Təbriz səyahətinin icmalı, 6
باری، از مطلب دور ماندیم. ایرانیان، به اتفاق دانشمندان هر ملت، دارای استعداد فطری و هوشیار و قابل هر گونه ترقی و تمدن هستند. و در صورتی که تربیت و تعلیم شوند به وطن خودشان خدمات نمایان توانند نمود. برای اثبات این مدعا دلایل واضحه توان آورد. نخست با همهٔ دوری از علوم و فنون متداوله، پارهای معمولات ایران را که نتایج فکر و خیال خود ایرانیان و اثر چیرهدستی خود ایشان است در میان میبینیم که موجب حیرت و مزید استحسان دوست و بیگانه است. هر گاه این ملت نجیب ذات خودشان را به صفات علوم و فنون جدیده نیز آرایش بدهند، هر آینه یکی از اقوام متمدنهٔ باهوش و هنر روی زمین خواهند بود. همچنین است در تحصیل علوم. جمعی از نجبازادگان ایران را میدانیم که به مدارس متعددهٔ روس و فرانسه و انگلیس برای تحصیل داخل شده با همهٔ شدائد غربت و یگانگی در امر تحصیل گوی سبقت از بومیان ربودهاند. ولی با اینهمه استعداد مادرزاد، مطالعهکنندگان خواهند پرسید که چرا ایرانیان در همهچیز از سایرین عقب ماندهاند. سبب آن معلوم است از نبودن مربی، از نبودن تربیتکننده. چنانکه معلوم است در دستگاه حکومت ایران از یک عصر به اینطرف علم و هنر ابداً طرف اعتنا نیست. شخص برای رسیدن به مراتب بلند یا باید به یک طرف بسیار قوی انتساب داشته باشد، یا صاحب پول زیاد. هر گاه از این دو وسیله بیبهره باشد، اگر در علم و هنر و کاردانی آصف زمان خود باشد، کسی به شأنش اعتنا نمیکند. شق ثالثی هم برای رسیدن به مراتب عالیه هست ولی از ذکر آن استحیا نموده درگذشتیم. در صورتی که شخص از این وسایل ثلاثه یکی را نداشته باشد باید چون گرفتاران امراض مسریه در خانهٔ خود نشسته در به روی خویشتن بربندد. چه [از] فضل و شهرت پدر البته حصهای میرسد همان کافی است. در جایی که شمشیر سپهسالاری را به کمر پسر چهاردهساله ببندند و بدان نام بلندش خوانند، دیگر از آن ملک چه ترقی طمع و توقع توان داشت؟ از چهاردهسالگی با وجود استعداد فطری تا مقام وزارت جنگ چهل سال راه است که چندین عقبات صعبالمرور هم در مقابل دارد. از جمله شخص اول باید در یکی از مکاتب حربیهٔ مشهور تحصیل کرده شهادتنامهٔ آنجا را در درجهٔ نخستین بگیرد. بعد از آن، از نیابت اول افواج نظامیه گرفته بهتدریج و ادای حسن خدمت، قطع مراتب کرده به سرهنگی، سرتیپی، میرپنجگی و امیرتومانی رسیده آن وقت که در صداقت به دولت و ملت و کارآگاهی و شجاعت بر همگنان فزونی گرفت، بلکه بدان مقام بلند نیز ارتقا جوید و بالاستحقاق دارای آن عنوان محترم گردد. اگر توجیه مناصب از ابنرو بودی، هر آینه مردم به امید رسیدن به مقامات بلند دولتی پی تحصیل علوم و فنون میرفتند که استحقاق خدمات دولتی را داشته باشند، آن وقت تمامی کارها نیز مرتب و به قاعده میشد. دولت قوت و مکنت حاصل مینمود. ملت نیز به افتخار و سربلندی زیست میکرد. مملکت هم آباد میگشت. از پریشانی و خواری امروزه هم نشانی در میان دیده نمیشد. هر گاه از کمر وزیر جنگ امروزه -که بزرگترین هنرش خوردن مواجب و مرسومی زیردستان و کاستن مقدار افواج و بریدن از مخارج لباس و خوراک و مهمات لشکری است- آن شمشیر [را] باز کرده لباس نظامی را از تنش برکنند، هیچ فضیلت و هنر ذاتی با او باقی نمیماند. چه، هر چه دارد عارضی است. به یک حرفی دارای آنها شده بود، به یک حرفی نیز از آن عاری میشود. تاریخ امثال صاحبان اینجور مناصب عالیه را که بدون استحقاق به مقامات بلند رسیدهاند خود نشان میدهد. سرگذشت آل برمک خود در نظر همه است. با اینکه جعفر برمکی در مدت حیات بند خود قریب به سی میلیون طلا از خزانهٔ مملکت بذل کرده بود، در یک روز که میل پادشاه رقت از او برگشت، سی شاهی پول سیاه نفت و بوریا گرفته او را با آن آتش زده خرمن حیات خود و بستگانش را به باد دادند. مدتها اولاد و عیالش گرسنه و آواره ماندند. آنچنان عطای بیموقع را اینچنین جزای سخت تعاقب نمود که هر دو خارج از قاعده و قانون بود. عجیبتر اینکه اکنون در ایران میخواهند هر وزیری را مدح و ستایش کنند میگویند در سخاوت ثانی حاتم است. بالعکس اگر بخواهند یک وزیری را نام به نکوهش برند میگویند آدم خوبی است ولکن قدری خست دارد، حیف که امساک نام بلند این مرد را پست نموده است. حالا محسنات اولی آن است که بهزور و ناحق از مردم میگیرد و به ریا و اسراف به دیگران میبخشد. عیب وزیر ثانی هم این است که نه به ستم میگیرد و نه به اسراف و بیجا میبخشد. فرق این دو را دانشمندان مآلاندیش خود معین توانند نمود.
باری، آنچه اجمال وضع تجار و کسبه و رعیت بود ذکر شد. مجمل حال بزرگان مملکت نیز این است که در ایران هیچ صدراعظمی نیست ایمن باشد از اینکه فردا تمامی شئون بزرگی را از او باز نخواهند گرفت و نیز هیچ دربانی از سرای سلطنت نیست که خمیازهٔ صدارت نکشد. همه در تجسس لقب و در پی تکثیر اسب و یدک و نوکر و خدم و حشماند. آنچه در نظرشان نیست قدسیت وطن، آبادی مملکت، تأمین استقبال اخلاف خودشان و فراهم آوردن اسباب ترقی و قدرت دولت است و بس -«الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا.»
همگی غافلاند از عقبی راست گویی به خفتگان مانند
ضرر غفلتی که میورزند چون بمیرند آنگهی دانند
آری، پس از آنکه سیلاب استیلای همسایگان از سرشان گذشت ندامت غفلتهای امروزه را خواهند کشید. افسوس که ندامت آن وقت را سودی در پی نخواهد بود.
در اینجا، بعضی از اشعار یکهتاز عرصهٔ سخندانی مرحمت و غفران پناه ابونصر فتحاللهخان شیبانی -که روانش را بهشت جاودانی نشیمنگاه باد!- به خاطرم خطور نمود. چنانکه معلوم است، منتخبات اشعار آن شاعر فرزانه، بر حسب فرمایش جناب میرزا رضاخان، جنرال گونسل ایران مقیم تفلیس، در اسلامبول طبع شده بود، آن وقت یکی از دوستان نسخهای از آن را به ارمغان به من فرستاده بود. من نیز به اقتضای تعصب معلوم خود، به گوینده و طابع آن نفرین کرده، آن هر دو بزرگوار را به عدم غیرت نام برده بودم. حالا که خود وضع را دیدم از هر دو در نهایت فروتنی معذرت میخواهم. از خدای درخواست میکنم که تربت پاک آن حکیم سخنسنج را مهبط انوار تاریک رحمت خود فرماید. چه نیکو سروده است این چامهٔ شیوا را در پریشاننامهٔ خود که مناسب حال امروزی ماست:
باغ پریشان و سرو و کاج پریشان ملک پریشان و تخت و تاج پریشان
لعنت حق بر لجاج باد که گشته کار در شاه از لجاج پریشان
وای به ملکی که گشته داخل و خارج دخل پریشیده و خراج پریشان
خیر نبیند شبان ز روغن و پشمش هر گلهای را که شد نتاج پریشان
لابد باید یکی طبیبی حاذق مملکتی را که شد مزاج پریشان
همچنان از جناب حکیم روشنضمیر مؤلف کتاب احمد نیز در نهایت فروتنی پوزش خواهم که به سبب این بلای تعصب در حق آن جناب هم گمان بد برده بودم. اکنون نکات گفتار حکیمانهٔ آن مرد بزرگوار را تا یک درجه میفهمم و تصدیق میکنم که اصل این آتش در جان او بوده است -«هر که این آتش ندارد نیست باد!»- اما با اینهمه پریشانی معلوم نیست که جمعیت دلهای رمیده چگونه حاصل تواند شد، مگر خدای خود صبیب حاذقی برساند. در صورتی که در میان وزرای مملکت اتحاد نباشد، فکر بعضی از ایشان صرف برانداختن بنیان برخی دیگر گردد و همچنان خیال و تدابیر بعضی نیز منحصراً به مدافعهٔ خودشان مصروف شود؛ دیگر در میان این کشاکش و جزر و مد، خیال ایشان به کدامین وسیله تمشیت مهام امور سلطنت و انتظام حال مملکت و رفاه و آسایش رعیت صورت خواهد گرفت؟
در جایی که سخاوت و خست میزان محسنات و ذمائم حال وزرا باشد، از آن ملک چه امید ترقی توان داشت؟ زیراکه این هر دو خوی را مدخلیتی در امر وظیفه و تکالیف وزرا نیست. وزیر را باید به علم و آگاهی و کارگذاری و درستکاری ستایش کرد و نیایش نمود، نه به سخاوت جعلی. همچنان دیگری را به خیانتکاری و بدرفتاری باید نکوهش کرد نه به خست طبع، چه نیک و بد این هر دو حال به شخص ایشان عاید است نه به وظیفه و تکالیف ایشان. آری، شخص وزیر باید به حفظ شئون مأموریت خود پرداخته، چند نفر نوکر و خدم داشته باشد و در مواقع مقتضیه مجالس مهمانی بسیار باشکوه ترتیب بدهد. دولت نیز باید برای وزیر چندان مواجب معین کند که مخارج لازمهٔ آن را کفایت نماید. وزیر هم باید به همین یکی شاکر باشد. هرگاه وزیر بدین یکی قانع نباشد، البته آنچه را که به اسراف خرج میکند یا باید به اجحاف از رعیت و زیردستان بگیرد یا به خزانهٔ دولت دستاندازی کند که نتیجهٔ آن هر دو حال نیز وخیم است. وزرایی که به کرورها حقوق دولت و ملت را، به غرور اقبال دو روزه، بیباکانه به اجانب فروخته در عوض به بذل دینار میخواهند خودشان را در انظار عوام نیکمرد به قلم بدهند بر خود ستم میکنند؛ چه هر گاه زمان چند روزی به ایشان امان بدهد باز در انجام کار به کیفر کردار خودشان گرفتار خواهند گردید. گیرم که هیچیک از اینها نباشد، زبان تاریخنگاران را بستن و قلم آنان را شکستن که ممکن نیست.
این یکی برای وزیری موجب بلندی قدر و نیکنامی نمیشود که برای یک قصیده شاعر تنبل و چاپلوس مهمل که ریشخندش کرده، صد تومان یا بیشتر صله بدهد و او را به ریشخند کردن سایرین دلیر کند. وزیر دانشمند کارآگاه آن است که همچنان شاعر را به ترک دروغبافی و ریشخند و چاپلوسی بازداشته، به گفتن منظومههای حکمتآمیز که مهذب اخلاق ملیه باشد تشویق کند و به اصلاح زبان و لغات ملیه وادارد. وعدهٔ بیپای سلطان محمود غزنوی در پاداش زحمات فردوسی طوسی -که بهشت برین جایگاهش باد!- شعرای زمان را به طمع خام انداخت. اما این یکی را نمیدانند که امروز زمان آن گذشته که پادشاهان ایران به هندوستان بتازند و با قطار قطار شتران باربردار از زر و سیم و جواهر آبدار غنیمت بازگردند. آن کشور امروز از غفلت ما به چنگ نهنگ اندر است. وانگهی فردوسی استحقاق آن همه جایزه و بیش از آن را داشت، زیرا که زبان مردهٔ ملتی را احیا کرد و به تاریخ ملت نیز خدمتی بسزا نمود، نه چون شعرای این زمان که کلامشان بالمره عاری از نصایح و حکمت و مستوجب صد هزار نفرین و لعنت باشد.
خلاصه، ابراهیمبیگ بیچاره سیاحتنامهٔ خود را که در گشت و گذار مملکت ایران ترتیب داده بود به پایان آورده میگوید: هر گاه یکی از مطالعهکنندگان این سیاحتنامه بر من دقت بگیرد که چرا مقدار جمعیت این شهرهای ایران را که دیدی معین نکرده و ننوشتهای، در جواب عرض میکنم که هر کس بر من در این باب اعتراض کند حق دارد. ولی من نیز به کمال تأسف میگویم که میخواستم بنویسم ولی نتوانستم، چه مأخذی در دست نبود. نه در ایران قانون سرشماری متداول است، نه مثل سایر مملکتها سالنامه دارند که از روی آن در امثال این کارها اطلاعات گرفته شود. هر کس در این باب هر چه میگوید از روی حدس و قیاس است.
مثلاً در شهر اردبیل از یکی پرسیدم که: «این شهر چهقدر جمعیت دارد؟»
در جواب بیتحاشا گفت که «از دویست هزار نفر بیشتر است.»
من زیر لب خندیدم، برآشفت که: «چرا میخندی؟»
گفتم: «به حساب ندانی تو میخندم که نمیدانی هزار چهقدر میشود.»
در کمال تندی گفت: «چرا نمیدانم؟»
گفتم: «باباجان دعوا نمیخواهد. دویست هزار خیلی است، خود به انصاف حسابی بکن.»
گفت: «اگر باور نداری فردا صبحی به بازار هیزمفروشان برو، ببین از کثرت جمعیت عبور و مرور در نهایت دشواری ممکن میشود.»
باز از یکی دیگر پرسیدم که «جمعیت این شهر چهقدر میشود؟»
گفت: «باید سیهزار نفر باشد.»
هر چند که او هم جوابی به تخمین و قیاس گفت، ولی تا یکدرجه نزدیک به صواب و حقیقت بود. همچنین است مسافت منازل عرض راه. در اثنای این سیاحت هر روز از چاپاردار [چارپادار] میپرسیدم که: «مسافت این منزل ما چند فرسخ است؟»
میگفت: «شش فرسنگ.» حال آنکه هشت ساعت و گاهی ده ساعت راه میرفتیم تا به منزل میرسیدیم. معلوم میشود که آنان هم از گذشتگان آنطور شنیدهاند و حساب درستی در میان نیست. اینها سهل است، بسیاری از اهالی تاریخ حیات و سن خود را نیز نمیدانند. غالباً حادثات عمده، تاریخ ولادت ایشان است. مثلاً میگویند «در وقوع فلان زلزله، یا ناخوشی، یا فلان جنگ، یا وفات فلان عالم بزرگ و یا زمان حکومت فلان حاکم من از مادر متولد شدهام.» گویی قلم و کاغذی در میانشان نبوده است که مأخذ تاریخ حیاتشان را از روی حادثات مهمهٔ روی زمین قرار دادهاند. و کم کسی پیدا میشود که تاریخ سن خود را در دست داشته باشد. از این قبیل است عمل پاسپورت یا تذکره. بسا دیدهام که در دست مرد هفتادساله تذکرهٔ چهل سالگی و عکس آن است. هر چه به خیالشان آمد نوشته به دست خواهنده میدهند. در اسامی صاحبان پاسپورتها نیز همین قاعده مرعی است. پای تحقیقات ابداً در میان نیست، چونکه مقصود گرفتن همان پول است نه انضباط عمل. بدبختان چنان گمان میبرند که سایر دولتها نیز تنها برای مداخل -که خدای نام شومش را از روی زمین براندازد!- این عمل تذکره را مرعی میدارند و غافل از اینکه آنچه از احداث این قواعد مستحسنه به نظر سایر دول و ملل نیامده همانا مداخل از اینگونه کارهاست. مقصود اصلی هر دولت و ملتی از احداث عمل تذکره برای آینده و رونده همانا انضباط کار و کمال رعیتپروری است که در وقوع قضا و حادثه از حال رعیتشان خبردار باشند که در کدامین نقطه به سر او قضایی وارد آمده، این است که گرفتن یک تذکرهٔ مرور و عبور برای رعیت سایر دولتها خیلی اشکالات دارد. در حق شخصی که تذکره برای مسافرت به خارج میخواهد تحقیقات عمیقه به کار میبرند. در ایران، این دستگاه تذکره خیلی تماشا دارد. اولاً به طبعش هر اجارهداری مأذون است که در هر مملکت به هر شکلی که داش خواست چاپ کرده بیهیچ تحقیقی [به] هر کس که بخواهد پول را گرفته بدهد. وجه را هم قرار معینی نیست.
یکی از دوستان نقل میکرد که من در بندر جده در دست حجاج ایرانی زیاده بر ده نوع تذکره به اشکال مختلفه دیدم. و نیز یک نفر از حجاج ایران با خود بنده مصاحب شد، این شخص از اهل اشرف مازندران بود. صورت پولی را که در ایاب و ذهاب برای قول کشیدن تذکره داده بود ثبت همه را داشت. دفتر را به بنده نشان داد. به اسم و رسم، چهل و پنج تومان و نیم پول برای قول کشیدن تذکره داده بود. همان شخص نقل میکرد که: «بسیاری از دهاتیان معنی استطاعت را نفهمیده به وعده و وعید علما همینکه یکصد تومان یا یکصد و پنجاه تومان در کیسهٔ خودشان دیدند عزم سفر حجاز میکنند. بیچارگان در اول مرحله آن را باخته کارشان به گدایی منجر میشود. چنانچه دو سه نفر از همشهریان من تاب عسرت و نیستی را نیاورده در معاودت از جده در وایور فوت شده [به] دریاشان انداختند. در کرانتین طور سینا نیز چند تن را دیدم که گدایی میکردند، با آن حال نیمهجان به وطن رسیدند. هر گاه من مجتهد میشدم حکم میکردم که هر کس از هفتصد تومان کمتر پول برای مصارف راه داشته باشد مکه بر او حرام است.»
گفتم: «برادر! خدای راست آورده که تو مجتهد نشدهای. در نخستین مرحله، میخواهی حلال را حرام کنی؟»
گفت: «همشهری! ببخشید از شدت دلسوزی فضولی کردم. نمیدانید اگر حالت اینان را شما خود میدیدید و سختیهایی که در مکه و مدینه از بیپولی کشیدند ملاحظه میکردید، بیش از آنچه من میگفتم شما خود میگفتید. خدای قسمت فرماید تا ببینید آنوقت خواهید فهمید که من چه گفتم. پریشانی لباس و امر زندگانی اینان به درجهای است که شخص از آن اعراب سر و پا برهنه خجالت میکشد.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-tebriz-seyahetinin-icmali-6
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آنجایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- میگوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایرهای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث میشود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط مییابد تا آخر از شدت بسط محو میشود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»
Əlavə, 5نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرحهای متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشقهای کافی ترتیب داده شده است. من در اینجا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا مینمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشتهاند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر میکنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد میتواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی میتواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران میتواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوبترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها میتواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحبمنصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.
DibaçəƏlqərəz, İbrahim bəyin səyahatnaməsinin möhtərəm oxucuları onun işinin aqibəti intizarındadırlar. Vətənpərvərlər o vətən vurğunu olan qeyrətli cavanın vəziyyətindən xəbərdar olmaq üçün hər yandan məktublar yazıb, peyğamlar göndərərək soruşdular ki, pərdə düşdükdən və yanğın söndürüldükdən sonra o ürəyi yanıqlı vətən didərgini otaqdan bayıra çıxarıldıqda öldümü, xəstələndimi və ya səlamət qurtardı? Onun əli mehriban anasının əlinə çatdımı?Təəssüb çəkməyin nə ilə nəticələndiyi, ölən günə kimi nə kimi müsibətlərə düçar olması hamıya aydın olsun deyə o qeyrətli cavanın taleyinin sonunu Yusif əminin yazıb qeydə almasına baxmayaraq, bir para mülahizələrə görə, o nakam vətənpərvərin sərgüzəştinin çap və nəşr etdirilməsindən sərf-nəzər olunmuşdu. Fəqət vətənpərvərlər həddindən artıq israr edib, o başıbəlalı, qeyrətli cavanın işinin aqibətindən xəbərdar olmaq arzusunda olaraq onun nəşrini təkidlə xahiş etdilər. Hətta millətini sevən vətənpərvərlərdən biri iki yüz tümən pul göndərdi; əsərin çap olunmasına iqdam edildikdə səkkiz yüz tümən də göndərəcək idi. Bu o deməkdir ki, o, vətən yolunda, yəni bu qeyrətli cavanın başına gələn macəranın nəşr etdirilməsi yolunda min tümən xərcləməyə hazırdır.
Yusif əminin tərcümeyi-halıNökəriniz Yusif Abdulla oğlu öz tərcümeyi-halını müxtəsər şəkildə bu kitabın oxucularına nağıl edir:Doğulduğum yer Təbrizin rayonlarından olan Tufarqan qəsəbəsidir. Əmim Təbrizdə sakin olduğuna görə, atam məni doqquz yaşımda Təbrizə aparıb hörmətli əmimə tapşırdı ki, məktəbə qoysun. İstəyirdi onun nəzarəti altında dini elmləri öyrənim. Səkkiz il məhəllə məktəbində oxudum, dörd il də mədrəsədə tələbələr sırasında əyləşib sərf-nəhvi öyrəndim.
Başqa şairlərin şeirləri
Şeyx Şamil ki bu gün qeyrəti-islam elədi,Nüsrəti bəxş buna izd və yəzdan elədi,
Hay mədədÇox çalışdım, mətləbimə çatmadımArzu mənim canda qaldı, hay mədəd
Fərhad olmazDərd-qəmin ərbabıyam,Dərdlər məndən irad olmaz,
Etiqadın ilə möhkəm bil yəqin ey pürxirədEtiqadın ilə möhkəm bil yəqin ey pürxirəd,Ciddü cəhd verməz səmər ta olmasa həqdən mədəd.