دیدم راست می‌گوید. آخرالامر کار به همان نقطه منجر خواهد شد که خود بیان می‌کند. ناچار مانده به چاپار اشارت کردم که پای توسط پیش گذاشته ما را از چنگ این اشرار رهایی دهد.

چاپار هم مرد پخته و آزموده‌ای بوده است که اشارت مرا دریافته پیش آمد و نهیبی به سید زد که: «آقا، بیش از این ما را معطل نکنید! ما باید در سر ساعت معین به منزل برسیم.»

پس از اظهار این تندی، رئیس سادات را به نرمی به کناری کشیده بعد از گفت‌وگوی زیاد به نزد ما برگشته گفت: «ده تومان بدهید.»

بدون هیچ تأملی به یوسف‌عمو گفتم: «دو لیرای عثمانی بده!»

بیچاره درآورده به سید گفت: «بگیر! این حساب را روز جزا در حضور جدت مفروق خواهیم کرد.»

سید پول را گرفت و در نهایت بی‌اعتنایی گفت: «در آن خیال باش! اگر می‌خواهی چاپار را هم شاهد بنویس!»

یوسف‌عمو سر به سوی آسمان برداشته با رقت تمام گفت: «وکفی بالله شهیدا.»

باری، بانتار ده تومان از چنگ این ناجوانمردان خلاص شدیم. حالا جای تعجب این است که چاپار خیلی مشعوف بود که مفت خلاص شدیم. هی به ما می‌گفت که: «شکر کنید، خوب گذشت! اینان بدین آسانی از گریبان کسی دست برنمی‌داشتند.»

گفتم: «بابا! چه جای شکر است؟ روز روشن در دم دروازهٔ شهر بزرگی مانند تبریز ما را گرفته لخت می‌کنند باز شکر کنیم؟»

گفت: «ارباب، ارباب! باز می‌گویم شکر کنید. از تبریز هیچ زوار و مسافر از تجار و غیره از ترس این جماعت روز روشن نمی‌توانند به عزم سفر حرکت کنند. بعضی در لباس دهاتیان، برخی در قیافت شترداران و زغال‌فروشان و جمعی از بی‌راهه که هزار خطر دیگر هست، مسافرت می‌کنند و هر کس که مثل شما به چنگشان افتاد هر چه خواستند به ضرب چماق می‌گیرند. اینان هم، نوعی از راهزنان‌اند که از هر گونه مؤاخذه و مسئولیت آزادند.»

گفتم: «مگر حاکم مملکت این تفصیل را نمی‌داند؟»

گفت: «خدای پدرت را بیامرزد! چرا نمی‌داند؟ حرکات اینان کاری نیست که مخفی بماند. اما چه کند؟ از تنبیه اینان عاجز است. هر گاه یک فراشی به سبب وقوع این بی‌عدالتی‌ها به گریبان یکی از این سیدنماها بچسبد، آن روز نخستین ساعت ظهور قیمت است. فوراً خواهی دید که هزار نفر از طلاب و سادات شهر از گوشه و کنار به سر فراش ریخته چندانش می‌زنند که بمیرد و احدی هم نمی‌تواند از او حمایت کند.»

گفتم: «حضرات علما چرا مانع فضاحت این طایفه نمی‌شوند، این کار خلاف شرع را منع نمی‌کنند؟ به چه سبب این اشرار را از ارتکاب به امثال این کردار ناشایست و فعل حرام بازنمی‌دارند؟ حال آن‌که خدا و رسول خدا از این عمل خلاف شرع اینان بیزار است که بدین پایه حرکات شریرانه باز در نهایت بی‌شرمی خودشان را به پیغمبر خدا نسبت می‌دهند و می‌گویند که ما سید و اولاد پیغمبریم.

شیر را بچه همی ماند بدو تو به پیغمبر چه می‌مانی؟ بگو!

از خصایل پیغمبر و اولاد پاک آن شافع روز حشر کدامین نشانه در اخلاق و بشرهٔ این جماعت طرار و شیاد هست؟»

چاپار گفت: «بندهٔ خدا! از همین حضرات علما که می‌گویی، خود سبب جسارت این طایفه‌اند. پهلوی اینان از طرف ایشان محکم است. این تیشهٔ جور را خود حضرات به دست ایشان داده‌اند. اینان نیز فراش و سرباز و توپچی حضرات علما هستند. اینان را از هر گونه مؤاخذات مصون می‌دارند تا هنگام ضرورت به‌کار آیند. مگر دو هفته پیش از این در تبریز ندیدی چه هنگامه‌ای اینان برپا کردند؟ تنها به یک تحریک سرانگشت و ایمای خم ابروی ایشان در ظرف یک ساعت، خانهٔ حاکم را چگونه غارت نمودند و عمارت آن را از بنیاد برکندند، حتی سنگفرش‌های خانه [و] باغچه را نیز بردند؟ اینان در امثال این کارها برای آقایان لازم‌اند! این است که در تاخت و تاز به مردم «فعال مایرید» شده‌اند و به هر چه رأیشان علاقه گرفت در کمال آزادی و بی‌پروایی اقدام کرده از پیش می‌برند.»

باری، دیدم همه سخنان حق است که این مرد می‌گوید. با خود گفتم «چه توان کرد؟ باید سوخت و ساخت!»

به هر نحوی که بود ما از این عقبه هم گذشتیم؛ اما التماس دارم که مطالعه‌کنندگان این سیاحتنامه تنها به خواندن این تفصیل نگذرند، درست فکر نمایند که در این مملکت چه خبر است، هرج و مرج تا به چه پایه بالا رفته، حقوق ملت تا چه درجه پایمال است، غفلت و عدم اقتدار حکومت به کجا رسیده، علمای امت -که حافظان شریعت‌اند- از جادهٔ استقامت تا چه مسافت دور افتاده‌اند. راست فرموده‌اند: «اذا فسد العالِم فسد العالَم». در حالتی که حضرات علما باید این زمرهٔ اوباشان و اجامر را که -نام سیادت بر خودشان بسته و بدان وسیله از کیفر هر کردار ناصواب و خلاف شرع رسته‌اند- تنبیه و تأدیب نمایند تا بدنام‌کنندهٔ نکونامی چند نباشند، خود تشویق و تحریک می‌نمایند؛ تا کار به جایی رسیده است که امروز هر شیعهٔ بدبخت که از دور یک نفر را در قیافت سید می‌بیند بیچاره دست و پای خود را گم کرده می‌خواهد خود را در سوراخ موش پنهان دارد، ولو که آن سید از اهل توقع نباشد. در تمامی مساجد و منابر، موعظهٔ ایشان منحصر به فضیلت خمس و تشویق مردم به ادای آن است. هیچ واعظ و ناصحی را ندیده و نشنیدیم که به سادات از راه پند بگوید: سؤال به اولاد حضرت پیغمبر حرام است و در بیرون شهر لخت کردن مردم به ضرب چماق گناه و خلاف شرع و عمل ناصواب است. سادات باید حفظ شئون بلند سیادت خودشان را بر همه چیزی مقدم دارند. سید باید بداند که سلسلهٔ نسب او به کجا منتهی است. بلی! تقصیر واعظان امت است که این جماعت را به نصایح مشفقانه از عظمت سلسلهٔ نسبشان یادآوری نکرده به ترک این اعمال ناشایست خلاف شرع وانمی‌دارند. و بالعکس آنان را به مردم‌آزاری و ستمکاری و مفت‌خواری و بی‌کاری تشویق می‌کنند. پیغمبر خدا چه‌گونه راضی تواند شد که اولاد امجاد آن حضرت، با وجود صحت بدن، کاری پیش نگرفته از مردم سؤال بکنند؟ آری! هر کس از افراد ملت علیل و رنجور بوده استطاعت بدنی نداشته باشد، خواه سید و خواه عامی، توانگران ملت راست که از او حمایت و رعایت کنند.

آمدیم به مسئلهٔ خمس؛ ادای آن هم به انصاف و دیانت شخص موقوف است نه به ضرب چماق. معلوم است که هر گاه این‌همه سادات بی‌کار پی کار و صنعتی بروند البته ابواب تحصیل معاش برای ایشان مسدود نخواهد شد. آن وقت، هم ایشان عزت نفس خودشان را محافظت خواهند کرد و هم مُلک و ملت مانند سایر آحاد ناس از سعی و علم ایشان مستفید خواهند شد. هر گاه بگویند شأن سادات نیست که به هر شغل خسیسی مشتغل شود، می‌گویم این ادعایشان واهی است. جد پاک ایشان -که حجت خدای بر عالمیان بود- محض این‌که امت را در آینده سرمشق شود مزدوری دیگران را اختیار می‌فرمود.

علی ای‌حال باید شخصی که خمس در گردن دارد به سراغ سیدی شهر به شهر گردیده پس از پیدا کردن آن، دست و پایش را بوسیده التماس نماید که وجه خمس را از او گرفته از قرضش خلاص نماید؛ نه این‌که سادات دسته به دسته به ممالک خارجه ریخته در بلاد نصارا به فضاحت تمام به گریبان مردم چسبیده طلب خمس کنند تا کار به جایی برسد که امروز دولت روس ورود هر کس را که عمامهٔ سبز و کبود در سر دارد به ممالک خود غدغن نماید. آخر انصاف باید کرد این عمل سؤال -که فعل حرام است- به اولاد این سادات هم به ارث می‌رسد تا قیامت ابواب این مذلت به روی ایشان باز است و وبال این حال عاید روزگار کسانی است که سبب تشویق این جماعت شده‌اند. به اعتقاد من هیچ سید صحیح‌النسب بدین خواری تن در نمی‌دهند، اگرچه از گرسنگی بمیرد. والسلام!

Gördüm doğru deyir, axırda bu iş onun dediyi kimi qurtaracaq. Əlacsız qalıb, çapara işarə ilə bildirdim ki, vasitəçilik eləyib, bizim yaxamızı quldurların əlindən qurtarsın. Çapar da təcrübəli, bərkə-boşa düşmüş adam olduğundan mənim işarəmi başa düşüb irəli gəldi. Əvvəlcə bizim qabağımızı kəsən seyidin üstünə çımxırıb dedi:

“Ağa, bizi bundan artıq məəttəl eləməyin, bizim işimiz var. Gərək müəyyən saatın başında mənzilə çataq.”

Ona bir qədər acıqlanandan sonra seyidlərin başçısını yumşaqlıqla bir kənara çəkdi, onunla çoxlu danışdıqdan sonra bizim yanımıza gəlib dedi:

“On tümən verin.”

Mən dayanmadan Yusif əmiyə dedim:

“İki osmanlı lirəsi ver.”

Yazıq Yusif əmi lirələri çıxarıb, seyidə dedi:

“Alın, bu hesabı qiyamət günü cəddinizin hüzurunda çürüdəcəyik.”

Seyid pulu aldı, tam etinasızlıqla dedi:

“Sən o xəyalda ol, istəyirsən çaparı da şahid gətir.”

Yusif əmi üzünü göyə tutub, ürək yanğısı ilə dedi:

“Qoy allah özü şahid olsun!...”

Xülasə, on tümən verib, namərdlərin əlindən qurtardıq. Qəribə burası idi ki, guya müftə qurtardığımıza görə çapar sevinirdi. Bir ucdan bizə deyirdi:

“Allahınıza şükür eləyin, yaxşı keçdi. Bunlar hələ-hələ bu asanlıqla adamın yaxasından əl çəkməzdilər.”

Dedim:

“Baba, nəyə şükür eləyək, günün günorta çağı Təbriz kimi böyük bir şəhərin darvazası yanında bizi soyurlar, yenə də şükür eləyək?”

Dedi:

“Ərbab, ərbab, yenə də deyirəm, şükür eləyin. İstər tacir olsun, istər başqa peşə sahibi. Təbrizdən ziyarətə gedən heç bir müsafir bu tayfanın qorxusundan gündüz səfərə çıxa bilməz. Bəzisi kəndli paltarında, bir parası dəvəçi, kömürçü qiyafəsində, bir qismi də min təhlükəsi olan kəsə yolla şəhərdən çıxmağa məcbur olur. Hər kəs sizin kimi bunların çənginə keçsə, istədiklərini ondan çomaq gücünə alırlar. Bunlar da əslində hər cür cəzadan, məsuliyyətdən azad yolkəsənlərdir.”

Dedim:

“Bəs bu əhvalatı məmləkətin hakimi bilmirmi?”

“Allah atana rəhmət eləsin, nə üçün bilmir. Bunların əməli gizlində qalan bir zırıltı deyil. Amma nə eləsin. Hakim bunları cəzalandırmaqda acizdir. Fərraşlardan biri bu kimi əməllərin müqabilində özünü seyid qələmə verənlərin birinin yaxasından tutsa, həmin saat qiyamət qopar. Şəhərin seyidləri və tüllablarından min nəfəri hər tərəfdən fərraşın başına tökülüb, onu ölüncə vuracaqlar. Bir adamın da haqqı olmaz ki, fərraşı himayəsinə alsın.”

Dedim:

“Bəs üləma həzrətləri nə üçün bu tayfanın biabırçılıqlarının qarşısını almır? Nə üçün şəriətin ziddinə olan bu işlərə mane olmur? Bu soyğunçuları belə yaramaz işlərdən, haram əməllərdən nə üçün çəkindirmir? Allah da, peyğəmbər də onların bu şəriətə zidd hərəkətlərindən bezardır.

Ancaq onlar şərarətlərindən utanmayıb, həyasızcasına özlərini allahın peyğəmbərinə bağlayırlar. Hər addımbaşı deyirlər, biz seyidik, peyğəmbər övladıyıq.

Aslanın balası aslana oxşar.

Sənin peyğəmbərə nə oxşarın var?

Bu oğru, quldur camaatın əxlaqında və sifətində qiyamət günü hamının günahlarının allah tərəfindən bağışlanmasını xahiş edən peyğəmbərin və onun pak övladının xislətlərinin hansı birindən nişan görmək olar?”

Çapar dedi:

“Ay allahın bəndəsi, elə bu dediyin üləma həzrətləri bu tayfanı cəsarətləndirir. Bunların arxası onlara bağlıdır. Elə o cənabların özləri zülm baltasını bunların əlinə vermişlər. Bunlar da üləma həzrətlərinin fərraşı, sərbazı, topçularıdırlar. Üləma həzrətləri lazım olduqda bu seyidlərdən istifadə etmək üçün onları hər cür cəzadan qoruyurlar. İki həftə bundan qabaq bunların Təbrizdə nə həngamə qaldırdıqlarını görmədinmi? Bu ağaların barmağının bir işarəsi və bir qaş oynatması ilə bir saatın içində hakimin evini taladılar, dam-daşını kökündən viran elədilər, hətta həyətinin döşəməsindəki daşları da çıxarıb apardılar. Bunlar ağalara bu kimi işlərdə lazımdır. Elə həmin səbəbə görə də camaatı çapıb-talamaqda əllərindən gələni əsirgəmirlər, könülləri necə istəyirsə eləcə də rəftar edir və heç kəsdən zərrəcə də qorxmurlar.”

Xülasə, gördüm bu kişinin bütün dedikləri doğrudur. Öz-özümə dedim: "Nə etmək olar, yanmaq və dözmək gərəkdir".

Bu mərəkədən də bir təhər yaxamızı qurtarıb keçdik, amma bu səyahətnaməni oxuyanlardan rica edirəm bunların üzərindən sadəcə keçməsinlər. Dürüst düşünüb görsünlər ki, bu ölkədə vəziyyət nə haldadır. Hərc-mərclik nə həddə gəlib çatmışdır. Millətin hüququ nə dərəcədə tapdalanmışdır. Hökumətin bacarıqsızlığı haraya gəlib çatmışdır. Ümmətin şəriətini qoruyan üləma düzgün yoldan nə qədər yayınmışdır. Doğru buyurmuşlar: "Alim xarab olanda aləm xarab olar".

Üləma həzrətləri, hər bir şərə müxalif olan və qeyri-düzgün əməllərinin cəzasından yaxalarını qurtarmaq üçün özlərini seyid adlandıran bu əcamiröbaş zümrəsini tənbeh etməlidir ki, onlar başqa yaxşı adamları da bədnam etməsinlər. Ancaq onlar özləri həmin nadürüstləri bu kimi əməllərə təşviq edib həvəsləndirirlər. İş oraya gəlib çatmışdır ki, indi hər bir bədbəxt şiə uzaqdan bir seyid görən kimi özünü itirir, onun əlindən qaçıb gizlənmək üçün siçan deşiyini satın alır. Hərçənd mümkündür ki, o seyid heç təvəqqe eləyən adamdan bir şey istəyənlərdən olmasın. Bütün məscid və minbərlərdə üləma cənablarının mövizəsi xümsün fəzilətinə və xalqı onu ödəməyə təşviq etməyə həsr edilmişdir. Heç görüb eşitməmişəm ki, bir vaiz və ya naseh nəsihət ünvanı ilə seyidlərə desin ki, dilənmək peyğəmbər həzrətlərinin övladına haramdır, xalqı şəhərin kənarında dəyənək gücünə soymaq şəriətin ziddinədir, alçaq bir əməldir. Seyidlər gərək öz seyidliklərinin yüksək şərəfini qorumağı hər şeydən üstün tutsunlar. Seyid öz nəsəb silsiləsinin haraya çatdığını yaxşı bilməlidir. Bəli, təqsir ümmətin vaizlərindədir ki, mehribancasına nəsihətlərlə bu camaata öz babalarının əzəmətindən danışmır, bu kimi yaramaz, şəriətə zidd işlərin qəbahətini başa salmır, hətta, əksinə, onları mərdimazarlığa, zülmə, müftəxorluğa, arsızlığa həvəsləpdirirlər. Allahın peyğəmbəri necə razı ola bilər ki, onun övladı sapsağlam olduğu halda, heç bir iş görməyib, camaatın qarşısında əl açıb dilənsin. Seyid olub- olmamasından asılı olmayaraq, millətdən bir nəfər bədəncə şikəst olub, işləmək qabiliyyətini itirdikdə varlılar tərəfindən himayəyə alınmalı və yardım görməlidir. Gələk xüms məsələsinə. Xümsün verilməsi də hər kəsin insafına, dəyanətinə bağlıdır. Çomaq gücü ilə xüms almaq olmaz. Aydındır ki, əgər bu qədər işsiz seyid tayfası bir işin, sənətin ucundan tutsa öz maaşlarını idarə edə bilər. Belə olduqda, əlbəttə, onlar həm öz izzət-nəfslərini, heysiyyətlərini mühafizə etmiş olarlar, həm də millət, məmləkət xalqın başqa fərdlərinin əməyindən faydalandığı kimi, onların da səyinin nəticəsindən faydalanar. Əgər desələr ki, hər bir əhəmiyyətsiz işə qol qoymaq seyidlərin şəninə yaraşmaz. Mən onların cavabında deməliyəm ki, bu boş bir iddiadır. Onların bütün məxluqat üçün allahın höccəti olan pak cəddi gələcəkdə öz ümmətinə sərməşq olmaq məqsədilə başqalarına muzdurluq edirdi. Belə olduqda, öhdəsində xüms ödəmək borcu olan bir şəxs seyidin sorağı ilə şəhərdən-şəhərə gəzməli, onu tapandan sonra da əlindən-ayağından öpüb xahiş etməlidir ki, xüms babətindən olan məbləği qəbul edib, onu borcdan xilas etsin. Seyidlər isə daha dəstə-dəstə xarici ölkələrə tökülüşüb xaçpərəst vilayətlərində biabırçılıqla xalqın yaxasından tutub xüms istəməməlidirlər. İş oraya gəlib çatmışdır ki, hazırda rus dövləti başına yaşıl, göy əmmamə qoymuş adamları öz ölkəsinə buraxmır. Axı insaflı olmaq lazımdır, haram bir iş olan bu dilənmə peşəsi irs ilə həmin seyidlərin övladına da çatacaq, onlar da qiyamətədək xar və zəlil olacaqlar. Bunun günahı onları həmin alçaq işə şirnikdirənlərin boynuna qoyulacaq. Mənim zənnimcə, heç bir nəsəbi dürüst olan seyid acından ölsə belə bu zillətə boyun əyməz. Vəssəlam.

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Əlavə, 2

سواحل -که محل عبور اسکندر و امیرتیمور و بابرشاه بوده- با هم تصادم خواهند کرد. در دره‌های افغانستان و در دشت‌های هند عساکر جسیم، موافق اشارهٔ پترسبورغ و لندن، به روی یکدیگر خواهند ریخت؛ و این دو طایفه که تدبیر و اهتمام طبیعت، به واسطهٔ کوه‌های عظیم و دشت‌های وسیع و دریاهای بی‌نهایت، از همدیگر جدا کرده بود با قدرت مهیب [به] روی هم حمله خواهند آورد. اروپ و افریک نیز از اجزای این هنگامه خواهند بود و در تمام روی زمین یک نقطه نخواهد ماند که از این صدمات هول‌انگیز به لرزش درنیاید. مکافات این فتح عظیم -که یقیناً قابل هر نوع اجتهاد و جان‌فشانی است- سلطنت آسیا خواهد بود.»یکی از بزرگان انگلیس در عالم اضطراب فریاد می‌کند و به آواز بلند می‌گوید: «برخیزید ای وزرای انگلیس وای وکلای ملت و اولیای پولیتیک، ای صاحبان شمشیر برخیزید! بلادرنگ به دفع روس بشتابید!»

8 dəq
Əlavə, 3

این مأمورین به جهت تحصیل آذوقه، با خوانین عرض راه قرارها خواهند گذاشت، شرط‌ها خواهند کرد و گرو خواهند گرفت. وقتی که فرقهٔ اول لشکر فرانسه به استرآباد وارد شد، اولین فرقه لشکر روس از استرآباد حرکت خواهد کرد. سایر فرقه‌های عساکر متفقه، به فاصلهٔ پنج و شش فرسخ از همدیگر، حرکت خواهند نمود. چهار پنج‌هزار قزاق و قدری سواره‌نظام خفیف همه‌جا پیشرو لشکر خواهند بود. از عقب آن‌ها فوج پل‌سازان حرکت خواهند کرد. فرقهٔ پیشتازان باید در وقت ضرورت پل‌ها بر رودخانه‌ها نصب بکنند و سایر پل‌ها را خراب نمایند و مواظب امنیت خارجی اردو باشند.دولت فرانسه به سردار لشکر خود از امتعهٔ فرانسه متعلق به اسلحه و غیره از قبیل تفنگ و طپانچه و شمشیر و غیره و ساعت‌های ممتاز چه بغلی و چه مجلسی و آینه‌های بزرگ، ماهوت اعلی به رنگ‌های مختلف مانند سرخ و گلی و سبز و آبی -که ملل آسیا علی‌الخصوص ایرانیان زیاده طالب هستند- مخمل و زری و پارچه‌های ابریشمین و پرده‌های تصویر گیلن و غیره و غیره جمیع این امتعه را باید در جاهای مناسب با کمال انسانیت و نکته‌بینی تعارف بدهند و دلیل مراتب بخشش و قدرت دولت فرانسه سازند و برای آینده در آن صفحات یک ممر تجارت برپا نمایند. از هر صنف باید ارباب کمال و صنایع در این سفر باشند. دولت فرانسه برای مطالعهٔ این اشخاص جمیع نقشه‌ها و کتبی را که در باب وضع ممالک و طوایف عرض راه تصنیف شده تدارک خواهد کرد. بالون‌ساز و صاحب‌منصبان آتش‌بازی حکماً باید باشند. به جهت اظهار قدرت دولت فرانسه و روس، باید عساکر متفقه پیش از حرکت خود جشن‌های بزرگ بگیرند و جنگ‌های هفت لشکر بکنند. پس از این تدارکات، در حصول مقصود هیچ شکی نخواهد بود. اما این پیشرفت موقوف خواهد بود به عقل و غیرت و شجاعت و صداقت رؤسای لشکر. همین‌که عساکر متفقه به لب رودخانهٔ اتل رسیدند، آن وقت بنای حرکات نظامی خواهد بود. عمدهٔ اشکال این لشکرکشی در طول سفر است. این اشکالات هم در مقابل غیرت و شجاعت و تحمل سربازان فرانسه و روس مرفوع خواهد بود. وانگهی نادرشاه از همین راه با جمعیت زیاد از دهلی به استرآباد آمد. کاری یک لشکر آسایی کرده باشد نمی‌توان شک کرد که دو لشکر فرانسه و روس نتوانند بکنند.

25 dəq
Əlavə, 4

مقصود دولت انگلیس در این مدت بلاشک منحصر به تصرف سواحل هند بوده است. اما از آن‌جایی که تسخیر هر ملک، ملک دیگر را لازم دارد دولت انگلیس هم به اقتضای این تسلسل پولیتیک دولتی لابد بوده است که به تدریج کل ممالک هند را مسخر کند. تصرف مدرس، تصرف کلکته، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دکن شد. حفظ این ممالک انگلیسان را به دهلی آورد. فقط دهنی تصرف افغانستان را لازم ساخت. شکست کابل مقتضی فتح حیدرآباد سند، فتح حیدرآباد سند موجب شکست و انقراض حکومت پنجاب شد. «لاهور» بدون ضبط «پیشاور» ممکن نبود. وضع این سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سیستان را لازم دارد. هیچ شکی نیست همان لزومی که انگلیسان را برخلاف میل ایشان از میان چند دولت مستقل گذرانده و از کلکته به هرات آورده، حکماً ایشان را از سیستان نیز پیشتر خواهد برد. این بسط استیلای انگلیس از شرایط جبری استیلای مزبور است.آن سفیر نامی انگلیس -که در کابل کشته شد- می‌گوید: «استیلای انگلیس مثل آن دایره‌ای است که در میان یک حوض بزرگ به واسطهٔ یک ضرب خارجی بر روی آب احداث می‌شود. دایرهٔ مزبوره متصل بسط می‌یابد تا آخر از شدت بسط محو می‌شود. پس استیلای انگلیس هم ناچار باید متصل وسعت بیابد تا آخر از شدت وسعت از روی زمین محو بشود.»

13 dəq
Əlavə, 5

نقشهٔ دولت روس در باب سفر هند خیلی مضبوط است. طرح‌های متعدد و مفصل در خصوص آن لشکرکشی در میان هست که حرکت لشکریان از کدام راه باشد و سرداران لشکر در اثنای راه چگونه حرکت کنند، سرمشق‌های کافی ترتیب داده شده است. من در این‌جا فقط به اشارهٔ این اقوال مختصراً اکتفا می‌نمایم. دولت روس به جهت لشکرکشی هند دو راه دارد: یکی از ترکستان و یکی دیگر از ایران. اگرچه تا امروز دولت روس از هر دو این راه بالمساوی پیش رفته است اما آشکارا است که طرح اصلی را از سمت ایران قرار داده است. در این باب هم شروح زیاده نوشته‌اند. من فقط بعض مضامینی را که تعلق به مملکت ایران دارد ذکر می‌کنم:«دولت ایران امروز در دست دولت روس است. دولت روس هر وقت بخواهد می‌تواند حفظ حالت ایران را ضمانت بکند و بعض ممالکی را که از ایران گرفته است پس بدهد و بعض ممالک را نیز وعده نماید و به واسطهٔ یک موافقت باطنی، دولت ایران را بر این وادارد که با کمال میل و صداقت مقوی مقاصد روس باشد. دولت ایران، بعد از سلطنت نادر شاه، به یک حالت ضعیفی افتاد که گویا نتواند دیگر از این حالت ذلت بیرون بیاید، ولکن با این همه ضعف عارضی می‌تواند به واسطهٔ وضع طبیعی ممالک خود، در مسئلهٔ شرقی، یک مدعی بزرگ واقع بشود. در تغییرات خریطهٔ شرق، دولت ایران قسمت عظیم دارد. این عِظَم دولت ایران حاصل حالت طبیعی آن است و هیچ دخلی به قدرت دولت ندارد. در آن ترازویی که یک روزی باید سرنوشت انگلیس و روس کشیده شود، دولت ایران می‌تواند که وزن عظیمی به میان بیندازد. هیچ شکی نیست که هرگاه از جانب روس به دولت ایران تکلیف سفر هند شود، کل اهالی ایران با کمال میل همراهی خواهند کرد. غنایم هندوستان و یادگار نادرشاه و خیال ضعف انگلیس در هند، اسباب تحریک ایرانیان خواهد شد. در خاک ایران، مایه و اسباب این سفر و وسایل قدرت آن به خوب‌ترین وجهی مهیاست؛ ولی اولیای دولت این ملک چندان شعور و قوه ندارند که از مایه و اسباب طبیعیهٔ ممالک خودشان لازمهٔ فواید و منافع را حاصل نمایند. اما هرگاه این دولت به تصرف روس بیفتد یا با دولت روس یک اتفاق صمیمی داشته باشد، دولت مشارالیها می‌تواند از ایران از شصت تا هفتاد هزار لشکر آمادهٔ این سفر کند. معلوم است که این لشکر در زیر فرمان صاحب‌منصبان کارآگاه روس خیلی بهتر از سایر عساکر کار خواهند کرد. علاوه بر این عساکر منتظمه، دولت ایران دو برابر آن عساکر غیرمنتظمه نیز همراه این اردو تواند نمود. امروز، بقای دولت ایران بسته به سنگینی حرکات دولت روس است و هیچ مدخلیتی به قدرت دولت ندارد.

13 dəq

Başqa şairlərin şeirləri