باری، از «مرند» نیز حرکت نموده فردای آن طرف ظهری وارد کنار «ارس» شده تا پای از رکاب خالی کردیم دیدم یکی در برابر ایستاده در نهایت تحکم گفت: «خان شما را می‌خواهد!»

گفتم: «خان کیست و اسمش چیست و با ما چه کار دارد؟»

گفت: «خان امین تذکره است. می‌خواهد تذکره‌های شما را دیده قول بکشد.»

گفتم: «پس بگو تذکره‌ها را می‌خواهد نه شما را!»

گفت: «بلی، تذکره‌ها را!»

دادم برد. بعد از چند دقیقه آورد، چهارده قران پول قول خواست. دادم.

گفت: «ما هم خدمتی کردیم.»

دو قران هم به او دادم. ممنون شد. گفت: «خوش آمدید به سلامت بروید!» و خود رفت.

پس ما نیز فارغ شده به اطراف نظری کرده دیدم به قدر دویست نفر از هموطنان مفلوک و پریشان که امثال‌شان را در باطوم و بادکوبه بسیار دیده بودم در آن‌جا جوقه جوقه در زیر آفتاب ایستاده کسان امین تذکره نیز اطرافشان را گرفته به جمع‌آوری پول تذکره مشغول‌اند. از هر کس که بوی پولی برده‌اند زیاد می‌خواهند. آنان را که بی‌پول‌اند زیر دشنام و سیلی و لگد گرفته‌اند. قیل و قال و هنگامهٔ غریبی است. دلم به حالشان خیلی سوخت.

در این اثنا، در سمت دیگر نیز جمعی را دیدم که با دف و تمبک و چند بوزینه و عنتر رقاص ایستاده، چند تن پسران کوچک مزلف نیز ملبس به لباس زنانه همراه ایشان است. آنان نیز با مأموران تذکره در های و هوی و گیر و دار بودند.

پرسیدم: «اینان کیانند و این داد و فریاد برای چیست؟»

گفتند: «این جماعت هم می‌خواهند که آن سمت رود ارس بگذرند. شغلشان در ممالک قفقاز در به در گردیدن و رقصاندن این پسران و بوزینه و عنتر است که بدین منوال از هر دری چیزی گرفته بدان گذران کنند. قیل و قالشان برای این است که خان امین تذکره از بوزینه و عنتر نیز پول تذکره می‌خواهند. اینان هم نمی‌دهند و می‌گویند این یکی بدعت است. حال سه شبانه روز است که در این‌جا معطل هستند و در میان، مأمورین تذکره و این جماعت همه روزه بدین وتیره گیر و دار است که می‌بینید.» -این معنی هم موجب مزید حیرت و تعجب من شد.

باری، دلم می‌خواست که یک ساعت اول بدان سمت گذشته، امثال این حالات کدورت‌انگیز را نبینم. پس به طرف معبر رود آمده دیدم اسباب نقلیه از این رودخانه منحصر به یک «کرو» یعنی قایق است که گویا در قدمت نسبش به کشتی حضرت نوح -علی نبینا و علیه‌السلام- می‌رسد. این قایق مسافرین را بر آن سمت رودخانه -که سرحد روس است- نقل می‌دهد. ما نیز دو نفری دو قران داده به قایق نشستیم. چون قایق کمی از ساحل دور شد، یوسف‌عمو به طرف ایران نگاهی کرده و گفت: «خداوندا! صد هزار بار شکر که تن درست از این مملکت ویران خلاص شدیم.»

هر چند که یوسف‌عمو این شکر را محض به لحاظ سلامتی من می‌نمود، اما خیلی بی‌ملاحظه سخن گفت، چه می‌دانست که این سخنان با طبیعت و خوی وطن‌پرستانهٔ من بسیار منافات دارد. از این گفتار بی‌موقع و بی‌ملاحظهٔ او دلم سخت آزرده گشت. چندان متأثر شدم که به تقریر نمی‌آید. گویی یک دیگ آب جوشیده و سوزنده را به سرم فروریختند. دود از نهادم برآمد.

گفتم: «ای مرد بی‌انصاف! گناه این خاک پاک چیست؟ وطن را ترک می‌کنی به جای این‌که دعای ودایع خوانده از خداوند درخواست کنی که وسیلهٔ سعادت را فراهم بیاورد؛ بالعکس اظهار شادی و تشکر می‌نمایی؟ عجب دل سختی داری!»

این را گفته و تمام نکرده گریهٔ بی‌اختیاری بر من غلبه نمود و به های‌های بنای گریه گذاشته گفتم: «ای وطن عزیز و گرامی! تن و جانم فدای خاک تو باد! تو در مذهب من مبارک‌تر از خُلد برینی. خاک تو مایهٔ زندگانی و هوایت رشک هوای بهشت جاودانی است. آوخ که اولاد ناخلف قدر بلند تو را پست کردند و به حفظ جلالت شأن تو نپرداختند و تو را در انظار بیگانگان خوار و بی‌مقدار کردند، طرف حب تو را -که پاک پیغمبر خدا همسنگ ایمان قرار داده بود- مهمل گذاشتند؛ غافل از این‌که در پایان کار، این خواری و مذلت عاید روزگار خود آنان و اخلاف آنان خواهد بود. ای وطن مقدس من! فرزندان جاهل تو قدر تو را چندان مجهول گذاشتند که امروز هر ناخلفی که از آغوش تربیت تو بیرون می‌شود به جای این‌که از فراق تو خون بگرید و به یاد مهر و محبت‌های تو گریبان شکیبایی را چاک زند بی‌شرمانه به سبب دوری گرفتن از تو شکرها کرده شادمانی‌ها می‌کند اما من آنم که در فراق تو دلم داغدار و دیدگانم اشک‌بار است. ترک کردن تو در مذهب من از ترک جان دشوارتر است.

می‌روم، از سر حسرت به قفا می‌نگرم خبر از پای ندارم که زمین می‌سپرم

آری! من نیز هزار شکوه بر لب دارم ولی شکایت من همه از ابنای ناخلف تو است که حق پرورش تو را ادا نکرده بر تو ستم می‌کنند. باغ را گناه چیست که باغبانش کاهل و تن‌آسای باشد و آن را خراب و پریشان نگاه دارد؟

ای گرامی وطن من! هر چند که من از اولاد بی‌مهر تو -که برادران من‌اند- شکایت دارم، اما می‌دانم که آنان نیز از من خشنود نیستند. پس از این، در مجالس و محافل از من گله‌ها و شکوه‌ها خواهند کرد و بلکه مرا به سبب مهری که به تو دارند به دیوانگی متهم خواهند نمود. دور نیست که در دفتر خودشان نام مرا پرگوی، یاوه‌درای، مختل‌الشعور ثبت خواهند نمود، چنان‌که من نیز ایشان را! و تاریخ ایران هم نام مرا دیوانه ثبت خواهد نمود. اما بر ایشان حرجی نیست چون از معنی حب وطن و عوالم بلند وطن‌پرستی بی‌خبرند.»

رفته‌رفته گریه‌ام شدت گرفت راه نفسم بسته شد، زبانم از گفتار باز ماند.

یوسف‌عمو فهمید سهو کرده و بی‌موقع سخن گفته است. خواست صحبتی به میان انداخته مرا از آن حال اندوهناک بازآورد. گفت: «سرکار بیگ! نگاه کنید از غایت سکونی که در جریان آب است معلوم نمی‌شود که آب به کدامین طرف جریان دارد.» -و معلوم هم بود که از گفتهٔ خود خیلی نادم و شرمنده است.

پس من نیز از آن حالت تعصب باز آمده قایق هم بدان سمت ساحل -که سرحد است- رسید. هر دو خارج شده اسباب را نیز بیرون آوردیم. همان ساعت، مأمورین گمرک و سرحد روس آمده پاسپورت‌ها را «ویزه» [ویزا] کردند، یعنی دیده و قول کشیدند. پس از آن، مأمور پوست را دیده اسب خواستند. فوراً حاضر کردند، سوار شده به راه افتادیم. در اثنای راه، به‌جز از شهر نخجوان جایی که طرف اعتنا باشد نبود. از آن‌جا گذشته پس از طی مسافت بعیدی به شهر ایروان -که از بلاد مشهورهٔ قفقاز است- رسیدیم. در پوست‌خانهٔ این‌جا به مناسبت کثرت تردد مسافرین اسب حاضر نبود. بایستی سه چهار ساعت معطل و منتظر ورود اسب باشیم. لهذا پایین آمده در آن‌جا قدم می‌زدم که ناگاه دیدم یک نفر فراش که در کلاهش علامت شیر و خورشید بود حاضر شده گفت: «آقا! باید تذکره‌های خودتان را بنمایید.»

نشان دادیم.

گفت: «دو منات بدهید!»

بی‌چون و چرا دادم. گرفت و رفت.

یکی از مأمورین پوست‌خانه گفت: «چرا پول دادید؟ اینان هیچ حق ندارند که بدین عنوان پولی از مسافرین بگیرند. ولی با این‌که حق ندارند باز می‌آیند و می‌خواهند اما هیچ کس نمی‌دهد و بسا می‌شود که کوتک هم می‌خورند؛ مگر از وضع مردمان عاجز و آواره که گاهی چیزی به گیرشان می‌آید.»

گفتم: «عیب ندارد ما نیز از آن زمرهٔ عاجزان و آوارگانیم.»

بعد از چهار ساعت انتظار، اسب آورده پوست را بستند از آن‌جا به طرف اخسفه حرکت نمودیم. یک نفر ایرانی رفیق راه ما شد.

پرسیدم: «کجایی هستید؟»

گفت: «از اهل خوی می‌باشم.»

گفتم: «من در این مسافرت سیاحت خوی را نیز در نظر داشتم ولی این یوسف‌عمو مرا مانع شد افسوس که آن شهر را ندیدم.»

پس، از وضع آن‌جا پرسیدم که چه‌طور شهری است. رفیق تعریف کرد. از تجارت و زراعت پرسیدم.

گفت: «همه چیز هست اما تجارت اسلامبول بالمره تمام شد. کسانی که با اسلامبول تجارت داشتند همه خراب شده از پای درافتادند.»

من باز دریغ خوردم که چرا در عزم خود ثبات نکرده از سیاحت آن شهر صرف نظر نمودم.

گفت: «کاش می‌آمدید و می‌دیدید. یک روضه‌خوان تازه از شاگردان «ملاحسین جنی» به خوی آمده، با وجود جوانی چون استاد پیر خود مرثیه می‌خواند. طایفهٔ جن از زیر بغل با او سخن می‌گویند و مرثیه‌های تازه و نو یاد می‌دهند که هیچ گوشی نشنیده است. کتاب مرثیهٔ او را که اجنه نوشته‌اند غیر از خود او احدی نمی‌تواند بخواند. در مجالسی که او مرثیه می‌خواند از ازدحام مردم جای برای هر کس پیدا نمی‌شود. مردم در مرثیهٔ او از دیده به جای اشک خون می‌بارند. رونق بازار تمامی روضه‌خوانان را شکسته کارش خیلی بالا گرفته است.»

گفتم: «خواهش دارم که شما نیز بالعکس این صحبت را پایین بیاورید که مرا بیش از این طاقت شنیدن نیست. به خوی نرفته سیاحتم را تمام کردم و خوب دریافتم که اهل آن شهر به چه دردی مبتلا هستند. «آقا جان! این‌ها خلاف عقاید اسلامیه است که اجنه از زیر بغل یا ردای آدمی مرثیه به او یاد بدهند.»

پس از آن، بساط این صحبت را به کلی درنوردیده با خود مشغول شدم. وقتی به خود بازآمدم که به منزل رسیده بودیم. چهار ساعت در این‌جا به انتظار حرکت ماشین راه‌آهن باطوم نشسته بعد از آن به سمت باطوم حرکت نمودیم -و سیاحتنامهٔ خود را نیز تا آن‌جا نوشتم.

Bəli, Mərənddən də çıxdıq. Sabahısı gün ikindi çağı Araz kənarına çatıb, ayağımızı üzəngidən çıxardıq. Bir nəfər qarşımızda dayanıb amiranə dedi:

“Xan sizi çağırır!”

“Xan kimdir, adı nədir, bizimlə nə işi var,” -- dedim.

“Xan-Əmintəzkirədir, sizin pasportlara baxıb qol çəkmək istəyir,” -- dedi.

“Bəs elədə demə ki, sizi istəyir, de pasportları istəyir,” -- dedim.

Dedi:

“Bəli, pasportları istəyir.”

Pasportları verdim, apardı. Neçə dəqiqədən sonra qayıdıb gəldi. On dörd qran qol pulu istədi. Verdim.

Dedi:

“Bizim də qulluq haqqımızı ver.”

İki qran da ona verdim. Razılıqla dedi:

“Yaxşı yol, sağ-salamatlıqla gedin.”

O çıxıb getdi, biz də farağat tapıb ətrafımıza göz gəzdirdik. Gördüm ki, Batumda, Bakıda görmüş olduğum kimi, həmvətənlərimdən iki yüz nəfərə yaxın halı pərişan adam dəstə-dəstə yığılıb günəşin altında dayanmışdır. Əmintəzkirənin adamları isə onları dövrəyə alıb, pasport pulu toplayırlar. Pul iyi duyduqları hər bir kəsdən daha artıq alırdılar. Pulsuzları sillə-təpik altına salıb döyürdülər. Qəribə bir həngamə idi. Onların halına ürəyim od tutub yandı. Bu əsnada bir qədər aralı, qoltuqlarında dəf-dümbək tutub, yanlarında neçə oyunbaz meymun-əntər saxlamış başqa dəstəni gördüm. Neçə nəfər qız paltarı geymiş telli oğlan onlarla idi. Pasport məmurları bunlarla da əlbəyaxa idilər. Bunların kim olduqlarını, nə üçün səs-küy saldıqlarını soruşdum. Dedilər bunlar da Arazın o tayına keçmək istəyirlər. Peşələri Qafqaz ölkələrini avara-avara gəzişib, bu oğlanları, meymunları, əntərləri oynatmaqdır. Bu vasitə ilə hər qapıdan bir pay dilənib başlarını girləyirlər. Cəncəlin səbəbi də budur ki, Əmintəzkirə meymunlardan, əntərlərdən də təzkirə pulu istəyir. Bunlar da vermirlər. Deyirlər bu təzə dəbdir. İndi üç gecə- gündüzdür ki, burada məəttəl olublar. Gördüyunüz bu həngamə təzkirə məmurları ilə bunların arasında hər gün təkrar olunur. Bu hadisə də məni təəccübləndirib heyrətimi artırdı.

Əlqərəz, bu kədərli vəziyyəti görməmək üçün istəyirdim özümü mümkün qədər daha tez o tərəfə salım. Çayın kənarına gəlib keçidində dayandım. Gördüm çaydan keçmək üçün yeganə bir vasitə bircə dənə qayıqdan ibarətdir. Qayıq da ki, maşallah olsun, o qədər köhnə idi ki, elə bil Nuh peyğəmbərin dövründən yadigar qalmışdır. Müsafirləri bu qayıqla Arazın o tayına rus sərhəddinə keçirirdilər. Biz də iki nəfərə iki qran verib qayıqda oturduq. Qayıq sahildən bir qədər aralanandan sonra Yusif əmi İrana tərəf baxıb dedi:

“İlahi, sənə yüz min şükr olsun ki, canımız bu xaraba ölkədən sağ-salamat xilas oldu.”

Yusif əmi, belə bir şükrü yalnız mənim salamatlığım xatirinə eləməsinə baxmayaraq, çox yersiz danışdı. Çünki bu sözlərin mənim vətənpərvər təbiətimə və xasiyyətimə zidd olduğunu yaxşı bilirdi. Onun bu yersiz sözündən ürəyim bərk incidi. O dərəcədə mənə toxundu ki, sözlə ifadə edə bilmirəm. Sanki başıma bir qazan qaynar su tökdülər. Beynimdən tüstü qalxdı.

Dedim:

“Ay insafsız, bu pak torpağın təqsiri nədir? Vətəni tərk edirsən, əlvida duasını oxuyub, bir daha buraya qayıtmağı allahdan diləməkdənsə sevinib şükr edirsən. Qəribə daş ürəyin var!”

Sözümü deyib qurtara bilmədim, məni ixtiyarsız ağlamaq tutdu. Hönkür-hönkür ağlayıb dedim: "Ey mənim əziz, sevimli vətənim! Canım, ruhum sənin torpağına fəda olsun. Mənim məzhəbimdə sən cənnətdən də müqəddəssən. Sənin torpağın diriliyin bulağı, havan isə əbədi cənnət havasının həsəd aparacağı bir havadır. Heyf ki, naxələf övladın sənin yüksək qədrini alçaltdı, sənin şan-şövkətini qorumadı, səni əcnəbilərin gözündə xar etdi. Peyğəmbərimizin imana bərabər hesab etdiyi vətən məhəbbətini unutdu. Daha bunu bilmədi ki, bu xarlıq işin sonunda onların özlərinə və övladına şamil olacaqdır!

Ey mənim müqəddəs vətənim! Bu cahil övladların sənin qədrini o dərəcədə aradan aparmışlar ki, bu gün sənin mehriban qucağından ayrılıb gedən hər bir naxələf fəraqın üçün qan ağlamaqdansa, qayğı və məhəbbətini yad edib kədərlənməkdənsə, səndən ayrıldığına görə utanmazcasına şükr eləyib sevinir. Amma mən sənin fəraqında ürəyi dağlı, gözləri yaşlı bir oğlunam. Mənim məzhəbimdə səndən ayrılmaq can verməkdən də çətindir.

Gedirəm, həsrət üzündən baxıram arxaya mən, Ayağımdan xəbərim yox, necə arxamca gəlir.

Bəli, mənim də dilimdə minbir şikayətim var; ancaq mənim şikayətlərimin hamısı sənin naxələf övladlarındandır. Onlar sənin haqqında öhdələrində olan borcu yerinə yetirməyib, sənə cəfa edirlər. Bağbanı tənbəl olan bağın saralıb solmaqda nə təqsiri var.

Ey mənim əziz vətənim! Hərçənd ki, mənim qardaşlarım olan vəfasız övladlarından şikayətim var. Ancaq onların da məndən narazı olduqlarını bilirəm. Onlar bundan sonra yığıncaqlarda, məclislərdə məndən gileylənib şikayətlənəcəklər. Bəlkə də məni sənə bəslədiyim dərin məhəbbətə görə dəlilikdə ittiham edəcəklər. Öz dəftərində mənim adımı bir boşboğaz, cəfəng danışan boşbeyin kimi qeyd etmələri də bəid deyil. Mən onların adını, İran tarixi isə mənim adımı bir dəli kimi qeyd edəcək. Amma onların vecinə deyil, çünki vətənpərvərliyin mənasından, onun ülvi aləmindən xəbərsizdirlər".

Ağlamağım getdikcə şiddətləndi, nəfəsim tıxandı. Daha dilim söz tutmadı. Yusif əmi yanılıb yersiz danışdığını anladı, araya söz salıb, məni kədərli vəziyyətdən qurtarmaq istədi. Dedi:

“Bəy əfəndi, baxın, su elə lal axır ki, heç bilmirsən hansı tərəfə cərəyan edir.”

Doğrudan da, Yusif əminin öz sözündən artıq dərəcədə peşmançılıq və xəcalət çəkməsi aydın idi. Mən kədər aləmindən ayrıldım. Qayıq da çayın sərhəd olan sahilinə çatdı. İkimiz də yük- yapımızı götürüb qayıqdan çıxdıq. Rusiyanın gömrük və sərhəd məmurları o saat gəlib pasportlarımıza viza qoydular. Yəni pasportlara baxıb qol çəkdilər. Ondan sonra çaparxana məmurunu görüb at istədim. O dəqiqə atları hazırladılar. Minib yola düşdük. Yol üstündə Naxçıvan şəhərindən başqa diqqətəlayiq bir yer görmədik. Oradan da keçib uzun bir məsafəni arxada qoyandan sonra Qafqazın məşhur şəhərlərindən olan İrəvan şəhərinə çatdıq. Müsafir çox olduğuna görə buranın çaparxanasında hazır at yox idi. Üç-dörd saat məəttəl olub at gözləməli idik. Ona görə də gəlib aşağıda gəzməyə başladım. Birdən papağında şiri-xurşid əlaməti olan bir fərraş gəlib dedi:

“Ara, təzkirələrinizi verin baxım.”

Təzkirələrimizi göstərdim. Dedi:

“İki manat verin.”

Sözsüz-sorğusuz çıxarıb iki manat verdim. Alıb getdi. Çaparxana məmurlarından biri mənə dedi:

“Nə üçün ona pul verdiniz? Təzkirəyə baxmaq adı ilə bunların müsafirlərdən pul almaq haqları yoxdur. Ancaq haqları olmaya-olmaya gəlib istəyirlər. Heç kəs onlara bir şey vermir, hətta bəzisindən kötək də yeyirlər. Yalnız bəzi aciz-avaradan bir şey qopara bilirlər.”

“Eybi yoxdur,” -- dedim. -- “Elə biz də aciz-avaralardan biriyik.”

Dörd saat dayandıqdan sonra atları gətirib qoşdular. Biz poçta ilə Axaltskə tərəf yola düşdük. Bir iranlı da bizə yoldaş idi. Ondan soruşdum:

“Haralısınız?”

“Xoyluyam,” -- dedi.

Dedim:

“Bu səfərimdə mən istəyirdim Xoy şəhərini də səyahət eləyim. Amma bu Yusif əmi məni qoymadı. Heyf ki, o şəhəri görmədim. Bir deyin görüm ora necə şəhərdir?”

Yoldaşımız şəhərin vəziyyətindən bir qədər söhbət elədi. Oranın ticarətindən, əkinindən soruşdum.

Dedi:

“Hər şey var, amma İstambulla ticarəti tamamilə kəsilibdir. İstambulla ticarəti olanların hamısı iflasa uğramış, ayaqdan düşmüşlər.”

Mən yenə də o şəhəri səyahət etmək əzmində möhkəm olmayıb, oraya getmədiyimə təəssüfləndim. O dedi:

“Kaş bir gəlib görəydiniz. Molla Hüseyn Cinninin şagirdlərindən biri Xoya təzə rövzəxan gəlibdir. Cavan olmasına baxmayaraq öz qoca ustadı kimi mərsiyə oxuyur. Əcinnə tayfası onun qoltuğunun altında gizlənib onunla danışır, ona elə təzə mərsiyələr öyrədirlər ki, heç xoruz səsi eşitməyibdir. Cinlərin onun üçün yazdıqları mərsiyə kitabını onun özündən başqa bir kəs oxuya bilmir. Mərsiyə məclislərində adam əlindən iynə salsan yerə düşməz. Camaat onun mərsiyəsində göz yaşı axıtmaq əvəzinə qan ağlayır. Bütün mərsiyəxanların bazarını bağlayıbdır. İşi yaman tutubdur.”

Dedim:

“Zəhmət olmasa, bu söhbəti büküb bir tərəfə qoy, bundan artıq eşitmək taqətim yoxdur. Xoya getməmiş səyahətimi qurtardım. Sizin fərmayişinizdən o şəhərin əhalisinin nə kimi dərdə mübtəla olduğunu anladım. Mənim ağam, bu sözlər müsalmançılığın tamamilə ziddinədir. Necə yəni cinlər gəlib adamın qoltuğunda gizlənir, yaxud əbasının ətəyi altında əyləşib ona mərsiyə öyrədirlər.”

Bununla söhbətimizi qurtarıb fikrə daldım. Yalnız mənzilə gəlib çatan vaxt özümə gəldim.

Burada da dörd saat oturub Batuma gedən qatarın intizarını çəkdik. Qatar gələn kimi oturub, Batuma yola düşdük. Mən də öz səyahətnaməmi burayadək yazdım.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Əlavə, 3

این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرط‌ها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقه‌های عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنج‌هزار قزاق و قدری سواره‌نظام خفیف همه‌جا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آن‌ها فوج پل‌سازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پل‌ها بر رودخانه‌ها نصب بکنند و سایر پل‌ها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعت‌های ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینه‌های بزرگ، ماهوت اعلی به رنگ‌های مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علی‌الخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچه‌های ابریشمین و پرده‌های تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکته‌بینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشه‌ها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالون‌ساز و صاحب‌منصبان آتش‌بازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشن‌های بزرگ بگیرند و جنگ‌های هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همین‌که عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمی‌توان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.

25 dəq
Əlavə, 4

مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آن‌جایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- می‌گوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایره‌ای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث می‌شود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط می‌یابد تا آخر از شدت بسط محو می‌شود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»

13 dəq
Əlavə, 5

نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرح‌های متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشق‌های کافی ترتیب داده شده است. من در این‌جا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا می‌نمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشته‌اند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر می‌کنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد می‌تواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی می‌تواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران می‌تواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوب‌ترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها می‌تواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحب‌منصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.

13 dəq
Dibaçə

Əlqərəz, İbrahim bəyin səyahatnaməsinin möhtərəm oxucuları onun işinin aqibəti intizarındadırlar. Vətənpərvərlər o vətən vurğunu olan qeyrətli cavanın vəziyyətindən xəbərdar olmaq üçün hər yandan məktublar yazıb, peyğamlar göndərərək soruşdular ki, pərdə düşdükdən və yanğın söndürüldükdən sonra o ürəyi yanıqlı vətən didərgini otaqdan bayıra çıxarıldıqda öldümü, xəstələndimi və ya səlamət qurtardı? Onun əli mehriban anasının əlinə çatdımı?Təəssüb çəkməyin nə ilə nəticələndiyi, ölən günə kimi nə kimi müsibətlərə düçar olması hamıya aydın olsun deyə o qeyrətli cavanın taleyinin sonunu Yusif əminin yazıb qeydə almasına baxmayaraq, bir para mülahizələrə görə, o nakam vətənpərvərin sərgüzəştinin çap və nəşr etdirilməsindən sərf-nəzər olunmuşdu. Fəqət vətənpərvərlər həddindən artıq israr edib, o başıbəlalı, qeyrətli cavanın işinin aqibətindən xəbərdar olmaq arzusunda olaraq onun nəşrini təkidlə xahiş etdilər. Hətta millətini sevən vətənpərvərlərdən biri iki yüz tümən pul göndərdi; əsərin çap olunmasına iqdam edildikdə səkkiz yüz tümən də göndərəcək idi. Bu o deməkdir ki, o, vətən yolunda, yəni bu qeyrətli cavanın başına gələn macəranın nəşr etdirilməsi yolunda min tümən xərcləməyə hazırdır.

13 dəq

Başqa şairlərin şeirləri