخ امثال صاحبان اینجور مناصب عالیه را که بدون استحقاق به مقامات بلند رسیدهاند خود نشان میدهد. سرگذشت آل برمک خود در نظر همه است. با اینکه جعفر برمکی در مدت حیات بند خود قریب به سی میلیون طلا از خزانهٔ مملکت بذل کرده بود، در یک روز که میل پادشاه رقت از او برگشت، سی شاهی پول سیاه نفت و بوریا گرفته او را با آن آتش زده خرمن حیات خود و بستگانش را به باد دادند. مدتها اولاد و عیالش گرسنه و آواره ماندند. آنچنان عطای بیموقع را اینچنین جزای سخت تعاقب نمود که هر دو خارج از قاعده و قانون بود. عجیبتر اینکه اکنون در ایران میخواهند هر وزیری را مدح و ستایش کنند میگویند در سخاوت ثانی حاتم است. بالعکس اگر بخواهند یک وزیری را نام به نکوهش برند میگویند آدم خوبی است ولکن قدری خست دارد، حیف که امساک نام بلند این مرد را پست نموده است. حالا محسنات اولی آن است که بهزور و ناحق از مردم میگیرد و به ریا و اسراف به دیگران میبخشد. عیب وزیر ثانی هم این است که نه به ستم میگیرد و نه به اسراف و بیجا میبخشد. فرق این دو را دانشمندان مآلاندیش خود معین توانند نمود.
باری، آنچه اجمال وضع تجار و کسبه و رعیت بود ذکر شد. مجمل حال بزرگان مملکت نیز این است که در ایران هیچ صدراعظمی نیست ایمن باشد از اینکه فردا تمامی شئون بزرگی را از او باز نخواهند گرفت و نیز هیچ دربانی از سرای سلطنت نیست که خمیازهٔ صدارت نکشد. همه در تجسس لقب و در پی تکثیر اسب و یدک و نوکر و خدم و حشماند. آنچه در نظرشان نیست قدسیت وطن، آبادی مملکت، تأمین استقبال اخلاف خودشان و فراهم آوردن اسباب ترقی و قدرت دولت است و بس -«الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا.»
همگی غافلاند از عقبی راست گویی به خفتگان مانند
ضرر غفلتی که میورزند چون بمیرند آنگهی دانند
آری، پس از آنکه سیلاب استیلای همسایگان از سرشان گذشت ندامت غفلتهای امروزه را خواهند کشید. افسوس که ندامت آن وقت را سودی در پی نخواهد بود.
در اینجا، بعضی از اشعار یکهتاز عرصهٔ سخندانی مرحمت و غفران پناه ابونصر فتحاللهخان شیبانی -که روانش را بهشت جاودانی نشیمنگاه باد!- به خاطرم خطور نمود. چنانکه معلوم است، منتخبات اشعار آن شاعر فرزانه، بر حسب فرمایش جناب میرزا رضاخان، جنرال گونسل ایران مقیم تفلیس، در اسلامبول طبع شده بود، آن وقت یکی از دوستان نسخهای از آن را به ارمغان به من فرستاده بود. من نیز به اقتضای تعصب معلوم خود، به گوینده و طابع آن نفرین کرده، آن هر دو بزرگوار را به عدم غیرت نام برده بودم. حالا که خود وضع را دیدم از هر دو در نهایت فروتنی معذرت میخواهم. از خدای درخواست میکنم که تربت پاک آن حکیم سخنسنج را مهبط انوار تاریک رحمت خود فرماید. چه نیکو سروده است این چامهٔ شیوا را در پریشاننامهٔ خود که مناسب حال امروزی ماست:
باغ پریشان و سرو و کاج پریشان ملک پریشان و تخت و تاج پریشان
لعنت حق بر لجاج باد که گشته کار در شاه از لجاج پریشان
وای به ملکی که گشته داخل و خارج دخل پریشیده و خراج پریشان
خیر نبیند شبان ز روغن و پشمش هر گلهای را که شد نتاج پریشان
لابد باید یکی طبیبی حاذق مملکتی را که شد مزاج پریشان
همچنان از جناب حکیم روشنضمیر مؤلف کتاب احمد نیز در نهایت فروتنی پوزش خواهم که به سبب این بلای تعصب در حق آن جناب هم گمان بد برده بودم. اکنون نکات گفتار حکیمانهٔ آن مرد بزرگوار را تا یک درجه میفهمم و تصدیق میکنم که اصل این آتش در جان او بوده است -«هر که این آتش ندارد نیست باد!»- اما با اینهمه پریشانی معلوم نیست که جمعیت دلهای رمیده چگونه حاصل تواند شد، مگر خدای خود صبیب حاذقی برساند. در صورتی که در میان وزرای مملکت اتحاد نباشد، فکر بعضی از ایشان صرف برانداختن بنیان برخی دیگر گردد و همچنان خیال و تدابیر بعضی نیز منحصراً به مدافعهٔ خودشان مصروف شود؛ دیگر در میان این کشاکش و جزر و مد، خیال ایشان به کدامین وسیله تمشیت مهام امور سلطنت و انتظام حال مملکت و رفاه و آسایش رعیت صورت خواهد گرفت؟
در جایی که سخاوت و خست میزان محسنات و ذمائم حال وزرا باشد، از آن ملک چه امید ترقی توان داشت؟ زیراکه این هر دو خوی را مدخلیتی در امر وظیفه و تکالیف وزرا نیست. وزیر را باید به علم و آگاهی و کارگذاری و درستکاری ستایش کرد و نیایش نمود، نه به سخاوت جعلی. همچنان دیگری را به خیانتکاری و بدرفتاری باید نکوهش کرد نه به خست طبع، چه نیک و بد این هر دو حال به شخص ایشان عاید است نه به وظیفه و تکالیف ایشان. آری، شخص وزیر باید به حفظ شئون مأموریت خود پرداخته، چند نفر نوکر و خدم داشته باشد و در مواقع مقتضیه مجالس مهمانی بسیار باشکوه ترتیب بدهد. دولت نیز باید برای وزیر چندان مواجب معین کند که مخارج لازمهٔ آن را کفایت نماید. وزیر هم باید به همین یکی شاکر باشد. هرگاه وزیر بدین یکی قانع نباشد، البته آنچه را که به اسراف خرج میکند یا باید به اجحاف از رعیت و زیردستان بگیرد یا به خزانهٔ دولت دستاندازی کند که نتیجهٔ آن هر دو حال نیز وخیم است. وزرایی که به کرورها حقوق دولت و ملت را، به غرور اقبال دو روزه، بیباکانه به اجانب فروخته در عوض به بذل دینار میخواهند خودشان را در انظار عوام نیکمرد به قلم بدهند بر خود ستم میکنند؛ چه هر گاه زمان چند روزی به ایشان امان بدهد باز در انجام کار به کیفر کردار خودشان گرفتار خواهند گردید. گیرم که هیچیک از اینها نباشد، زبان تاریخنگاران را بستن و قلم آنان را شکستن که ممکن نیست.
این یکی برای وزیری موجب بلندی قدر و نیکنامی نمیشود که برای یک قصیده شاعر تنبل و چاپلوس مهمل که ریشخندش کرده، صد تومان یا بیشتر صله بدهد و او را به ریشخند کردن سایرین دلیر کند. وزیر دانشمند کارآگاه آن است که همچنان شاعر را به ترک دروغبافی و ریشخند و چاپلوسی بازداشته، به گفتن منظومههای حکمتآمیز که مهذب اخلاق ملیه باشد تشویق کند و به اصلاح زبان و لغات ملیه وادارد. وعدهٔ بیپای سلطان محمود غزنوی در پاداش زحمات فردوسی طوسی -که بهشت برین جایگاهش باد!- شعرای زمان را به طمع خام انداخت. اما این یکی را نمیدانند که امروز زمان آن گذشته که پادشاهان ایران به هندوستان بتازند و با قطار قطار شتران باربردار از زر و سیم و جواهر آبدار غنیمت بازگردند. آن کشور امروز از غفلت ما به چنگ نهنگ اندر است. وانگهی فردوسی استحقاق آن همه جایزه و بیش از آن را داشت، زیرا که زبان مردهٔ ملتی را احیا کرد و به تاریخ ملت نیز خدمتی بسزا نمود، نه چون شعرای این زمان که کلامشان بالمره عاری از نصایح و حکمت و مستوجب صد هزار نفرین و لعنت باشد.
خلاصه، ابراهیمبیگ بیچاره سیاحتنامهٔ خود را که در گشت و گذار مملکت ایران ترتیب داده بود به پایان آورده میگوید: هر گاه یکی از مطالعهکنندگان این سیاحتنامه بر من دقت بگیرد که چرا مقدار جمعیت این شهرهای ایران را که دیدی معین نکرده و ننوشتهای، در جواب عرض میکنم که هر کس بر من در این باب اعتراض کند حق دارد. ولی من نیز به کمال تأسف میگویم که میخواستم بنویسم ولی نتوانستم، چه مأخذی در دست نبود. نه در ایران قانون سرشماری متداول است، نه مثل سایر مملکتها سالنامه دارند که از روی آن در امثال این کارها اطلاعات گرفته شود. هر کس در این باب هر چه میگوید از روی حدس و قیاس است.
مثلاً در شهر اردبیل از یکی پرسیدم که: «این شهر چهقدر جمعیت دارد؟»
در جواب بیتحاشا گفت که «از دویست هزار نفر بیشتر است.»
من زیر لب خندیدم، برآشفت که: «چرا میخندی؟»
گفتم: «به حساب ندانی تو میخندم که نمیدانی هزار چهقدر میشود.»
در کمال تندی گفت: «چرا نمیدانم؟»
گفتم: «باباجان دعوا نمیخواهد. دویست هزار خیلی است، خود به انصاف حسابی بکن.»
گفت: «اگر باور نداری فردا صبحی به بازار هیزمفروشان برو، ببین از کثرت جمعیت عبور و مرور در نهایت دشواری ممکن میشود.»
باز از یکی دیگر پرسیدم که «جمعیت این شهر چهقدر میشود؟»
گفت: «باید سیهزار نفر باشد.»
هر چند که او هم جوابی به تخمین و قیاس گفت، ولی تا یکدرجه نزدیک به صواب و حقیقت بود. همچنین است مسافت منازل عرض راه. در اثنای این سیاحت هر روز از چاپاردار [چارپادار] میپرسیدم که: «مسافت این منزل ما چند فرسخ است؟»
میگفت: «شش فرسنگ.» حال آنکه هشت ساعت و گاهی ده ساعت راه میرفتیم تا به منزل میرسیدیم. معلوم میشود که آنان هم از گذشتگان آنطور شنیدهاند و حساب درستی در میان نیست. اینها سهل است، بسیاری از اهالی تاریخ حیات و سن خود را نیز نمیدانند. غالباً حادثات عمده، تاریخ ولادت ایشان است. مثلاً میگویند «در وقوع فلان زلزله، یا ناخوشی، یا فلان جنگ، یا وفات فلان عالم بزرگ و یا زمان حکومت فلان حاکم من از مادر متولد شدهام.» گویی قلم و کاغذی در میانشان نبوده است که مأخذ تاریخ حیاتشان را از روی حادثات مهمهٔ روی زمین قرار دادهاند. و کم کسی پیدا میشود که تاریخ سن خود را در دست داشته باشد. از این قبیل است عمل پاسپورت یا تذکره. بسا دیدهام که در دست مرد هفتادساله تذکرهٔ چهل سالگی و عکس آن است. هر چه به خیالشان آمد نوشته به دست خواهنده میدهند. در اسامی صاحبان پاسپورتها نیز همین قاعده مرعی است. پای تحقیقات ابداً در میان نیست، چونکه مقصود گرفتن همان پول است نه انضباط عمل. بدبختان چنان گمان میبرند که سایر دولتها نیز تنها برای مداخل -که خدای نام شومش را از روی زمین براندازد!- این عمل تذکره را مرعی میدارند و غافل از اینکه آنچه از احداث این قواعد مستحسنه به نظر سایر دول و ملل نیامده همانا مداخل از اینگونه کارهاست. مقصود اصلی هر دولت و ملتی از احداث عمل تذکره برای آینده و رونده همانا انضباط کار و کمال رعیتپروری است که در وقوع قضا و حادثه از حال رعیتشان خبردار باشند که در کدامین نقطه به سر او قضایی وارد آمده، این است که گرفتن یک تذکرهٔ مرور و عبور برای رعیت سایر دولتها خیلی اشکالات دارد. در حق شخصی که تذکره برای مسافرت به خارج میخواهد تحقیقات عمیقه به کار میبرند. در ایران، این دستگاه تذکره خیلی تماشا دارد. اولاً به طبعش هر اجارهداری مأذون است که در هر مملکت به هر شکلی که داش خواست چاپ کرده بیهیچ تحقیقی [به] هر کس که بخواهد پول را گرفته بدهد. وجه را هم قرار معینی نیست.
یکی از دوستان نقل میکرد که من در بندر جده در دست حجاج ایرانی زیاده بر ده نوع تذکره به اشکال مختلفه دیدم. و نیز یک نفر از حجاج ایران با خود بنده مصاحب شد، این شخص از اهل اشرف مازندران بود. صورت پولی را که در ایاب و ذهاب برای قول کشیدن تذکره داده بود ثبت همه را داشت. دفتر را به بنده نشان داد. به اسم و رسم، چهل و پنج تومان و نیم پول برای قول کشیدن تذکره داده بود. همان شخص نقل میکرد که: «بسیاری از دهاتیان معنی استطاعت را نفهمیده به وعده و وعید علما همینکه یکصد تومان یا یکصد و پنجاه تومان در کیسهٔ خودشان دیدند عزم سفر حجاز میکنند. بیچارگان در اول مرحله آن را باخته کارشان به گدایی منجر میشود. چنانچه دو سه نفر از همشهریان من تاب عسرت و نیستی را نیاورده در معاودت از جده در وایور فوت شده [به] دریاشان انداختند. در کرانتین طور سینا نیز چند تن را دیدم که گدایی میکردند، با آن حال نیمهجان به وطن رسیدند. هر گاه من مجتهد میشدم حکم میکردم که هر کس از هفتصد تومان کمتر پول برای مصارف راه داشته باشد مکه بر او حرام است.»
گفتم: «برادر! خدای راست آورده که تو مجتهد نشدهای. در نخستین مرحله، میخواهی حلال را حرام کنی؟»
گفت: «همشهری! ببخشید از شدت دلسوزی فضولی کردم. نمیدانید اگر حالت اینان را شما خود میدیدید و سختیهایی که در مکه و مدینه از بیپولی کشیدند ملاحظه میکردید، بیش از آنچه من میگفتم شما خود میگفتید. خدای قسمت فرماید تا ببینید آنوقت خواهید فهمید که من چه گفتم. پریشانی لباس و امر زندگانی اینان به درجهای است که شخص از آن اعراب سر و پا برهنه خجالت میکشد.»
Nə isə, mətləbdən uzaq düşdük. Bütün millətlərin alimlərinin təsdiq etdiyinə görə, iranlılar fərasətli, huşlu-başlıdırlar, onlar hər cür tərəqqi və mədəniyyət qabiliyyətinə malikdirlər. Düzgün tərbiyə olunsalar öz vətənlərinə parlaq xidmətlər edə bilərlər. Bu iddianı sübuta yetirmək üçün çoxlu aydın dəlillər gətirmək olar. Birincisi budur ki, müasir elm və sənətdən məhrum qalmalarına baxmayaraq, iranlıların öz fikri, xəyalı və mahir əllərinin məhsulu olan bir para əmtəələri dost-düşməni heyran qoyub, onların tərifini qazanmışdır. Əgər bu nəcib millət müasir elmi və sənəti də mənimsəyə bilsə, şübhəsiz ki, yer üzünün mədəni xalqlarından biri olar. Elm təhsilində də vəziyyət eynidir. Rusiya, Fransa, İngiltərəyə gedib, məktəblərə daxil olmuş İran əsilzadələri o ölkələrdə biganə olmalarına, qürbət çətinliklərinə baxmayaraq, dərs oxumaqda yerlilərin özündən qabağa keçmişlər. Oxucular soruşacaqlar ki, bəs bu qədər fitri istedadlı iranlıların hər şeydə başqalarından geridə qalmasının səbəbi nədir? Onun səbəbi məlumdur -- mürəbbinin olmaması, tərbiyəçinin olmamasıdır. Bəlli olduğu kimi, tam bir əsrdən bəridir ki, İran hökuməti dəstgahında elmə, sənətə etina edən yoxdur. Bir adamın elm və sənətdə yüksək məqamlara çatması üçün ya gərək varlı-karlı himayəçiləri, ya da çoxlu pulu olsun. Bu iki vəsilədən məhrum olduqda elmdə, sənətdə, bacarıqda öz dövrünün Asəfi olsa belə heç kəs ona etina etməyəcək. Yüksək məqamlara çatmaq üçün üçüncü yol da var. Ancaq biz onu yazmaqdan utandıq. Əgər bir şəxsin bu üç vasitədən biri olmasa gərək yoluxucu xəstəliklərə tutulmuş azarlılar kimi öz evində oturub qapını üzünə bağlasın. Çünki hünər və fəzilət işə keçməz. Atanın fəziləti və şöhrətindən, əlbəttə, oğula bir pay çatar, elə o da kifayət edər. Bir yerdə ki, sipəhsalarlıq qılıncını on dörd yaşında bir uşağın belinə bağlayalar, özünə də haman yüksək adı verələr, o məmləkətdə istedada arxalanıb tərəqqi etməyə daha necə ümid bağlamaq olar? On dörd yaşlı adamın zati istedadı olarsa, hərbi nazirliyə çatması üçün qırx illik son dərəcə çətin, ağır, yoxuşlu yol var. Hər şeydən əvvəl gərək həmin şəxs məşhur hərbi məktəblərdən birində dərs oxuyub oranın fərqlənmə diplomunu alsın, sonra hərbi rütbənin ilk dərəcəsindən başlayıb göstərdiyi parlaq xidmətlərinə görə sərhəng, sərtib, mirpənc, əmirtumanlıq rütbələrinə çatsın. Elə ki, dövlət və millətə sədaqətdə, bacarıqda, şücaətdə öz tay-tuşlarından irəli keçdi, bəlkə də o yüksək məqama çata bilər. Ancaq belə olarsa o şərəfli ünvana layiq ola bilər. Hərgah mənsəblər və rütbələr bu yolla verilsə idi, onda xalq yüksək dövlət məqamlarına çatmaq ümidi ilə həmin hüquqa malik olmaq üçün elmləri və fənləri təhsil etmək dalınca gedərdi. Onda bütün işlər də öz qaydasında olub tərtibə düşərdi. Dövlətin iqtidarı, nüfuzu artıq olardı. Millət də başıucalıqla, şərəflə yaşayardı. Məmləkət də abad olardı. Bugünkü pərişanlıqdan, xarlıqdan iz-əsər qalmazdı. Ən böyük hünəri özünə tabe olan məmurların maaşını mənimsəmək və qoşunun miqdarını azaldıb hərbçilərin geyimindən, yeməyindən, sursatından kəsib oğurlamaqdan ibarət olan bugünkü hərbi nazirin belindəki qılıncı açıb, hərbi paltarını əynindən çıxarsalar onda heç bir hünər və fəzilət qalmaz. Ona görə ki, onda nə varsa qondarmadır. Bircə sözlə bu qədər rütbənin sahibi olubdur. Elə bircə sözlə də onun hamısını itirə bilər. Tarix haqqı və ləyaqəti olmadan yüksək məqamlara çatmış bu kimi adamların müqəddəratını çox gözəl göstərir. Bərmək övladının sərgüzəşti göz qabağındadır. Cəfər Bərməki yaşadığı dövrdə ölkənin xəzinəsindən otuz milyon qızıl bağışlamışdı. Ancaq bircə günün ərzində şahın könlü ondan dönən kimi otuz şahılıq neft ilə qamış onun və ona yaxın adamların həyat xırmanına od vurdu. Uşaqları və arvadı uzun müddət ac, sərgərdan qaldılar. Belə bir yersiz bağışlamaların ardınca belə bir ağır cəza gəldi. Bunların ikisi də qanun-qaydadan uzaq idi. Hamıdan təəccüblüsü budur ki, hal-hazırda İranda hər bir vəziri mədh etmək istədikdə deyirlər səxavətdə Hatəm Taiyə oxşayır. Əgər bir vəziri pisləmək istəsələr, deyirlər yaxşı adamdır, ancaq bir az xəsisdir. Heyf ki, xəsislik bu kişinin yüksək adını alçaltmışdır. Dürüst diqqət yetirdikdə məlum olur ki, birincinin yaxşı cəhətləri camaatdan zorla, nahaq yerə almaq, riyakarlıq və israfla başqalarına bağışlamaqdan ibarətdir. İkinci vəzirin eybi də ondan ibarətdir ki, nə zülm ilə alır, nə də yersiz israfla bağışlayır. Bunların ikisinin arasındakı fərqi uzaqgörən alimlər özləri yaxşı təyin edə bilərlər.
Xülasə, ticarətin, alverçilərin, təbəələrin vəziyyəti qısa şəkildə deyildi. Məmləkət başçılarının əhvalı da xülasə şəkildə bundan ibarətdir: İranda elə bir sədr-əzəm yoxdur ki, sabah bütün məqamları və rütbələrinin əlindən alınmayacağına əmin olsun. Eləcə də, şahın sarayında elə bir qapıçı yoxdur ki, hər gecə sədr-əzəmlik yuxusu görməsin. Hamısı ləqəb almaq, dalınca gedən atlıların sayını artırmaq, nökər-naiblərini çoxaltmaq, cah-calalını yüksəltmək fikrindədirlər. O şey ki, onların heç xəyalına belə gəlməz vətənin qüdsiyyəti, məmləkətin abadlığı, gələcək nəsillərin istiqbalını təmin etmək, dövlətin iqtidarı və tərəqqisi üçün lazım olan amilləri hazırlamaq məsələləridir. "Çoxları qəflət yuxusuna dalmış, ancaq öləndə ayılırlar".
Aqibətdən hamısı qafildir, Cümləsi yatmağa çox mayildir.
Bu zərər onlara məlum olacaq, Fəqət heyhat, öləndən sonra.
Bəli, elə ki, qonşuların istila seli başlarından aşdı, onda bugünkü qəflət yuxusunun peşmançılığını çəkərlər. Ancaq heyf ki, sonrakı peşmançılığın faydası olmayacaq.
Burada söz meydanının yeganə pəhləvanı mərhum Əbu Nəsr Fətullaxan Şeybaninin (onun pak ruhunun əbədi məskəni cənnətdə olsun) şerlərindən bəzisi yadıma düşdü. Məlum olduğu kimi, o gözəl şairin seçilmiş şerlərini İranın Tiflisdəki general konsulu Mirzə Rza xan cənabları İstambulda nəşr etdirmişdir. O vaxt dostlarımdan biri ondan bir nüsxə alıb mənə hədiyyə göndərmişdi. Mən isə öz məlum təəssübümə görə onun müəllifini də, naşirini də lənətləndirib, hər iki möhtərəm şəxsi qeyrətsizlikdə ittiham etmişdim. İndi özüm öz gözlərimlə vəziyyəti gördükdən sonra kamal-icz ilə ikisindən də üzr istəyirəm.... O, öz "Pərişannamə"sində sanki bu günü görüb bu şeri yazmışdır:
Vay o evin halına ki, dəxl ilə xərci Bir-birinə çatmaya, ola xəracı pərişan, Xeyrini görməz çoban yunu və yağından Bir sürünün ki, ola nətaci pərişan, Çarəsi qalmışdır indi yaxşı həkimə, Məmləkətin ki, ola məzacı pərişan.
Eləcə də, "Kitabi-Əhməd"in müəllifi açıq fikirli filosof cənablarından da kəmal-icz ilə üzr istəyirəm ki, təəssübkeşlik bəlası üzündən o cənabın haqqında da pis gümana düşmüşdüm. İndi o böyük kişinin fəlsəfi fikirlərinin incəliklərini müəyyən dərəcədə anlayıb, qəbul edirəm ki, bu odun kökü onun canında imiş. "Bu od hər kəsdə yoxdursa, yox olsun!"
Amma bu qədər pərişanlıqlar olduğu halda, heç bəlli deyildir ki, bu çırpınan ürəklər nə zaman sakit olacaqdır? Bəlkə də allah özü bacarıqlı bir həkim göndərdi.
Bir ölkənin nazirləri arasında birlik olmadığı, bir-birləri üçün quyu qazmaqla məşğul olduqları və habelə bəzilərinin fikri-zikri ancaq özlərini müdafiə etməyə sərf olunduğu halda, bu keşməkeşdə onlar səltənət işlərini məmləkətin nizam-intizamını, xalqın rifahı və dincliyini necə və hansı vasitə ilə təmin edə bilərlər?
Nazirlərin yaxşılığı və ya pisliyi onların əliaçıqlığı və ya xəsisliyi ilə ölçülən bir yerdə o məmləkətin tərəqqi etməsinə daha necə ümid bağlamaq olar? Bu iki xasiyyətin nazirlərin işinə və vəzifəsinə heç bir dəxli yoxdur. Nazir qondarma səxavətinə, yaxud özgə kisəsindən etdiyi hatəmliyinə görə deyil, elmi, biliyi, işgüzarlığı və dürüstkarlığına görə təriflənməlidir. Eləcə də, onu xəsisliyinə görə deyil, xəyanətinə, kobudluğuna görə pisləmək lazımdır. Ona görə ki, bu iki xasiyyətin -- əliaçıqlığın və ya xəsisliyin xeyri, zərəri nazirlərin işinə və vəzifəsinə deyil, öz şəxslərinə aiddir. Əlbəttə, nazir gərək şəxsən öz məqamının heysiyyətini qoruyub neçə nəfər nökər, xidmətçi saxlasın, lazım gələn vaxtlarda çox əzəmətli, təntənəli qonaqlıqlar təşkil eləsin. Dövlət də gərək nazirə elə bir maaş təyin etsin ki, onun lazımi xərclərini ödəsin. Nazir də öz maaşı ilə kifayətlənməlidir. Maaşına qane olmadıqda onda israf elədiyi vəsaiti ya gərək zorakılıqla xalqdan və itaəti altında olanlardan çıxarsın, ya da dövlətin xəzinəsinə əl gəzdirsin. Bu iki cəhətin ikisinin də aqibəti qorxuludur. Bəxtlərinin iki günlük gətirməsinə güvənərək dövlətin və millətin milyonlarla hüququnu əcnəbilərə satan, bunun müqabilində özlərini avam camaatın gözündə yaxşı qələmə vermək məqsədilə qəpik-quruş bağışlayan nazirlər özlərinə zülm etmiş olurlar. Ona görə ki, ruzigar onlara bir neçə gün aman versə də, yenə də işin sonunda öz əməllərinin cəzasını çəkəcəklər. Tutaq ki, bunların heç birisi olmadı, tarixçilərin dilini bağlamaq və ya qələmini sındırmaq ki, mümkün deyildir.
Naziri barmağına dolamış tənbəl, yaltaq, avara bir şairin qəsidəsinə yüz tümən və ya daha artıq verib əldən-ələ salmaqla başqalarını şirnikdirmək nazirin yaxşılığına, yüksək rütbəsinə dəlil ola bilməz. Bacarıqlı, bilikli nazir odur ki, belə bir şairi yalan toxumaqdan, adamları ələ salmaqdan, yaltaqlıqdan çəkindirib, milli əxlaqın yaxşılaşmasına, milli dilin tərəqqisinə səbəb olan hikmətamiz şerlər yazmağa yönəldib, həvəsləndirsin. Cənnətməkan Firdovsi Tusinin əməyi müqabilində Sultan Mahmud Qəznəvinin boş vədəsi indiki şairləri xam tamaha salmışdır. Ancaq bunlar bilmirlər, indi o zaman deyil ki, İran şahları Hindistana hücum etsinlər, qızıl-gümüş, qiymətli cavahiratla yüklənmiş dəvə karvanları ilə qənimət gətirsinlər. Bizim qəflətimiz üzündən indi o ölkə nəhəngin çənginə düşmüşdür. Bundan əlavə, Firdovsinin o mükafata, hətta ondan artığına tam ləyaqəti var idi. Çünki bir millətin ölmüş dilini diriltdi, millətin tarixinə dəyərli xidmət etmiş oldu. O, indiki şairlər kimi deyildi. Bunların kəlamında nəsihət və hikmət əsla yoxdur. Buna görə də yüz min lənətə və nifrətə layiqdirlər.
Xülasə, biçarə İbrahim bəy, İran məmləkətlərini gəzərkən tərtib etdiyi səyahətnaməsini burada qurtarıb yazır:
“Əgər bu səyahətnaməni oxuyanlardan biri mənə irad tutub desə ki, bəs nə üçün İranda gördüyün bu şəhərlərin cəmiyyətini müəyyənləşdirib yazmamısan? Mən onun cavabında ərz edərəm: Bu xüsusda mənə hər kəs etiraz eləsə, əlbəttə, haqlıdır. Ancaq tam təəssüflə qeyd etməliyəm ki, mən də şəhərlərin əhalisinin miqdarını yazmaq niyyətində idim. Lakin bunu bacarmadım. Çünki elə bir məxəz əldə yox idi. İranda əhalinin siyahıya alınması qanunu yoxdur. Heç olmasa başqa ölkələrdəki kimi salnamələri olsa idi onun üzündən bu kimi məlumatları yazmaq olardı. İran əhalisinin sayı haqqında hər kəs nə desə təxmin və qiyas üzrə demək olar. Misal üçün, Ərdəbildə birindən soruşdum ki, bu şəhərin əhalisinin sayı nə qədərdir? Qətiyyətlə dedi ki, iki yüz min nəfərdən artıqdır. Mən dodaqaltı güldüm. Hirslənib dedi: "Nə üçün gülürsən?" Dedim: "Sənin hesab bilməməyinə gülürəm. Sən hələ min rəqəminin nə qədər olduğunu anlamırsan". Bir qədər də hirslənib dedi: "Niyə bilmirəm?" Dedim: "Qardaş, dava demədik ki, özün insaf elə, iki yüz min böyük rəqəmdir". Dedi: "Əgər inanmırsan, sabah səhər tezdən get saman meydanına, öz gözünlə gör ki, adam əlindəm zorla tərpənmək olur".
Bir başqasından da həmin şəhərin əhalisinin sayını soruşdum. Dedi: "Gərək otuz min nəfər olsun". Hərçənd ki, o da bu rəqəmi təxmini söylədi. Ancaq bir qədər doğru nəzərə gəldi.
Yol üstündə olan mənzillərin arasındakı məsafəni təyin etmək də eyni dərəcədə çətin idi. Səyahət əsnasında hər gün çarvadardan soruşurdum: -- "Bu mənzilin uzunluğu neçə ağacdır?" Deyirdi: "Altı ağacdır". Halbuki, səkkiz saat, bəzən də on saat getdikdən sonra mənzilə çatırdıq. Görünür, onlar da öz ata-babalarından belə eşitmişlər. Ortalıqda doğru bir hesab-kitab yoxdur. Hələ bunlar bir tərəfdə qalsın, əhalinin çoxu öz yaşlarını, anadan olma tarixini də bilmir. Çox vaxt baş verən ümdə hadisələr onların doğum tarixini təşkil edir. Məsələn, deyirlər: Mən filan zəlzələ, filan xəstəlik, filan müharibə, ya da filan böyük alimin vəfatı və ya filan hakimin hökuməti zamanı doğulmuşam. Elə bil ortalıqda bir qələm-kağız yox imiş ki, öz təvəllüd tarixlərini dəqiq yaza idilər. Daha onun üçün mühüm hadisələr axtarmaya idilər. Az adam öz yaşını düzgün bilir.
Pasport, təzkirə məsələsi də bunun eynidir. Mən dəfələrlə yetmiş yaşlı kişinin əlində qırx yaşında adamın pasportunu və ya bunun tamamilə tərsini görmüşəm. Könüllərinə nə gəldi yazır, camaatın əlinə verirlər. Pasport sahiblərinin adlarında da bu qaydanı görmək olur. Bir soruşan, maraqlanan yoxdur. Çünki məqsəd nizam-intizam deyil, pul almaqdır. Yazıqlar belə güman edirlər ki, başqa dövlətlərdə təzkirə qaydasını yalnız mədaxil üçün qoymuşlar. Allah bu alçaq "mədaxil" sözünün adını batırsın. Daha bunu bilmirlər ki, bu gözəl işdən başqa dövlətlərin və millətlərin güdmədikləri bir şey varsa o da mədaxildir. Gəlib gedənlər üçün hər bir dövlət və millətin təzkirə çıxarması, işləri nizama salmaq, və təbəələrinin qayğısına qalmaq üçündür. Bu onun üçündür ki, bir hadisə baş verdikdə öz təbəəsinin halından xəbərdar olub bilsin ki, harada onun başına bir oyun gəlmişdir. Məhz buna görə də başqa dövlətlərdə təbəələrin bir ölkədən başqa ölkəyə gedib gəlməsi üçün təzkirə çıxarmasının işi var. Xarici ölkəyə getmək üçün təzkirə istəyən adam haqqında çox dərin axtarış aparılır. İranda isə bu təzkirə dəstgahı çox tamaşalıdır. Əvvəla, bu sənədi hər bir icarədar istədiyi ölkədə öz səliqəsinə görə xoşladığı bir tərzdə çap edə bilər. Hər kəsə də istəsə, ağına-bozuna baxmadan verib ondan pulunu alır. Aldığı pulun da miqdarı müəyyən deyil. Dostlarımdan biri nəql edirdi ki, Cəddə limanında iranlı hacıların əlində mən on cürdən artıq müxtəlif çeşidli təzkirə gördüm. Həmin hacılardan biri mənim özümlə söhbət elədi. Bu şəxs Mazandaranın Əşrəf şəhərindən idi. Ziyarətə gəlib qayıtdığı vaxt təzkirəyə qol çəkdirmək üçün verdiyi pulların siyahısını dəftərində qeyd eləmişdi. Mənə o dəftəri göstərdi. Adı ilə, sanı ilə qırx beş tümən yarım təzkirəyə qol çəkdirmək pulu vermişdi. Həmin şəxs deyirdi ki, kəndlilərdən bəzisi istitaətin mənasını başa düşməyib, mollaların şirin vədəsinə uyaraq kisələrində yüz-yüz əlli tümən pul görən kimi Məkkə səfərinə çıxırlar. Yazıqlar səfərin ilk mərhələsində əllərində olan pulu xərcləyir, sonra işləri dilənçiliyə çəkir. Mənim həmvilayətlərimdən iki-üç nəfər bu vəziyyətə düçar olub, yoxsulluğa tab gətirə bilmədilər, Cəddədən dönərkən gəmidə öldülər. Cənazələrini dənizə tulladılar. Turi-Sina karantinində də bir neçə nəfərin diləndiyini öz gözümlə gördüm. Bu minvalla da özlərini yarımcan halda vətənə çatdırdılar. Mən müctəhid olsa idim, hökm edərdim ki, hər kəsin yeddi yüz tüməndən az xərcliyi olarsa Məkkəyə getmək ona haramdır.
Dedim:
“Qardaş, elə allah yaxşı rast gətirib ki, sən müctəhid olmamısan. Hələ heç nə olmamış birinci addımda halalı haram elədin.”
Dedi:
“Eloğlu, üzr istəyirəm, ürəyi yanıqlı olduğuma görə füzulluq elədim. Siz bilmirsiniz, əgər siz o hacıların Məkkədə, Mədinədə pulsuzluqdan nələr çəkdiklərini görsəydiniz elə mənim kimi danışardınız. Allah qismət eləsin görəsiniz. Onda bilərsiniz ki, mən nə deyirəm. Bunların üst- başı elə pərişan vəziyyətdədir ki, adam başı-ayağı çılpaq ərəblərdən belə utanır.”
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-tebriz-seyahetinin-icmali-6
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آنجایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- میگوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایرهای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث میشود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط مییابد تا آخر از شدت بسط محو میشود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»
Əlavə, 5نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرحهای متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشقهای کافی ترتیب داده شده است. من در اینجا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا مینمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشتهاند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر میکنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد میتواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی میتواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران میتواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوبترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها میتواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحبمنصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.
DibaçəƏlqərəz, İbrahim bəyin səyahatnaməsinin möhtərəm oxucuları onun işinin aqibəti intizarındadırlar. Vətənpərvərlər o vətən vurğunu olan qeyrətli cavanın vəziyyətindən xəbərdar olmaq üçün hər yandan məktublar yazıb, peyğamlar göndərərək soruşdular ki, pərdə düşdükdən və yanğın söndürüldükdən sonra o ürəyi yanıqlı vətən didərgini otaqdan bayıra çıxarıldıqda öldümü, xəstələndimi və ya səlamət qurtardı? Onun əli mehriban anasının əlinə çatdımı?Təəssüb çəkməyin nə ilə nəticələndiyi, ölən günə kimi nə kimi müsibətlərə düçar olması hamıya aydın olsun deyə o qeyrətli cavanın taleyinin sonunu Yusif əminin yazıb qeydə almasına baxmayaraq, bir para mülahizələrə görə, o nakam vətənpərvərin sərgüzəştinin çap və nəşr etdirilməsindən sərf-nəzər olunmuşdu. Fəqət vətənpərvərlər həddindən artıq israr edib, o başıbəlalı, qeyrətli cavanın işinin aqibətindən xəbərdar olmaq arzusunda olaraq onun nəşrini təkidlə xahiş etdilər. Hətta millətini sevən vətənpərvərlərdən biri iki yüz tümən pul göndərdi; əsərin çap olunmasına iqdam edildikdə səkkiz yüz tümən də göndərəcək idi. Bu o deməkdir ki, o, vətən yolunda, yəni bu qeyrətli cavanın başına gələn macəranın nəşr etdirilməsi yolunda min tümən xərcləməyə hazırdır.
Yusif əminin tərcümeyi-halıNökəriniz Yusif Abdulla oğlu öz tərcümeyi-halını müxtəsər şəkildə bu kitabın oxucularına nağıl edir:Doğulduğum yer Təbrizin rayonlarından olan Tufarqan qəsəbəsidir. Əmim Təbrizdə sakin olduğuna görə, atam məni doqquz yaşımda Təbrizə aparıb hörmətli əmimə tapşırdı ki, məktəbə qoysun. İstəyirdi onun nəzarəti altında dini elmləri öyrənim. Səkkiz il məhəllə məktəbində oxudum, dörd il də mədrəsədə tələbələr sırasında əyləşib sərf-nəhvi öyrəndim.
Başqa şairlərin şeirləri
Şeyx Şamil ki bu gün qeyrəti-islam elədi,Nüsrəti bəxş buna izd və yəzdan elədi,
Hay mədədÇox çalışdım, mətləbimə çatmadımArzu mənim canda qaldı, hay mədəd
Fərhad olmazDərd-qəmin ərbabıyam,Dərdlər məndən irad olmaz,
Etiqadın ilə möhkəm bil yəqin ey pürxirədEtiqadın ilə möhkəm bil yəqin ey pürxirəd,Ciddü cəhd verməz səmər ta olmasa həqdən mədəd.