Təbriz səyahətinin icmalı, 3
باری، از مطلب باز دور افتادیم. این صحبتها تمام نشده بود که از دور قصبهٔ مرند نمایان شد. ما نیز اسبها را رکاب کشیده، بعد از ساعتی طی مسافت، وارد شده در چاپارخانه پیاده شدیم.
چاپار گفت: «از قراری که معلوم میشود چند ساعتی در اینجا معطل خواهیم شد، چونکه در اینجا تردد چاپاری بسیار است. از یک طرف به جانب ارونق و انزاب و از سوی دیگر به تبریز و به سرحد جلفا تردد مسافرین زیاد است؛ از آن رو خیلی کمتر اتفاق میافتد که در چاپارخانه اسب حاضر باشد. خلاصه، چون پایین آمدیم گفتم قدری چایی حاضر کنند، خورده از رنج راه تا یک درجه برآساییم.
دیدم سه چهار نفر دیگر مثل ما تازه وارد شده خورجین و سایر لوازم و اسباب سفرشان را به طرفی چیده نشستهاند. و یکی از آنان را دیدم که قامت بلند و ریش سیاه رنگ کرده و با دستهای رنگین از حنا که انگشتریهای متعدد عقیق در انگشت و از شال ترمهٔ رضایی عمامه در سر و کلیجهٔ سنجابی در بر داشت. آن مرد متشخص دستمال سیاهی نیز به گردن بسته غرق دریای اندوه و کدورت نشسته بود.
بعد از خوردن دو سه فنجان چایی گفتم: «یوسفعمو، برخیز برویم قدری در این قصبه گردش کنیم!»
از آن مسافرین پرسیدم: «آقایان! از کدامین راه به بازار این قصبه میتوان رفت؟»
همان مرد معمم و متشخص طرف جواب واقع شده گفت: «هر گاه میوه و فلان خواهید خرید از این طرف بروید.»
گفتم: «چیزی نخواهم خرید، محض تماشا میروم.»
گفت: «اگر مقصود تماشا است هیچ نروید که در تمام قصبه بهجز از دیدهٔ گریان مردان و فریاد و نوحهٔ زنان چیزی نخواهید دید و شنید. تمام محلات شهر ماتمزده و صاحبعزایند.»
گفتم: «مگر چه حادثهای روی داده است که مصیبت، آن تمامی شهر را فراگرفته است؟»
گفت که: «یک ماه است بلای آبله از آسمان به زمین نازل گشته هیچ خانهای نیست که طفلی از آن بدین بلای خداوندی فوت نشده باشد. دل هیچ والدینی را پیدا نمیتوان کرد که به مرگ جگرگوشهٔ خودشان زخمدار نباشد. از آن جمله یکی هم من بدبختم که در ظرف یک هفته به مرگ دو فرزند دلبند، دلم داغدار است. گذشته از اندوه مرگ فرزندان، ناله و فریادهای شبانهروز مادرشان نیز چگرم را کباب و زندگانی را بر من حرام کرده. این است که مدهوشانه عزم سفر کرده سر به بیابان گذاشتهام، نمیدانم به کجا میروم و چه خواهم کرد.
بیچاره در این اثنا چند بیت نوحه مناسب حال خود به آواز بلند خوانده به های و های بنای گریه گذاشت و چون چشمه اشک از چشمانش باریدن گرفت. دلم به حالش خیلی سوخت.
گفتم: «مگر «آبلهکوبی» نکرده بودید؟»
گفت: «ای بابا! چه آبلهکوبی؟ اینها همه قول فرنگان است. مشیت الهی بدین تعلق گرفته بود.» -از امثال این سخنان بسی برشمرد.
گفتم: «آقا اسم شریف شما چیست؟»
گفت: «حاجی ملا... روضهخوان مرندی.»
گفتم: «حاجی آخوند! از صدمهٔ این مرض چند تن طفل از این شهر فوت شده؟»
گفت: «به حساب گورکنان، تا دیروز ششصد نفر به خاک سپرده شده است. زیاده بر یکصد طفل نیز کور و معیوب و علیل شدهاند.»
گفتم: «آقا جان! وبال خون اینهمه اطفال معصوم همه به گردن شما و گردن کسانی است که در این اعتقاد هستند [که] آبلهکوبی قول فرنگ است. این جهالت تا به کی؟ اینها چه حرف است؟ بدین اعتقاد سست، سبب فوت اینهمه اطفال معصوم شدهاید بس نیست که میخواهید این معنی را هم بیشرمانه به مشیت خداوندی اسناد بدهید؟ پناه میبرم به خدای از این اعتقادات باطلهٔ شما! اینها همه نتایج مشئومهٔ غفلت و جهالت شما است. مشیت خداوندی بدین علاقه گرفته است که از مشتی آب و گل، مانند من و تو هیکلی در احسن تقویم پدید آید، ناطق و ممیز نیک از بد باشد، به اقتضای هوش و خردی که دست قدرت خداوندی در مغز و دل آدمی آفریده علم بیاموزد، خدا را به یگانگی شناسد و از روی شناسایی بندگی کند. خدای هیچ چیزی را بیاسباب خلق نفرموده هر مرضی دوایی آفریده است. بسیاری از رویندهها و گل و گیاه بیابان دوای اینجور دردهاست. پیشوایان ما چندین جا ما را تأکید فرمودهاند که بیمار باید پیش طبیب رفته طلب معالجه کند. مگر نشنیدهای که حکیم علیالاطلاق به حضرت موسی علیهالسلام در رنجوری امر فرمود که: یا موسی! من بیوسیله و سببی به تو شفا نمیبخشم، مگر اینکه پیش طبیب بروی و درد خود را بازگویی؟ مگر نخواندهای که حضرت ختمی مرتبت -صلواتالله علیه و آله- فرمودند در شهری که طاعون یا وبا ظهور کرده باشد بدانجا داخل نشوید و هر گاه در ظهور مرض داخل بودهاید تا رفع مرض از آنجا خارج نروید؟ فرنگی همین فرمایش پاک پیغمبر خدا را کار بسته تنها نام آن را «کرانتین» [قرنطینه] گذاشته است و به فرمودهٔ آن جناب عمل مینماید. ولی جای تأسف این است که هنوز من و تو از عدم آگاهی، با وجود پیروی به شریعت پاک اسلام، معنی فرمایشات و اوامر پیشوایان خودمان را نمیدانیم، اما فرنگان با وجود بیگانگی میفهمند و عمل هم میکنند. «ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا؟»
دولت آلمان امروزه دارای صد کرور رعیت است. در تمامی ممالک آلمان در ظرف سال دوازده ماه، ششصد تن از اطفال آن مملکت از صدمهٔ مرض آبله فوت نمیشود. اما شما، از غایت تنبلی و کاهلی و عدم علم و آگاهی، در ظرف یک ماه هفتصد طفل معصوم را -که از نخستین وسایط تکثر جمعیت ملیه بودند- در این قصبهٔ کوچک مسافر دچار عدم کردهاید، و این را هم بیباکانه به مشیت خداوندی نسبت میدهید. هر گاه مشیت خداوندی بدان تعلق گرفته بود، پس چرا گریه و ناله میکنی؟ اینهمه آههای آتشین برای چیست؟ باید شاد و خرم باشی!»
خلاصه، [از] این گفتوگوهای طولانی باز عنان اختیار از دستم رفته حالتم دیگرگون گشت. دیدم یکی دیگر از مسافرین به دقت تمام متوجه حالت من و سخنان من است.
پرسید: «همشهری شما کجایی هستید؟»
گفتم: «اینجایی.»
گفت: «یعنی مرندی؟»
گفتم: «نه ایرانی هستم.»
گفت: «نه، ایرانی اینگونه سخن نمیگوید.»
گفتم: «ایرانی هستم ولی در مصر اقامت دارم.»
گفت: «دیدی من سهو نکردهام، ظن من درست درآمد؟ برادر عزیز، تندی و اوقات تلخی مکن! این آقا مرثیهخوان این شهر است. درد او برای خودش کافی است، تو چرا دعوا و آزارش میکنی؟»
گفتم: «مقصود من دعوا و آزار نیست. من هر جا امثال این سخنان دور از حکمت و عقل بشنوم، بیاختیار عنان شکیبایی از دستم میرود. خود انصاف بفرما! من حرف بد میزنم؟»
گفت: «من از اول ملتفت سخنان شما بودم. همه را به قاعده و حق گفتی، اما زمان و مکان را هم باید ملاحظه نمایی. آری! در آن مملکتها که شما دیدهاید آبلهکوبی میکنند، کرانتین میگذارند، منافع این هر دو عمل نیز برای عالم انسانیت چون آفتاب روشن است. ولی آنقدر هست که در آن مملکتها در میان دولت و ملت معاملهٔ پدری و فرزندی است. هرگاه یک بچهای از ملت به قضا و بدون اجل حتمی درگذرد، دولت چنان میپندارد که آن طفل از خود او فوت شده دقیقهای از جست و جوی اسباب فوت آن طفل خودداری نمیکند، تا اینکه سبب فوت آن را دریافته و برای آینده ابواب آن قضا را میبندد. من خود مدتی در اسلامبول بوده همهروزه میدیدم که اطبای دولتی کوچه به کوچه، محله به محله، در به در، خانهها را میگردند، اطفال را مجاناً آبلهکوبی میکنند اگر احیاناً یکی طفل خود را آبلهکوبی نکند و به اعتقاد همین جناب حاجی آخوند باشد، پس از آنکه معلوم شد مورد مؤاخذه میشود. در تمامی شهرها و قصبات حتی دهات گوشه و کنار نیز همین قاعدهٔ مستحسنه مجراست. تولدات نیز باید به نام و نشان ثبت دفتر نفوس بشود، وفیات نیز به همان منوال. در هر هفته مقدار فوتشدگان را به واسطهٔ روزنامهها اعلام میکنند که در ظرف این هفته فلان مقدار از اهالی شهر فوت شدهاند. مرض هر یک را معین مینمایند. هرگاه از امراض ساریه و مستولیه ظهور نموده باشد، فوراً برای گرفتن جلوی آن تدابیر مقتضیه به کار برده میشود و ادارهٔ صحیهٔ کمال مواظبت و اقدامات را در رفع آن به عمل میآورد. حالا بیایید وضع این مملکت بدبخت ما را ببینید که اگر در یک شب نصف ساکنان شهری از سوءالقضا بمیرند دولت را ابداً پروای تجسس حال آنان نیست، سهل است که به دفن مردگان نیز اقداماتی به کار نمیبرد، تا چه رسد به فوتشدگان از آبله و زلزله. آنچه در نظر دولت از همه چیز بیمقدارتر است، همانا حیات تبعه و زیردستان است و بس. هرگاه اهالی یک مملکتی از قحط و غلا مشرف به موت باشند حاکم آن مملکت از شکار رفتن دقیقهای تأخیر نمیکند. در شهرهای معتبر هر درویش بنگی و هر عطار دوا فروش طبیب است و هر پیرزن دهاتی قابله. دلاکان هم که جای خود دارند، دوای هر دردی در همیان ایشان است. همه روزه، جمعی را این بیانصافان میکشند و احدی از اینان نمیپرسد که فن بسیار نازک طب را کجا یاد گرفتهای و از کدامین مدرسهٔ طبیه شهادتنامه داری؟ پدر من نیز حکیم بود، بعد از فوت آن مرحوم اقارب و خویشان و دوست و آشنایان یکسره پیش من جمع شدند که «نباید چراغ پدر را خاموش بگذاری! شکر خدای را سواد داری، اینک کتاب طب پدر که تمام دواها را نوشته بردار و مشغول معالجهٔ مردم باش که طبابت این مملکت مخصوص خانوادهٔ شماست!» گفتم: «بابا! من کجا طبابت کجا؟ به رضای خدا دست از گریبان من بکشید و به حال خودم بگذارید! من از مرض و معالجهٔ آن چه خبر دارم؟ مرا به شرکت در خون مسلمانان اصرار نکنید! من وجدان و ناموس خود را هیچوقتی بدین کار راضی نتوانم بکنم.» خلاصه، هر چه اصرار کردند نپذیرفتم. ناچار کتاب طبی را که از پدر به میراث مانده بود، به آقا صمد عطار به چهارده تومان فروخته خلاص شدم. لکن آقا صمد حالا از دولت آن کتاب آقا میرزا عبدالصمد حکیم شده خیلی شهرت حاصل نموده فرداست که حکیمباشی خواهد شد و از دولت لقبی نیز خواهد یافت. هرگاه در آخرت هم مثل «مرند» و سایر ممالک ایران پسر را به عوض پدر به جوب و شکنجه بگیرند آنوقت وای بر حال من! چونکه میدانم پدر مرحوم زیاده بر دویست نفر مسلمانان اجل نرسیده را به معالجات مخالف و دواهای مضر کشته است. بیچاره به هر ناخوشی جوشانده و غذای هر مریضی را آش آلوبخارا تجویز مینمود و به هر ناخوش فصد و حجامت امر میفرمود. روزی پیرمردی را که یک سال بیشتر رنجور و بستری بود کسانش برای معالجه پیش پدر مرحوم آوردند. من نیز حاضر بودم. گفت باید حجامت کرد. بعد از رفتن مریض گفتم: «آقا! اگر تجویز حجامت برای اخراج خون است از رنگ و روی مرد معلوم است که در تمامی عروقش یک مثقال خون نمانده. اگر مقصود بادکش است این مرد خرمن حیاتش را به باد داده، خود دم واپسین اوست.» مرحوم در آن اثنا نگاه غضبآلودی به سوی من کرده پرسید: «پس به مریض چه باید گفت؟» گفتم: «چه عرض کنم؟» گفت: «حالا که نمیدانی، فضولی مکن!»
صحبت در اینجا به ختام رسید. واقعاً من هیچ ایرانی را بدین انصاف ندیده بودم. مردی خوشخلق و بذلهگوی ظریفی بود. اطلاعات خارجه هم داشت. از مصاحبتش خیلی خوشوقت شدم. یک قوطی سیگار خوب مصر بقیةالسیف داشتم که یکصد سیگار بود، به هدیه تعارفش کردم، در نهایت صفا پذیرفت. و به همین وسیله آشنا شدیم. من کارت ویزیت داده از او نیز نام و نشانش را پرسیده در دفتر بغلی خود نوشتم. پس از چهار ساعت اقامت در چاپارخانه، آن آشنای تازه را وداع کردیم.
Nə isə, yenə də mətləbdən uzaq düşdük. Bu söhbətlər qurtarmamışdı ki, Mərənd qəsəbəsi uzaqdan göründü. Biz atları mahmızlayıb, bir saatdan sonra Mərəndə çatdıq. Çaparxanada atlardan düşdük. Çapar dedi:
Belə məlum olur ki, bir neçə saat burada məəttəlçiliyimiz olacaq. Çünki burada çapar get-gəli çoxdur. Bir tərəfdən Ərvənq Ənzaba, o biri tərəfdən Təbrizə, Culfa sərhəddinə gedib-gələn müsafirlərin sayı çoxdur. Buna görə də çaparxanada hazır at təsadüfdən-təsadüfə tapılır.
Xülasə, atlardan düşüb, çay sifariş elədik. İstədik yolun yorğunluğunu bir qədər canımızdan çıxaraq. Gördüm üç-dörd nəfər də bizim kimi təzəcə yoldan yetişib, xurcunlarını, səfər ləvazimatını bir tərəfə düzüb əyləşib. Onlardan birinin uca qaməti, qara boyanmış saqqalı, hənalı əlləri, barmaqlarında bir neçə əqiq üzüyü, rizayi tirmə şalından əmmaməsi, əynində səncab dərisindən xəz geyməsi var idi. Bu görkəmli kişi boynuna qara şal salıb, qəm dəryasında qərq olmuşdu. İki-üç stəkan çay içəndən sonra Yusif əmiyə dedim:
“Dur gedək bir az bu qəsəbəni dolanaq.”
Üzümü həmin müsafirlərə tutub soruşdum ki, bazara hansı tərəfdən getmək olar. O, başı əmmaməli, görkəmli şəxs dedi:
“Əgər meyvədən-zaddan alacaqsınız bu tərəfdən gedin.”
Dedim:
“Bir şey almayacağıq, ancaq tamaşa eləməyə gedirik.”
“Məqsədiniz tamaşa eləməkdirsə, onda heç getməsəniz yaxşıdır. Çünki bütün qəsəbədə kişilərin ağlar gözü, qadınların fəryadı və şivənindən başqa bir şey görməyəcəksiniz. Şəhərin bütün məhəllələri yasa batmışdır.”
“Nə kimi bir hadisə baş veribdir ki, onun müsibəti bütün şəhəri tutubdur?” -- dedim.
“Bir aydır ki, göydən bu şəhərə çiçək bəlası nazil olub. Elə bir ev yoxdur ki, orada allahın bu bəlasından bir uşaq ölməmiş olsun. Elə bir valideyn tapmaq olmaz ki, ürəyi öz əziz uşağının ölümündən yaralı olmasın. Onlardan biri də mən qara günlüyəm. Bir həftənin içində iki əziz oğlumu bu qara torpağa tapşırmışam. İki uşağın ölümünün qəmini çəkmək bir yana dursun, onların anasının gecə-gündüz kəsilmək bilməyən ah-naləsi ciyərimi dağlayır, yaşayışı mənə büsbütün haram etmişdir. Ona görə də dəli kimi evimi, dirliyimi buraxıb səfər əzmi ilə bərri- biyabana üz qoymuşam. Heç özüm də bilmirəm ki, haraya gedirəm, nə eləmək istəyirəm.”
Yazıq bu əsnada öz həsbi-halında uca avazla neçə beyt növhə oxuyub, hönkür-hönkür ağladı, gözlərinin yaşı bulaq kimi axmağa başladı. Onun halına ürəyim çox yandı. Dedim:
“Bəs uşaqlara çiçək döydürməmişdiniz?”
Dedi:
“Ay baba, çiçək döydürmək-zad hamısı firəngilərin sözüdür. Allahın istəyi belə imiş, gərək belə ola imiş.”
Bu kimi sözlərdən çox dedi.
“Ağa, sizin ismi-şərifiniz nədir,” -- deyə soruşdum.
“Hacı Molla ... mərsiyəxani-Mərəndidir,” -- dedi.
Dedim:
“Hacı axund, bu xəstəlikdən neçə nəfər uşaq tələf olubdur?”
Dedi:
“Qəbirqazanların hesabına görə dünənəcən altı yüz adam dəfn olunubdur. Yüzdən çox uşaq da ya kor, ya da əlil olmuşdur.”
Dedim:
“Mənim ağam, bu qədər məsum uşağın qanı sizin və sizinlə həməqidə olan adamların boynunadır. Necə ki, yəni çiçək döydürmək firəngilərin sözüdür? Nə vaxtadək bu cəhalətdə qalacaqsınız? Bu sözlər nədir? Belə bir süst etiqadınıza görə bu qədər məsum uşağın ölümünə səbəb olmağınız guya bəs deyilmiş, hələ utanmaz-utanmaz bu işi allahın iradəsinə nisbət verirsiniz. Sizin bu batil etiqadınızın əlindən allaha pənah aparıram. Bunların hamısı sizin qəflətiniz, cəhalətinizin nəticəsidir. Allahın iradəsi bundan ibarət olmuşdur ki, bir ovuc torpaqdan, sudan mənim və sənin kimi ən gözəl görkəmli heykəl yaransın, bu heykəl dil açıb danışsın, yaxşını pisdən seçə bilsin, allahın qüdrət əli ilə beyində və ürəkdə yaranmış ağılın və huşun tələbinə əsasən elm öyrənsin, allahın vəhdaniyyətini tanısın, ona şüur üzrə bəndəlik eləsin. Allah heç bir şeyi səbəbsiz yaratmadığı kimi, heç bir dərdi də dərmansız yaratmamışdır. Çöldə göyərən ot-ələfin çoxu bu cür dərdlərin dərmanıdır. Başçılarımızı bir neçə yerdə bizə qəti şəkildə tapşırmışlar ki, xəstəni həkim yanına aparıb ondan əlac istəyin. Məgər eşitməmisən ki, Musa əleyhissəlam xəstələnən vaxt allah buyurdu: "Ey Musa, mən səbəbsiz, vasitəsiz sənə şəfa bağışlamaram, gərək həkim yanına gedib öz dərdini söyləyəsən". Məgər oxumamısan ki, peyğəmbər sələvatullah buyurmuşdur: "Taun və ya vəba xəstəlikləri olan şəhərə girməyin. Əgər xəstəliyin zühur etdiyi vaxt o şəhərə daxil olmuşsunuzsa, onda xəstəlik kəsilənədək oradan bayıra çıxmayın". Firəngilər allahın peyğəmbərinin bu gözəl fərmayişinə əməl etmişlər. Yalnız bu işin adını "karantin" qoymuşlar. Amma təəssüflər olsun ki, həla bugünədək mənimlə sən elmsizlik, xəbərsizlik üzündən, islamiyyətin pak şəriətinə tabe olduğumuz halda, öz rəhbərlərimizin əmrləri və fərmayişlərinin mənasını anlamamışıq. Lakin firəngilər, əcnəbi olmalarına baxmayaraq, onu anlamış və icra etmişlər. Gör işin təfavütü haradan harayadır!
Alman dövlətinin hal-hazırda yüz kürur cəmiyyəti var. Bütün alman məmləkətində il ərzində çiçək xəstəliyindən altı yüz uşaq ölmür. Amma siz bu kiçik qəsəbədə tənbəllik, cəhalət, xəbərsizlik nəticəsində millətin sayca artmasının ilk vasitələrindən olan altı yüz məsum uşağı yoxluq diyarına göndərmisiniz. Özü də bunun adını qoymusunuz "allahın iradəsi". Əgər allahın iradəsi belə istəmişdirsə, onda nə üçün ağlayırsan? Bu alovlu ahları nə üçün çəkirsən? Gərək sevinib şadlıq eləyəsən!”
Xülasə, bu uzun-uzadı söhbət yenə də ixtiyarımı əlimdən aldı, əhvalım dəyişildi. Gördüm müsafirlərdən biri kənardan diqqətlə mənə qulaq asır, özü də vəziyyətimi nəzərdən qaçırmır. Məndən soruşdu:
“Ay qardaş, siz haralısınız?”
“Buralıyam,” -- dedim.
“Yəni mərəndlisiniz?”
“Yox, iranlıyam.”
“İnanmıram,” -- dedi, -- “iranlı belə sözlər deməz.”
Dedim:
“İranlıyam, amma Misirdə yaşayıram.”
Dedi:
“Gördün mən yanılmamışam, zənnim doğru çıxdı. Mənim əziz qardaşım, əsəbiləşmə, qanını qaraltma. Bu ağa həmin şəhərin mərsiyəxanıdır. Onun dərdi özünə bəsdir, daha sən nə üçün dava eləyib onu incidirsən?”
Dedim:
“Mənim qəsdim onunla dava eləmək, yaxud onu incitmək deyil. Mən bu kimi hikmətdən, ağıldan uzaq sözləri harada eşidirəmsə səbrim tükənir. Axı özün insaf elə, mən pis söz deyirəm?”
“Mən əvvəldən sizin sözlərinizə qulaq asırdım,” -- dedi. -- “Hamısını doğru buyurdunuz, haqq söz danışdınız. Amma zaman və məkanı da mülahizə buyurmalısınız. Doğrudur, sizin gördüyünüz o ölkələrdə çiçək döyürlər, karantin qoyurlar. Bu iki tədbirin insaniyyət aləminə olan xeyri gün kimi aşkardır. Ancaq o ölkələrdə dövlətlə millət arasındakı münasibət ata ilə övlad arasındakı münasibət kimidir. Əgər bir uşaq qəzaya uğrasa, öz qəti əcəli çatmamış tələf olsa, dövlət elə bilər ki, onun öz uşağı ölmüşdür. Bir dəqiqə də olsun o uşağın ölümünün səbəblərini axtarmaqdan əl çəkməz. Nəhayət, onun tələf olmasının səbəbini tapıb, gələcəkdə belə bir qəzanın baş verməsi qarşısını alar. Mən özüm də bir müddət İstambulda yaşamışam. Hər gün görürdüm ki, dövlət hakimləri küçə-küçə, məhəllə-məhəllə, qapı-qapı evləri gəzib, uşaqlara pulsuz çiçək döyürlər. Əgər bir nəfər həmin bizim Hacı axund cənablarının əqidəsində olub, öz uşağına çiçək döydürməsə idi tənbeh olunurdu. Orada belə gözəl qayda bütün şəhərlərdə, qəsəbələrdə, hətta ucqar kəndlərdə icra edilir. Doğulanların hamısı adı ilə, nişanı ilə nüfus dəftərinə yazılır. Ölənlər də bu minvalla qeydə alınır. Ölənlərin sayını hər həftə qəzetlər vasitəsilə xəbər verirlər. Məsələn, yazırlar ki, bu həftə ərzində şəhər əhalisindən filan qədər vəfat etmişdir. Onların xəstəliyini də müəyyənləşdirirlər. Yoluxucu xəstəliklər büruz edən kimi onun qarşısını almaq üçün lazım olan tədbirlər görülür. Səhiyyə idarəsi xəstəliyi dəf etmək uğrunda var gücünü səfərbərliyə alır.
İndi də buyurun, bizim bu bədbəxt məmləkətin vəziyyətinə baxın. Əgər bir gecənin içində bir şəhərin əhalisinin yarısı əcəl-mayallaq olsa, dövlət nəinki onların barəsində fikirləşməz, hətta ölülərin dəfn edilməsi üçün də bir iş görməz. Belə olduqda, daha çiçəkdən, yaxud zəlzələdən qırılanlara nə fikir verəcək. Dövlətin nəzərində hər şeydən qiymətsiz, əhəmiyyətsiz bir şey varsa, o da təbəələrinin həyatıdır. Bir vilayətin əhalisi aclıqdan, qəhətlikdən qırılmaq ərəfəsində olsa da oranın hakimi özünün ova çıxması vaxtını bir dəqiqə də gecikdirməz. Mötəbər şəhərlərdə hər bir tiryəki dərviş, hər bir dava-dərman satan əttar həkimdir, hər bir savadsız qarı arvad mamaçıdır. Dəlləklərin də öz yeri var, bütün dərdlərin davası onların bellərindən asdıqları xırdaca xurcunda yerləşibdir. Bu insafsızlar gündə neçə nəfəri öldürürlər. Bir bunlardan soruşan da yoxdur ki, ay balam, incə həkimlik fənnini siz harada öyrənib, hansı tibb məktəbindən təsdiq alıbsınız. Mənim atam da həkim idi. O mərhumun vəfatından sonra qohum-əqrəba dövrəmə toplaşdı ki, gərək qoymayasan atanın ocağı sönsün. Allaha şükür, savadın var, atanın kitabında da ki, bütün dərmanların adı yazılıbdır. Götür, camaatı müalicə eləməyə başla. Bu şəhərdə təbabət sizin nəslinizə məxsusdur.
Dedim: baba, mən hara, həkimlik hara?! Siz allah, mənim yaxamdan əl çəkin, məni işə salmayın. Mənim xəstəlikdən və onun müalicəsindən nə xəbərim var. Mənim əlimi müsəlmanların qanına batırmayın. Vicdanım bu işə heç vaxt qol qoya bilməz. Xülasə, nə qədər üz vurdular qəbul eləmədim. Atamdan miras qalmış təbabət kitabını əlacsızlıq üzündən Ağa Səməd Ətvara on dörd tümənə satıb, canımı xilas elədim. Ancaq Ağa Səməd indi o kitabın bərəkətindən Ağa Mirzə Əbdül Səməd həkim olaraq böyük şöhrət qazanmışdır. Bu gün-sabah həkimbaşı olar, dövlətdən də bir ləqəb alar.
Deyirəm əgər o dünyada da, Mərənddə və İranın başqa yerlərində olduğu kimi, atanın qisasını oğuldan alsalar, onda vay mənim halıma. Ona görə ki, bilirəm, rəhmətlik atam iki yüz nəfərdən artıq müsəlmanı tərsinə elədiyi müalicələri, zərərli dərmanları ilə vaxtından əvvəl öldürmüşdür. Yazıq, dərman əvəzinə hər bir xəstəliyə işlətməli, hər bir xəstəyə albuxara aşını məsləhət görərdi. Bütün xəstələrinə buyurardı ki, həcəmət qoydurub, qan aldırsınlar. Günlərin birində bir ildən çox xəstələnib yastığa düşmüş bir qoca kişini mənim mərhum atamın yanına gətirdilər. Mən də orada idim. Atam xəstəni görən kimi dedi:
“Gərək buna həcəmət qoyulsun.”
Xəstə gedəndən sonra mən atama dedim:
“Ata, əgər həcəmət elətdirməkdən məqsədiniz qan almaqdırsa, o kişinin rəng-ruhundan məlumdur ki, damarlarında bir misqal da qan qalmayıbdır. Yox, əgər bədənin yelinin çəkilməsini istəyirsinizsə, bu yazıq onsuz da öz həyatının xırmamını bada vermişdir və son nəfəsini çəkir.”
Rəhmətlik atam mənə hirsli-hirsli baxıb dedi:
“Bəs azarlıya nə demək lazımdır.”
“Nə bilim nə demək lazımdır.”
Dedi:
“Onda ki, bilmirsən, füzulluq eləmə!”
Söhbətimiz burada qurtardı. Mən doğrudan da heç belə iranlı görməmişdim. Xoşəxlaq, şirin- söhbət, məzəli danışan bir kişi idi. Xaricdən də xəbərsiz deyildi. Onun söhbəti çox xoşuma gəldi. Olan-qalan bir qutu yüz dənəlik gözəl Misir papirosu varım idi, ona hədiyyə verdim. O da məmnuniyyətlə qəbul elədi. Beləliklə mən onunla tanış oldum. Öz vizit vərəqimi ona verdim. Onun da adını, ünvanını soruşub cib dəftərimdə yazdım. Çaparxanada dörd saat qalandan sonra bu təzə tanışımla vidalaşdım.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-1-tebriz-seyahetinin-icmali-3
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
هاتفینروی رو گشاده بر سر کوی تا نگردد نقاب رویت موی
Keçmiş hükəmanın nəsihətlərindən bir neçə sözفتوت آن است که برادران و یاران را معذور داری و در زلتی که از ایشان صادر و واقع شود چنان رفتار و معامله کنی که ایشان از اعتذار فراغت نمایند.از بدان بگریز در نیکان آمیز! اگر تنها باشی و یا با شیطان باشی به از آنکه با بدان باشی.
Ərəstu hakimin sözü: padşahlığın əlli qaydasıهر که را نبود امانت در جهان او بود خوار و ذلیل مردمان!نور علم است و علم پرتو عقل روشن است این سخن، چه حاجت نقل؟
Nəsihət toplusunun sonuمکن کس را به اندک ظن باطل عقوبت، تا پشیمانی نیارد!که چون شک در یقین گردد هویدا پشیمان کرده را سودی نیارد
Başqa şairlərin şeirləri
Gəl təzə il, birgə gəzək anam Vətən torpağını.Hər ilin öz gözəlliyi, hər ilin öz neməti var.
Qoyun yuyulmaBol fəsəli yağlandı,Süfrələrə bağlandı.
EyləməTutu quşu, gəl, Allahı sevirsən,Mənim sirrim xalqa bəyan eyləmə,
SərçələrAllahdan qorxub bir insaf edin,Az incidin bizi, sarı sərçələr,