گفتم: «پس چگونه این مسافت بعیده را طی و عروج خواهیم نمود؟»

فرمود: «با دل صاف و نیت خالص، از انوار طیبهٔ طاهرهٔ خمسةالنجباء، پنج تن آل‌عبا، -سلام‌الله علیهم- استمداد جسته توکل به خدا و توسل به آل‌طه کرده، چشم بر هم نه و سر عصای مرا بگیر، اما بی‌اذن من مگشا و سه مرتبه صلوات بفرست!»

به موجب فرموده عمل کرده، بعد از زمانی گفت: «سر عصای مرا رها کن و چشم بگشای!»

چون چشم گشوده خود را در صحرای وسیع روشنی دیدم. شکر خدای تعالی به جای آورده و نفسی با کمال و آرامی کشیدیم، ولی در دل جای هیچ شک و شبهه نماند که این «شیخ قدر» ساحر و جادوگر ماهر بوده و ما نمی‌دانستیم. زیاده از سابق، خونم به غلیان آمد.

شیخ فرمود: «من با چشمان کور تو را در عالم ظلمانی سیاحت داده به جهان نورانی رساندم. اکنون تو با این چشمان شهلا که داری می‌توانی بی‌هدایت و دلالت من به منزل مقصود رسی؟»

گفتم: «امان، دخیل، یا شیخ! من به جایی راهبر نیستم و آواره هستم. نمی‌دانم کجا می‌روم.»

شیخ با عصا طرفی را اشارت کرده: «به این طرف برو!»

چون به آن جانب متوجه شده و خواستم بگوییم که تنها نمی‌توانم رفت، برگشته شیخ را ندیده از نظرم غایب شده بود. دو دستی بر سر خویش کوفته گفتم: «ای وای به حالم! به نشد بدتر شد.» ناچار ترسان و لرزان و گریه‌کنان، با افسوس و افغان نشسته، با خود گفتم: «چه چاره سازم در این وادی بی‌پایان خالی از آدمیان که جایی را راهبر نیستم؟» ولی صحرا در کمال روشنایی بود؛ با این‌که نه از آفتاب اثری و نه از ماهتاب خبری: نه انجمی درخشان و نه ستاره‌ای فروزان، نه واسطهٔ روشنایی و نورانیت معلوم و نه از هیچ جهت جوانب اربعهٔ آن محدود، نه شرق معلوم و نه غرب منهوم، نه جنوب آشکار و نه شمال پدیدار بود. من در آه و زاری به بیچارگی و گرفتاری خود اشکبار و غرق بحر الم و متحیر در تیه هم و غم؛ نمی‌دانم این وقت شب است یا روز، نه غمخواری دارم، نه دلسوزی. در دل گفتم: «لعنت به شیخ جادوگر! این کور ساحر که در مجازات یک کلمهٔ نفظ صدق، مرا به چه بلیات مبتلا ساخت و چگونه شعبده به کارم زد!» از طرف دیگر نیز نفس خود را ملامت نموده که بزرگان گفته‌اند «میان کفر و ایمان یک کلمه و مابین بهشت و دوزخ قدمی بیش نیست.»

زبان بسیار سر بر باد داده‌ست زبان سر را عدوی خانه‌زادست

یک کلمهٔ خشن که از دهان بیرون شد، خسارات او را یک گنج پر از جواهر اصلاح نتواند کرد و زخم زبان تیز برنده را هزار جراح مرهم‌پذیر نتواند نمود.

جراحات اللسان لها التیام ولا یلتام ما جرح اللسان

بزرگان فرموده‌اند «گفته را باز نتوان نهفت!» سخن که از دهان و تیر که از کمان به در رفتند، نه آن به دست آید و نه این به شست باز گردد. تا سخن گفته نشده اختیار باقی است و توانی گفتن نهفتن، ولی گفته را نتوان نهفتن. خلاصه، فکر زیادی کرده بالأخره به خاطرم آمد که به مضمون روایت «لکل امر مشکل القرعه» در توجه به یکی از جوانب اربعه قرعه کشم. چهار چیز را هر یک نام یکی از نواحی اربعه گذارده و آن‌ها را می‌افکنم و جانب قبله را اختیار می‌نمایم. باری، دو سکه و یک مهر و یک قلم مداد در جیبم بود، درآورده انداختم. با همان نیت به جانب جنوب رهسپار شدم. -و از اول هم قلباً این طرف را خوش داشتم. همین‌که خواستم رهسپار شوم، نسیم معطر و معتدلی وزیدن گرفته، مشامم از رایحهٔ روح‌بخش آن معطر و خوشبو گردید. توکل به خدا کرده، گفتم: «در طریقت هر چه پیش سالک آید خیر اوست.»

قدم برداشته رهسپار گشتم. هر قدر که بیشتر می‌رفتم رایحهٔ خوش‌تر از مشک و عبیرم بیشتر می‌رسید، تنم را حیات تازه می‌بخشید و روحی تازه در کالبدم می‌دمید. هر قدمی که برمی‌داشتم، شوق فزون‌تر می‌شد. دست به درگاه هادی‌المضلین برداشته مناجات می‌کردم و همی گفتم: «ای رهنمای گمگشتگان و ای دلیل درماندگان و ای دستگیر بیچارگان، راه صوابم بنما و از چنگ ضلالت و گمراهی خلاص و هدایتم فرما!

ای پادشاه عدل تو ملک هنروری وی کم‌ترین فروغ تو خورشید خاوری

تدبیر صایب تو ز اندیشهٔ صواب تمهید داده قاعدهٔ راه گستری

فکر مرا چه وقع بود پیش رای تو خر مهره را چه قرب بود پیش جوهری؟»

چندی، راز و نیاز به درگاه خالق بی‌انباز کردم. خداوند مجیب‌الدعوات و کردگار قاضی‌الحاجات قوت قلب و طاقت زانو کرامت و عطا فرموده در رفتن افزودم و از این راه، خشنود شده، دماغم معطر از روائح مشک و عنبر می‌گردید، گویی جاذبی مرا به طرف خود جذب می‌کند. هوا در نهایت صفا و رفته رفته فرح‌بخش و دلگشاتر شده با شمیم نسیم چون دم عیسی مرده را زنده نمودی و قالب بی‌جان را روح و روان بخشیدی. خود به خود این رباعی سرودم:

ای باد صبا طرب‌فزا می‌آیی برگو ز کدامین کف پا می‌آیی

از کوی که برخاسته‌ای؟ راست بگوی ای گرد به چشم آشنا می‌آیی

قدری رفتم. چمنی خرم نمایان، از هر طرف شکوفه و لالهٔ لمعان، شبنم در روی برگ گل مانند دُرِ غلتان هویدا گردید. مرغ دلم از دیدار این خضرای فرحزا به طیران آمد. در رفتن استعجال و سرعت نموده، بی‌اختیار بنای دویدن نهادم. از دور درختان سبز مانند سرو آزاد سربرافروخته، قمری و فاخته در شاخسار آن‌ها منزل و مأوی ساخته، یقینم شد که به آبادی رسیده و از محنت و تعب رهیدم. با منتهای شوق در رهسپاری فزوده، تا این‌که نزدیک درختان رسیدم، ولی اثری از عمارت سنگ و گل پیدا نبود و درختان شاخ به شاخ هم داده حصار مانند دور تا دور صحرای بسیار وسیعی را گرفته، اندکی پیشی گزیده، ناگاه از درخت‌ها طبیعی طاقی به شکل دروازه پدیدار گشت و دو نفر جوان روشن‌رو و نیکوبو و مشکین‌مو، یکی در جانب یمین و دیگری در جانب یسار دروازه ایستاده؛ در بالای دروازهٔ بی‌لوحه با قلم قدرت نوشته دیدم:

«یا حق یا مدد!»

با منتهای ادب پیش رفته سلام داده و تحیت به جا آوردم. هر دو علیک گفتند.

بیان کردم: «آقایان! من غریب این دیار و بیچارهٔ روزگارم، نمی‌دانم این‌جا کجاست و از طاق به اندرون داخل شدن رواست یا نه؟»

جوابم ندادند ولی اشاره کردند که «ادخلوها بسلام!». معلومم شد که قاعدهٔ ایشان سخن‌رانی نیست و قراولان در هیچ‌جا حق مکالمه ندارند. قدم پیش گذاشته «یا حق یا مدد!» گفته داخل شدم.

آهسته آهسته، طوطیان خوش‌بیان و بلبلان نیک‌الحان ترنم می‌کردند و جسته‌جسته شمیم عود و عنبر مشام جان را روح تازه و فرح بی‌اندازه می‌داد و آن به آن لاله و ریحان در تزاید بودند. رفته رفته قوت قلب می‌فزود و تاب و توان فزونی می‌نمود، در هر گامی که به خوش‌کامی گذاشتمی، سروری تازه حاصل شدی و لذت دنیا و مافیها در مقابل آن مسرت باطل گشتی. جاذبهٔ محبت حقیقی چنان به سرعتم کنیدی که سر از پا نشناختمی و خودداری نتوانستمی. از شدت جد و سرور، مانند اطفال بی‌فتور، دست و پاکوبیدمی و جست و خیز نمودمی. از هر طرف زیر درختان نهرهای زلال روان و من در کنار آن‌ها دوان، گاهی خواستمی که در کنار انهار نشسته سر و صورتی صفا دهم و کدورت دخان کثیف جهنم را به دستیاری ماءمعین زایل و آیینهٔ رخسار را جلا دهم؛ ولی شوق وصل محبوب موهوم -که ابداً چنین دولت غیر مترقبه از خاطرم خطور نمی‌کرد- مانع می‌آمد و یا خود می‌گفتم: «به تحقیق مرا در این سفر بخت یاور است و اقبال رهبر، و طالع بلند بر این بقعه‌ام رهنمون شده.

بختم آورده به صد خون جگر تا در دوست مژه بر هم مزن ای دیده که خوابم نبرد!

رفتم تا رسیدم به جایی که مانند دروازهٔ اولین از درختان طاقِ ظفر افراشته و دو نفر قراول در یمین و یسار ایستاده، تفاوتی که دارند در رنگ و لباس است. این قراولان سرخ‌پوش و شاخ و برگ درختان تماماً سرخ و لعلگون بود. به قاعدهٔ اولی پیش رفته سلام داده و جواب شنیده اذن دخول خواسته، به اشاره مأذون شدم. با خط سرخ بی‌لوحه در بالای طاق «یا حق یا مدد!» منقوش بود. من هم «یا حق یا مدد!» بر زبان آورده داخل شدم. چمن و درختان سوسن و صنوبر جمیعاً لعلگون و به رنگ لعلگون بود. به خیال آورده که شاید به کرهٔ مریخ رسیده‌ام، زیرا شنیده بودم که در کرهٔ مریخ جمیع اشجار و نباتات حتی بال و پر مرغان به رنگ سرخ است. در جویبارها آب زلال و صاف و روان ولی ته جوی‌ها رمل مانند یاقوت رُمّان، و من بی‌خودانه از پی وصل دوست موهوم افتان و خیزان، گویا قوهٔ کهربائیه مرا می‌کشاند.

رشته‌ای بر گردنم افکنده دوست تار و پودش از محبت‌های اوست

گاه دوزخ گه بهشتم می‌کشد می‌کشد آن‌جا که خاطرخواه اوست

باز در رفتن تعجیل نموده، کسی را نمی‌بینم که احوال پرسم، و اگر بودی هم مجال سؤال و جوابم نبودی. تا رسیدم به طاق دیگر، باز دو نفر جوان با رخسارهٔ پر نور -«کانهما لؤلؤ منثور»- به قانون قراولان سابق در چپ و راست طاق ایستاده، در دست هر یک عمود طلایی از نور، در سر طاق «یا حق یا مدد!» مسطور، در بالای آن این حروف ردیف هم در هوا بلاواسطه نمودار «ا-ی-ر-ا-ن». به قراولان رسیده سلام گفته، علیک شنیدم. اذن دخول خواسته، به قرار پیشین مأذون به ایما و اشاره گشتم. باز هم فرق بین این‌ها و سابقین همان لباس است که می به کبودی، رنگ خوشنمای غیر معروف میان ناس بود «یا حق، یا مدد، یا ایران!» گفته داخل شده، قدمی پیش گذاشتم.

وه وه چه خوش صفا، چه با صفا و چه نیکو هوا! چشمه‌های آب از هر طرف روان، مرغان خوش‌الحان در شاخسار درختان نغمه‌زنان و من واله و حیران و بر صنع آفریدگار نگران و ریگ جویبارها دُرِّ غلتان و لعل مرجان، درختان پر اثمار با همدیگر توأمان، سنبل و ضیمران در کنار جوی‌ها چمان در جمان، سرو و شمشاد در اطراف جویبار خرامان -«جنات تجری من تحتهاالانهار».

قدری پیش رفته جمعی را دیدم نشسته، گروهی دسته دسته؛ نمی‌دانم حورند یا غلمان و یا فرشتهٔ آسمان در کسوت انسان؛ چمن‌زار است یا جنت آشکار که در گردش و محبت و در سیر و صحبت با صورت شادان و لب خندان خرامان از پی هم روان، با کمال و جد و طرب دست‌زنان و پای کوبان‌اند. در عالمی هستند غیر از این عالم، نهان از چشم بیگانگان، من مسکین سرگردان، به صنع قادر نگران «فتبارک الله احسن الخالقین!» گویان، از اشعار شیخ سعدی چیزی به خاطرم رسید. بدین ترانه سرودم:

لطیف و دلگشا آب و هوایی مبارک منزل و فرخنده جایی

ریاحین در کنار جوی رسته به آب ژاله دست و روی شسته

درختان چون بتان قد بر کشیده ز یکدیگر به خوبی سر کشیده

فراز شاخ، مرغان خوش آواز به الحان، ارغنون‌ها کرده پر ساز

نهال سرو کز جنت سبق داشت خطِ «طوبی لهم» در هر ورق داشت

سپس از کمال حیرت مرا قدرت حرکت نماند. خواه مخواه، طوعاً و کرهاً، نشستم. قدری به خود تسلی داده در نفس خویش چنین سخن می‌سرودم: «از قدرت خداوند -جل شأنه و عظم برهانه- این‌ها هیچ مایهٔ تعجب نیست.» قدری ذکر و برخی شکر کرده برخاستم، پیشتر رفته بهتر و نیکوتر از آن‌ها که دیده بودم مشاهده کردم. فوج فوج ماه‌طلعتان، خورشید منظران، آهو روشان، زنار گیسوان مانند طناب تابیده، کنار آبشار که در صافی آبش مانند چشم مار از فواره‌های زرنگار در فوران، با لب خندان، نشسته.

بهشت است آنکه من دیدم نه رخسار کمند است آنکه او دارد نه گیسو

لبان لعل چون خون کبوتر سواد زلف چون پر پرستو

زبان را چه یارا که خط و خال و غنج و دلال آن پری پیکران بی‌همال را تعریف و توصیف تواند کرد!

ز هر کرانه، پری پیکران، گروه گروه ز هر کناره، قمر منظران، قطار قطار

به صد هزار چمن، نیست صد هزار در او به شاخ هر چمنش، هست صد هزار هزار

عجبا! این است جنت موعود که مدح فرمودهٔ خداوند ودود است؟ آیا غیر از این است «فیهما عینان نضاختان»؟ نیستند این درختان «ذواتا افنان»؟ هست غیر از این‌ها «حور عین کانما لؤلؤ المکنون»؟ امثال این میوه‌ها را هیچ دیده‌ای ندیده و اوصافشان را هیچ گوشی نشنیده. دلم مایل بود قدری چیده تناول نمایم و یا در جیب و بغل نگاه داشته یا به دنیا برم، می‌ترسیدم که نِدای «ولاتقربا هذه الشجره» بشنوم و رانده از این مکان فیض بنیان گردم. خودداری نموده، راه هوا و هوس نپیمودم، ولی باز می‌ترسیدم که نفس اماره فریبم دهد و باعث خجلت و شرمساری شود، مرا برانند و محروم از تماشای این گلزار و حوران خورشید عذار شوم و مهجور از استماع اصوات مرغان خوش‌الحان بمانم. در آن حال، خود را از همه جهت خوشبخت شمرده، از هیچ باب گله‌مند نبودم، ولی همزبان نمی‌یافتم که احوال پرسیده بدانم که در کجا هستم. باز قدری راه رفته، حوضی بسیار وسیع و بزرگ مشاهده کردم از مرمر سفید با فواره‌های بسیار قشنگ؛ بعضی چون سر مرغ از دهن آب می‌ریخت و برخی مانند گلوی ماهی و دهان شیر و غیره که انواع عجایب و اصناف دست قدرت به کار برده بود. دور تا دور حوض، مهوشان حور لقا و حوران حور سیما مجتمع گشته، صورتشان چون آفتاب تابان در وسط آسمان می‌درخشید، که دیده از مشاهدهٔ انوار جمال ایشان خیره می‌گشت. گل‌چهرگان سابق را از نظرم محو نمودند، گویی خلقت این‌ها از عیش محض است. در صباحت دیدار و ملامت گفتار و لطافت رفتار اینان زبان گویا لال است. لبان شکرین چون به تبسم گشایند، از دیدار دُرِ دندان ایشان چشم خیره گردد و جمیع اعضا و جوارحشان، از موی سر گرفته تا ناخن پا، یکپارچه خندهٔ ملاحت و نمونهٔ وجاهت بود. خدا بیامرزد قایل این شعر را:

به شادی کرده رو در روی ناهید به یکجا جمع همچون ماه و خورشید

چون دیدار جمال بهجت اشتمال این طنازان بی‌مثال مشاهده افتاد، طاقت رفتارم نمانده از حرکت افتادم و از قدرت طی مسافت بازمانده و گفتم:

«ز دیدنت نتوانم که دیده بردوزم اگر معاینه بینم که تیر می‌آید.»

بی‌اختیار در همان جا نشسته و آرام گرفتم. لکن آن به آن بر حیرتم می‌افزود و از تماشای گل رخان و استماع نوای مرغان خوش‌الحان و اشتهای فواکه جنان و قدرت کملهٔ حضرت سبحان هوش از سر و تاب از تنم به در رفته بود. باز برخاسته آهسته آهسته بنای رفتن گذاشته، از دور دیدم یک نفر خرامان‌خرامان همی‌آید. چون نزدیک رسید، پیرمردی نورانی با ریش سفید و قد موزون و رفتار دلفریب یافتم که در سر کلاه ایرانی گذاشته و قبای سپید در بر کرده و تسبیح در دست گرفته است. چون پیر کان ملاحت و صباحت و معدن وقار و تمکین بود، دیدار روشن روانش از آن حوروشان ساده خوش‌آیندتر می‌نمود.

پشت او چون لباس بوقلمون رنگ‌ها داشت از قیاس افزون

سینهٔ پاک همچو سیم سفید چشم روشن چو چشمهٔ خورشید

همهٔ آداب و کسوت و رفتار و مشی آن در طرز و طرح ایرانی؛ شگفتم آمد که این پیر را با این حورشان چه مناسبت و ایشان را با او چه مشابهت؟ یقین کردم که این پیر شیطان است؛ چه، دانست من از اهل ایرانام، آن هم خود را به کسوت ایرانی جلوه داد که از راهم به در برد. در همان عالم رؤیا در خیال خود مخمر کردم که هر چه گوید برعکس آن کنم، زیرا که عقلا گفته‌اند:

اگر راهی نماید راست چون تیر از آن برگرد و راه دست چپ گیر!

اگر چنانچه وسوسه نماید: «از این میوه‌های گوناگون بچین بخور!» حتماً اجتناب خواهم نمود. چون به من رسید پیش‌قدمی در سلام کرد، علیک گفتم. فرمود: «همشهری جان! چرا به این‌جا آمدی و از این آمدن چه تمنا بر سر داری؟»

گفتم: «ای عزیز! تصادف با اقبالم بدین‌جا کشیده، اگر خلافی سر زده و دخول در این سرزمینم جایز نبوده، راهم نشان دهید تا بیرون شوم، و معذرت از خطای خود خواهم.»

تبسم نموده گفت: «اگر دخول تو ممنوع بودی دربانانت مانع آمدندی و نگذاشتندی داخل شوی. اکنون که آمده‌ای ایمن باش و خاطر جمع دار که بیگانه نیستی بلکه آشنایی.»

از عذوبت بیان و طلاقت لسان و حسن رفتار و گفتار پیر تسکین قلبم حاصل آمد. پیش آمده دستم بگرفته به قاعدهٔ ایرانیان مصافحه نمود. با همهٔ این محبت و مهربانی، باز دلم در تشویش بود که مبادا شیطان باشد. این تصور را هرگز فراموش نمی‌کردم و این ملاطفت و ملایمت و شیرین زبانی و محبت را حمل بر شیطنت می‌کردم.

گفت: «خوب سیاحت کردی؟»

آهی کشیده گفتم: «همه خوب است، اما نمی‌دانم که در کجا هستم. ای پیر روشن ضمیر! امیدم به کرم تو است.

ز عکس عارضت ای ماه تابان سواد بزم بختم شد چراغان

مرا شد گلشن اقبال خرم که یاری چون تو با من گشت همدم

در این صحرا انیس حال من باش چراغ محفل اقبال من باش

تنم را جان شو و شام مرا روز ریاض مدعایم را بر افروز!

بگو این چه مقام است و این همه مهوشان و گلرخان از چه در این‌جا جمع‌اند؟ این‌جا دولتسرای کدام پادشاه والاجاه است؟ کسی همزبان مهربان پیدا نکردم که سؤال نمایم و از هر طاق که گذشتم دربانان سؤال مرا جواب نگفتند و بدین ملاحظه حقیقت حال را از کسی نتوانستم پرسید.»

پیر گفت: «بیا!»

رفتیم به عمارتی رسیده که طایر وهم از رسیدن به کنگره رفعت آن عاجز و سمند تک خیال از طی مساحت آن لنگ و معمار اندیشه از طرز و طرح چنین عمارتی عالی بنیان قاصر، زبان بلاغت نشان فصحای عرب و عجم از توصیف آن کلیل، که جز دست قدرت احدیت را یارای تعمیر آن نبود.

فضایش چون سواد بیت معمور پر از آیین و خالی از شر و شور

صبا، فراش فرش منظر او دم عیسی، سپند مجمر او

به صحنش هر طرف، چون دشت ایمن شده قندیل‌ها از نور روشن

فلک، چون چشم، حلقه بر در او مه و خورشید، نقش پیکر او

چو کردی ابروی طاقش اشارت مه نو تافتی رو از خجالت

اگر رضوان به آن منزل رسیدی به فردوسش کجا دل آرمیدی؟

در آن محفل جوان با یار خوش‌بخت نشسته همچو مه در هالهٔ تخت

ملاحت، خانه‌زاد خط و خالش طراوت، دست‌پرورد جمالش

چون جعد کلکلش مرغوله بستی دل مشک ختن در خون نشستی

نگاهش هر طرف افسون دمیدی پسی نظاره‌اش دل‌ها رمیدی

گفتم: «امان ای پیر! آن جوان رعنا و آن شهریار زیبا که در تالار است، این کوشک مال اوست یا از غیر او؟ از این واقعه بی‌تابام. برای رضای حق جوابم ده! تاب و توان از جسم و جانم به در رفت.»

پیر گفت: «توقع لازم نیست. در این‌جا مداهنه ممنوع است. اگر خط خواندن توانی بخوان!» و انگشت سبابه به بالا اشارت کرد، دیدم با خط مشمشع و نورانی نوشته «هذا مقام ابراهیم». تکبیر گفتم و بر زبان آوردم -که «هذا مقام ابراهیم» را خوانده بودم، اکنون به چشم می‌بینم. بی‌اختیار گفتم: «ای پیر منبع خیر و احسان! آیا مرا ممکن است دست‌بوسی صاحب این مقام کنم یا نه؟»

گفت: «البته به آرزوی خود خواهی رسید، ولی حالا هنگام سیاحت ایشان است، درنگ نمی‌کنند؛ در مراجعت ان‌شاءالله تمنای تو را به عمل آرم و تو را به او رسانم.»

پرسیدم: «شما کجایی هستید؟ به اهل ایران شباهت تام دارید! و از چه زمان در این مکان منزل و مأوی کرده‌اید؟»

گفت: «بندهٔ یزدان پاک، هیچ جایی نیستم. چون صاحب این مقام عالی به این کسوت راغب و دلخوش است، لذا مرا امر است که به لباس در خدمت او جلوه نمایم. ریاست حور و غلمان و تمام این روضهٔ رضوان با من است.»

در این بین، دیدم صفیر حاضرباش کشیدند. تمامی آن خورشید منظران و پری‌پیکران دویدند، دم پلهٔ کشیک، از یمین و یسار صف بستهٔ مقام احترام ایستادند و هر یک در جای خود قرار [گرفته]، با کمال ادب و وقار دست به سینه گذاشته و چشم به زمین اطاعت دوخته و لب از گفتار فروبسته مانند جسم بی‌روح ایستاده، شعاع جمالشان زمین و زمان را احاطه کرده، چون عبد ذلیل که در حضور مولای خود قیام نماید منتظر ایستادند. عجیب‌تر این‌که از این گروه باشکوه هیچ‌یک در لباس و صورت شبیه به دیگری نبود. «مانی» از تصور نقش و نگارشات انگشت حیرت به دهان، چنان صورت زیبا و قد رعنا از دست اقتدار هیچ صاحب قدرت نیاید، جز صانع بی‌چون که با دست قدرت و محض رحمت و رأفت بیافریده.

باری، بعد از لمحه‌ای تختی مانند تخت‌روان‌های ایران حاضر شد در برابر پلهٔ کشیک. از بالای تخت نازنین سروقدی گلعذاری با زلف‌های پریشان و از پشت‌سر و کتفین آویزان، با جوانی خوش‌صورت و نیکوسیرت چون غلمان دست در گردن همدیگر توأمان، از پرتو جمال ایشان ماه و خورشید محترق بودی. چه‌طور ایشان را به حور و غلمان تشبیه کنم که حور و غلمان از ایشان نور اقتباس نمودی، و اگر ملکشان گویم عالم ملکوت را ایشان ماه و خورشید چه‌سان شدی. کبک دری از ایشان رفتار آموختی، آهوی ختایی نگاه از ایشان یادگرفتی، چتر طاوس نشانه‌ای بود از دامان رعنای آن نازنینان که دو ذرع از پشت سر زینت‌بخش زمین بودی. خلاصه، از تشبیهات مبرّا و از توصیفات مزکی، هر چه گویم برتر و بهتر از آن بودند. قوهٔ مخیله از تصور عاجز و اندیشه از تفکر قاصر؛ با لب خندان و دل شادان، که سراپا عشوه و ناز بود، در بر نازنین پیراهنی از ابریشم خالص از آستین تا مرفق نمایان، بدنش مانند نقرهٔ خام، خدام تخت پردهٔ تخت -که مزین به انواع جواهرات عدیم‌المثال و در یتیم بود- بالا زده، ماه بازوی خورشید گرفته، آن طناز با هزار عشوه و ناز داخل تخت شد؛ سپس حبیب در طرف یسار محبوبه خود نشسته، دست به کمرش انداخته، گویا ظریفانه رعایت نزاکت کرده محافظت او می‌نماید.

کشیده یکدگر را تنگ در بر محبت در درون و شور در سر

تخت عروج نمود و این‌ها از پنجرهٔ تخت سر به در کرده با دستمال استبرق از صف‌بستگان مقام احترام رسم وداع و قاعدهٔ خداحافظی به جا آوردند؛ صف‌بستگان با کمال ادب و فروتنی جواب ایشان را با تعظیم و تکریم ادا نمودند. من واله و حیران و بر چنین اوضاع غیر مترقبه بل متصوره نگران، که شوکت و جلال امثال این در دارالسلطنهٔ هیچ سلطان مقتدر قاهره‌ای دیده و شنیده نشده. «لاحول ولا قوة الا بالله العلی العظیم!» بار خدایا! این مخلوق را از چه جوهر نفیس سرشته‌ای و یا از ذریت آدم دیگر آورده‌ای که در توصیف ایشان جز اقرار به عجز چاره نباشد؟ به مضمون «المدح فی حقهم ذم» در حقیقت هر چه وصف کنم یارای وصف نداشته ذم کرده‌ام.

گر صد هزار قرن شود وصف بی‌شکم از صد هزار گفته نیاید از آن یکم

چو دیدی گیسویش را حلقه در پشت گزیدی عقل کل از حسرت انگشت

ز جعدش حله‌ها افتاده بر دوش همی کردی ملک را حلقه در گوش

بنفشه شکفته بر عارض گل شده بر برگ نسرین جعد سنبل

فشانده مشک تر بر روی کافور ز «والیل» ایستی در مسطور نور

به غیر از وی میان مشک و عنبر نکرده راست فرقی هیچ سرور

گفتم: «ای پیر خضر طریقت! از راه مهر و شفقت بیان فرما ببینم آن‌ها کی عودت خواهند فرمود. از اشتیاق دیدار ایشان صبر از دل و توان از تن رفته، دیگر طاقت انتظارم نمانده، الامان الامان! الدخیل الدخیل!

لوای اضطرابم قد برافراشت به جانم آتش شوقش وطن ساخت

بگو ببینم کیان‌اند این گوهران گرانمایه؟»

در جوابم فرمود: «برگزیدهٔ خالق یکتا، هر دو عاشق هم و محبان وطن محترم خود هستند. این همه خدام و باغ و عمارت و شکوه مقام و مأوای ایشان است. صبر کن تا مراجعت نمایند و تو را به حضورشان برم.»

گفتم: «ای پیر روشن‌ضمیر! وقت دیر است! شاید امشب برنگردند. مرا طاقت انتظار نمانده.»

پیر گفت: «باز چیزی نفهمیدم. ظلمت چه چیز است؟ در این‌جا ظلمت نیست. همه نور است. روشنایی ما را واسطه‌ای نیست. خداوند تعالی این قطعه را از نور آفریده، کسی که به این‌جا راه یافت از ظلمت رست و از اندیشه و کدورت خلاص گشت؛ این‌جا محل عیش و صفا و مقام امن و بقاست.»

ملاحظه کردم که اگر صغری و کبری برای نور و ظلمت و شب و روز ترتیب دهم ثبوت جهل و نادانی خود کرده باشم، بهتر آن‌که دم درکشم و ساکت باشم به علت این‌که آفتاب و ماهتاب، گرم و سرد، ابر و غبار بعد از دخول در این حصار ندیدم -«تعرف الاشیاء باضدادها»- من که ضد نور را در این‌جا نمی‌بینم که بر وی ثابت کنم. به خود گفتم که این مقام چنان معرّا از اضداد است. با این همه روشنایی سایه ندیده‌ام.

باز پرسیدم: «ای پیر طریقت، مرا از حیرت جهالت خلاص فرما! آن تخت را که ایشان سوار شدند نه حیوان او را برداشت و نه انسان و نه اسباب و آلت بالونی داشت که او را بالا کشد؛ پس در این صورت حامل تخت که و چه بود که از این اندیشه متحیرم و سبب عروج او را ندانسته و نفهمیدم.»

پیر گفت: «قدرت. و لاغیر!»

متفکر سکوت نمودم. پیر روشن‌ضمیر سکوت و تعجب مرا دیده پرسید: «خلاق زمین و آسمان و افلاک گردان که بدان سرعت و تیزی سیر می‌کنند، آن‌ها را که خلق کرده و که سیر می‌دهد؟»

گفتم: «الله عظیم‌الشأن جل جلاله و عم نواله.»

گفت: «پس در این صورت قدرت او -تعالی شأنه- بیشتر از آن است [که] تختی که دو نفر عبد مطیع او بنشینند به اراده و مشیت او -جلت قدرته- بدون حامل و آلت جاذبه حرکت و سیر نماید. در این مقام ابداً تعجب را راه نیست -اذا اراد شیئاً ان یقول له کن فیکون.»

باری، به اندیشه فرورفتم که شاید این‌ها مراجعت ننمایند و این فرح و شادیم به کلی

غمی به دل نشست و رخت بگشاد به تعظیمش ز جان برخاست فریاد

شکیب و صبر و آرام و قرارم به باد نیستی شد هر چهارم

نه جانم تاب را اسباب می‌دید نه چشمم خواب را در خواب می‌دید

شد آثار غم از چهرم نمایان ز سیما ظاهرم درد دل و جان

تنم زار و نزار و رنگ کاهم دهد از درد پنهانی گواهم.»

پیر همین‌که افسردگی خاطر و پریشانی حالم دید که یأس و ناامیدی غالب گشته، دستم گرفت و گفت: «بیا!»

رفتم، لکن دل با من نبود. قدری در کنار حوض و انهار گردش کرده از چگونگی هر گل و گیاه و نام اثمار دلخواه سؤال می‌نمودم، با کمال گشاده‌رویی و مهربانی جوابم می‌داد؛ ولی با همه مهر و محبت که پیرمرد در حق من می‌نمود باز ظن شیطانی او -که اول در دلم جای گزیده بود- بیرون نمی‌رفت. می‌ترسیدم که مرا امر به خوردن میوه‌ای نماید. مصمم بودم که خواهش او را رد نمایم و عذر خواهم.

در این اثنا، پیر گفت: «اگر این میوه‌های الوان را میل داشتی برایت مانعی نیست: بچین و بخور!»

گفتم: «ای دلیل راه گمشدگان! مرا نه آرزوی خوردن است و نه میل آشامیدن، نه فکر نفس‌پروری و تن‌آساییدن. الطاف و مراحمی که در حق بنده مبذول خواهید داشت به زیارت کعبهٔ مقصود، یعنی به خاکبوسی آن دلبران مشهودم برسانید که «الانتظار اشد من الموت.»

پیرم گفت: «غم مخور! در این مرام کامیاب خواهی شد و سریعاً حاجت روا خواهی گشت -«الصبر مفتاح الفرج.»

آهسته آهسته از آن‌جایی که آمده بودیم بازگشته، ناگاه تخت را دیدم که نزول کرد. گلرخان چون بنات‌النعش پریشان گشته بودند، هاله‌وار گرد آمدند، در یمین و یسار پلهٔ کشیک صف بستند، با تمکین و وقار دست بر روی دست ایستادند. از آن‌جا که عروج کرده بودند در همان‌جا نزول اجلال فرمودند.

در آن موقع که تخت افتاد بر خاک ز رفعت کرد خاکش بر سر افلاک

از اعاظم خدام دو نفر پردهٔ تخت را بلند کردند. ماه و خورشید از مشرق تخت سر برآورده و طالع گشتند، در حالتی که حبیب بغل محبوبهٔ خود را گرفته با کمال نزاکت و وقار به در آورد.

دو ذات نور یکتا شد به هم ضم دو روح معنوی گشتند توأم

با یک عشوه و ناز و جلوهٔ بی‌انباز بیرون آمده از پله به فراز رفتن آغاز نمودند، به نوعی که قلم چون من بی‌بضاعت از اشاعت حالت آن دُر یکتا و آن محبوب و محبوبهٔ بی‌همتا قاصر و عاجز است. کاشکی ادبای نامدار و شعرای نام‌بردار ایران -حرسه الله عن الحدثان- حاضر و ناظر بودندی و جلوهٔ آن عاشق و معشوق را بدیدندی و حالت ایشان را به رشتهٔ نظم و نشر کشیدندی تا عشق وامق و عذرا و لیلی و مجنون و خسرو و شیرین را فراموش کردندی و دست از گریبان محمود و ایاز برداشتندی؟ در مقام صدق و صفا و مهر و وفا انصاف دادندی که عاشقان وطن که حریق بوتهٔ محن گشته، سمندروار در نار حب وطن منزل و مأوی گزیده و طمع از لذایذ جهان بریده، به جز عشق ترقی وطن چشمش چیزی ندیده، تمام خوش‌بختی و نیکی دنیا را برای ابنای وطن پسندیده، چنین عاشق و معشوق را چه‌سان با حب نفسانی و عشق حیوانی و محبت شهوانی -که از چشمهٔ جهل و نادانی بروز و ظهور می‌کند- قیاس توان کرد؟ عاشق وطن و معشوقه‌اش چندان که پیرتر گردند، آتش عشق عاشق و جلوهٔ رعنای معشوق شعله‌ورتر و مزیدتر گردد. برعکس آن، عشق بر گل‌رخان و سروقدان همین‌که گلگونهٔ رخسار معشوق رنگ زعفرانی گرفت و قد موزون محبوب رو به خمی آورد، عاشق از معشوق بیزار شد و کذا؛ عاشق که در زمان اندک قوای حیوانیش رو به سستی گذاشت از معشوقه متنفر گردد. البته در هر صورت، باقی بر فانی ترجیح دارد و مداحین را شایسته است مدح باقی را به رشتهٔ نظم کشند که تا جهان باقی باشد سخن او هم به حق باقی ماند، نه این‌که پروانه از عشق خود را به آتش زند. بیچاره پروانه حیوان لایدرک است. چه می‌داند عشق چیست! آری، اما رقابت بلبل با خار مناسبت نیکو دارد به بلبلان حب وطن که زحمت ایشان از دشمنان و اشرار وطن بیشتر از خار گل است نسبت به بلبل.

باری، عشق‌ورزی جز به وطن نفس‌پروری و شهوت‌پرستی و بروز صفات حیوانیت است؛ مدح آنان در حقیقت ذم است. زیرا که سبب رسوایی در شهوت‌رانی ایشان را آشکار کردن است و لاغیر.

الحاصل، ایشان رفتند بالا، من دامن پیر را گرفته گفتم: «الامان! الوفاء من الایمان! به رضای خدا تغافل منما و مشکلم گشا! که دیگر طاقت صبر ندارم.»

پیر گفت: «نام و شهر خود را بیان کن!»

گفتم: «نامم یوسف، پدرم عبدالله؛ مسقط رأسم ایران، توطنم مصر، در این‌جا غریب و بی‌کس هستم.»

پیر بالا رفت، من با کمال اشتیاق منتظر مراجعت او. بعد از لمحه‌ای، محبوب و محبوبه هر دو سر از دریچهٔ غرفه بیرون آورده به همدیگر نشانم می‌دادند و می‌گفتند: «او همان است!» با دست و دستمال اشارتم می‌کردند که «بیا بالا!» در این بین، پیر با تعجیل در رسید. از اول پله با دست اشارتم می‌کرد و می‌گفت «بیا.» -رفتم- پیر گفت: «طالعت یاوری کرده و اقبالت رهبری. بخت بلندت به کام است، توسن آرزویت رام. ایشان تو را می‌شناسند و اشتیاق آن‌ها زیادتر از تو.»

من بالا رفته دیدم، هر دو دست در گردنم انداخته مرا بغل گرفتند. من از کردار آن‌ها به تحیر گشتم، خیال کردم مانند بزرگان خوش‌طبع که مزاح را دوست دارند مرا تمسخر می‌کنند که اسباب سخریهٔ خود سازند. بسی از بزرگان و بزرگ‌زادگان ما هستند که اگر مرد پیر و غریب و فقیر بینند این‌گونه استهزاء می‌کنند. من از این عمل که حمل بر استهزاء خود می‌نمودم، منفعل گشته خود را پس کشیده گفتم: «استغفرالله! من از آن‌ها نیستم که به خیال شما می‌رسد. مرا چه قابلیت که شایستهٔ این لطف بی‌کران باشم؟»

گفتند: «مگر ما را نشناختی؟»

گفتم: «خیر!»

جوان با انگشت به سینهٔ خود اشارت کرده گفت: «یوسف عمو جان، من ابراهیم!»

دختر هم با شیوهٔ مرضیه و حالت ستود، -که از معلمهٔ خود آموخته بود- پای چپ را قدری پس و پای راست را اندکی پیش گذاشته و قدری به جهت تعظیم و تکریم خم گشته و دست میان دو نار پستان گذاشته گفت: «عمو جان، کنیزک کمترینت محبوبه!»

بعد از استماع این سخنان صیحه‌ای زده «وا ولدا! وا قرة عینا!» گفته، خود را به قدم‌های ایشان انداخته و اشک چون ابر نیسان از دیده جاری ساختم. ابراهیم‌بیگ دستم را گرفته بلند نموده گفت: «عموجان! در این‌جا گریه ممنوع است.»

برخاسته گفتم:

«تویی برابر من یا خیال در نظرم؟ که من به طالع خود هرگز این گمان نبرم

قربانتان شوم! گریهٔ من از حزن و اندوه نیست، بلکه از فرح و شادی و سرور می‌باشد.»

با وجود این، او را هم موقوف می‌کنم.

مرا بردند بالا نشاندند، هر دو روبه‌روی من نشسته. به فکر اندر شدم که آیا این خواب است، یا بیداری.

این‌که می‌بینم به بیداری‌ست یا رب یا به خواب

خویشتن را در چنین نعمت پس از چندین عذاب؟

با حسرت تمام چشم خود را مالیده نگاه کرده گفتم: «قربان شما گردم! نمی‌دانم حقیقتاً شما هستید در برابر یا خیال است.»

ابراهیم‌بیگ گفت: «عموجان! ما هستیم.»

گفتم: «فدای شأن و جلال شما! این چه خوش سعادتی و چه نیکبختی است!» دست انداخته هر دو را در بغل کشیده بوسیدم و بوییدم. گفتم: «به فدای شما جان این پیر منحنی! این چه عالم و جای عشرت و باصفاست؟»

ابراهیم گفت: «عموجان! از رحمت و قدرت خداوند ذوالجلال و قادر متعال چه جای تعجب است؟ که اگر به بندهٔ ضعیف خود صد هزار چنین جای و مرتبه بخشاید، به کبریایی و عظمت او چه نقصان وارد آید؟»

محبوبه با دستمال سُندس معطر اشک چشمم را پاک می‌کرد و با لب خندان مرا تسلی می‌داد.

ابراهیم گفت: «عموجان! ممنون شدم از مهربانی و محبت شما که ما را فراموش نکرده‌اید، اما نمی‌دانم چرا رنگ و رخسارت چنان دردآلود گشته، مگر آهنگری پیشه گرفته‌ای؟»

گفتم: «قربان! قصه و حکایات من دور و دراز است، ولی شکر خدایی را که فرج بعد از شدت به این پیر ناتوان عطا فرمود.

المنة لله که نمردیم و بدیدیم دیدار عزیزان و به مطلب برسیدیم

کنون وصال تو می‌آورد به من جان را اگر فراق تو وقتی مرا ز پای آورد»

کیفیت «شیخ قدر اعمی» و بردن مرا به جهنم و مشاهدات خود را از اول تا آخر آن‌چه در جهنم دیده و شنیده بودم بالتمام به رشتهٔ بیان کشیدم.

گفت: «خوب بگو ببینم والدهٔ بیچاره‌ام در چه حال است و چگونه گذران می‌کند؟»

گفتم: «چه پرسی ز حال بد از بدتر ما؟ ز خاک تو دوریم، خاکت سر ما!

«که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاری‌ست.» هر صبح والده‌ات با سکینه راه قبرستان سپرند، تا شام به گریه و زاری به سر برند. عصر نوبهٔ این پیر حزین و وقت این هجران‌کشیدهٔ غمگین می‌رسد. بر سر تربت‌تان رفته اشک حسرت از میزاب دیده ریخته و خاک پاک آن تربت تابناکتان را بر سر خود بیخته، خسته و خراب با دل کباب و چشم پر آب برخاسته دیوانه‌وار به خانه آمده، سر غم بر زانوی هم و غم نهاده؛ نه انیسی که غم دلش گویم نه مونسی که از وی تسلی جویم، شب‌های دراز با غصه و مصیبت همراز به سر برم، و مادر پیرت، مانند زلیخا از فراق یوسف مصری، از گریه نابینا شده و از حیات جز آه سرد و دل پردرد برایش چیزی نمانده. و اکنون که شما با این حشمت و عظمت در جوار رحمت آرمیده، با دلی شادان و لبی خندان هستید، سبب چیست که ما را به نزد خود دعوت نمی‌نمایید که هم از دیدار شما تسلی یابیم و هم به خشنودی و عیش شما شرکت کنیم؟

Dedim:

“Bəs bu uzun məsafəni necə keçib yuxarı qalxacağam?”

Buyurdu:

“Təmiz ürək, saf niyyətlə gözlərini yum, mənim əsamın başından tut, ancaq mənim iznim olmadan gözlərini açma, üç dəfə salavat çevir.”

Onun dediyi kimi etdim. Bir qədər keçdikdən sonra dedi:

“Əsamı burax, gözlərini aç!”

Gözlərimi açarkən özümü geniş, işıqlı bir səhrada gördüm, rahatlıqla nəfəs çəkdim, azca dincəldim. Ancaq daha məndə bu şeyxin mahir bir cadugər və sehirçi olması haqda heç bir şübhə yeri qalmadı. Fəqət biz bunu əsla bilmirdik. Qanım əvvəlkindən daha artıq coşmağa başladı. Çünki şeyx dedi:

“Mən bu kor gözlərimlə səni zülmət dünyasında gəzdirib işıqlı aləmə çıxartdım. İndi bu şəhla gözlərinlə mənim bələdçiliyim daha lazım deyil, özün gedib məqsədə çata bilərsən.”

Dedim:

“Ya şeyx, aman günüdür, qurbanın olum, mən buradan gedib bir yana çata bilmərəm; avara- sərgərdan qalmışam, hansı tərəfə getməli olduğumu bilmirəm.”

Şeyx əsası ilə bir tərəfə işarə eləyib dedi:

“Bu tərəfə get!”

Onun göstərdiyi səmtə baxıb demək istədim ki, tək gedə bilmərəm. Ancaq dönüb ona sarı baxdıqda şeyxi görmədim. Gözümdən itmişdi. İki əlli başıma vurub dedim: "Vay mənim halıma! İşim yaxşı olmaqdan daha da pis oldu". Əlacsızlıq üzündən oturub vahimədən əsə-əsə ağladım, öz-özümə dedim: "Başıma nə çarə qılım. İnsan izi olmayan bu biyabanda tək-tənha nə eləyim, hansı tərəfə gedim?!"

Ancaq səhra tamamilə işıq idi. Hərçənd ki, nə günəşdən, nə aydan, ulduzlardan, nə də başqa bir işıq saçan mənbədən iz-əsər yox idi. Həm də göz işlədikcə bu səhranın dörd tərəfi açıqlıq və boş idi. Nə üfüq görünürdü, nə də şərq, qərb, cənub, şimal səmtləri anlaşılırdı. Mən öz yazıq vəziyyətimə görə ah və nalə eləyir, göz yaşları axıdırdım, qəm-qüssə dəryasına qərq olub, heç baş aça bilmirdim ki, indi gündüzdür, ya gecə. Nə bir qəmxarım var idi, nə də bir ürəyi yananım. Dedim: "Lənətə gələsən, ay cadugər şeyx! Gör bircə doğru söz üstə məni nə kimi müsibətlərə düçar elədin, gör başıma nə oyunlar açdın!" Bir tərəfdən də özümü danlayıb deyirdim: "Böyüklər buyurmuşlar -- küfr ilə iman arasında bircə kəlmə, behişt ilə cəhənnəm arasında bircə addım fasilə var".

Nə qədər başları vermiş bada dil,

Başının düşmənidir dil, bunu bil.

Dildən qopub, ağızdan çıxan bir kobud sözün cəriməsini cəvahirlə dolu xəzinə ilə ödəmək mümkün deyil. Söz yarasını min cərrah belə sağalda bilməz.

Dil yarası, hamı bilir, sağalmaz,

Qılınc yarasının heç yeri qalmaz.

Müdrik adamlar buyurmuşlar: "Ağızdan çıxan sözü geri qaytarmaq olmaz. Ağızdan çıxan söz kamandan çıxan ox kimidir, onların heç birisini təzədən öz yerinə qaytarmaq mümkün deyil. Söz deyilməyincə onun ixtiyarı səndədir, onu gizlədə bilərsən, deyiləndən sonra onu ört-basdır eləmək olmaz".

Xülasə, çox götür-qoy elədim. Yadıma bir rəvayət düşdü. O rəvayətin mövcibincə, hər bir çətin işdə püşk atmaq tövsiyə olunurdu. Mən də dörd tərəfdən birinə doğru getmək üçün püşk atmaq qərarına gəldim. Dörd şeyə dörd tərəfin adını qoyub atmaq və onların içində qiblə tərəfindən getmək əzmində oldum.

Cibimdə iki sikkə, bir möhür, bir də karandaş var idi. Onları çıxarıb atdım. Haman niyyətlə cənuba doğru yola düşdüm. Əvvəldən də ürəyim bu tərəfə getməyə fitva verirdi. Yola düşən kimi ətirli, mülayim bir külək əsməyə başladı. Onun ruhu oxşayan, ətir saçan qoxusu mənə ləzzət verdi. Allaha təvəkkül eləyib dedim: "Dost yolunda boran olar, qar olar".

Yola düşüb əzmlə addımlamağa başladım. İrəlilədikcə ətrin qoxusu artırdı. Müşk-ənbər iyi mənə təzə ruh bağışlayırdı. Hər addımda şövqüm artırdı. Könlüm açıldı, müşk-ənbər iyi dimağımı oxşadı! Sanki məni gözə görünməz bir qüvvə özünə tərəf çəkirdi. Hava nəhayət dərəcədə saf idi, getdikcə daha da fərəhli və könülaçan olurdu. Nəsim öz xoş ətri ilə İsanın nəfəsi kimi ölüyə can bəxş edirdi, cansız bədənə ruh verirdi. Öz-özünə bu rübai dilimə gəldi:

Badi-səba, nə fərəhli əsirsən,

Hansı yarın diyarından gəlirsən?

Doğru söylə, sən harada olubsan?

Ey toz, sən də gözə tanış gəlirsən.

Bir az da getdim. Yaşıl, səfalı bir çəmən göründü. Hər tərəfi lalə, gül-çiçəklə dolu idi. Gül yarpaqlarının üzərindəki şeh damcıları iri dürr danələrinə oxşayırdı. Bu könülaçan yaşıllığı görən kimi könlümün quşu qanad çalmağa başladı. Sürətimi bir qədər də artırdım. İxtiyarsız olaraq qaçmağa başladım. Uzaqdan sərvə oxşayan yaşıl ağaclar başını göylərə qaldırmış, budaqlarında qumrular, kəkliklər yuva salmışdı. Yəqin etdim ki, abadlığa yaxınlaşıb, yolun əzab-əziyyətindən canımı qurtarmışam. Nəhayət, ağacların yanına gəlib çatdım. Lakin imarətdən, daşdan, palçıqdan heç bir əsər görünmürdü. Ağacların budaqları baş-başa verib, geniş bir səhranın ətrafını əhatə etmişdi. Bir az da irəli gedib, birdən yaşıl ağaclardan düzəlmiş tağ şəklində darvaza gördüm. Onun sağında və solunda üzü nurani, xoş ətirli, qara saçlı iki cavan dayanmışdı. Lövhəsiz darvazanın başında bu sözlər yazılmışdı:

"Ya həqq, ya mədəd!"

Ədəb-ərkanla irəli gedib salam verdim, ikisi də "əleykəssəlam" dedilər. Dedim:

“Ağalar, mən bu diyarda qəribəm, özü də pərişanhalam, bilmirəm bura haradır, bu darvazadan içəri keçmək olar, ya yox?”

Mənə cavab vermədilər, lakin işarə ilə göstərdilər ki, salam verib daxil olmaq olar. Bəlli oldu ki, onlar danışmırlar, qaravulların heç yerdə danışmaq haqqı yoxdur. Bir addım da irəli keçib "Ya həqq, ya mədəd!" dedim və içəri girdim.

Xoşavazlı tutilər, gözəl səsli bülbüllər yavaş-yavaş oxuyurdular. Müşk-ənbər qoxusu adamın ruhunu təzələyir, hədsiz sevinc bəxş edirdi. Gül-çiçək getdikcə artırdı. Qəlbimdə hər an yeni qüvvət doğur, gücüm anbaan çoxalırdı. Fərəhlə atdığım hər bir addımda sevincim artır, onun müqabilində dünyanın və axirətin ləzzətini unudurdum. Həqiqi sevgi cazibəsi məni elə sürətlə özünə tərəf çəkirdi ki, əl-ayağımı büsbütün itirmişdim. Özümü əsla saxlaya bilmirdim. Şadlıq və sevincimin şiddətindən uşaqlar kimi atılıb düşür, əl çalıb oynayırdım. Göz işlədikcə yaşıl ağaclar idi. Onların dibindən duru, saf su axırdı. Bəzən istəyirdim bu sərin, şəffaf suyun kənarında oturub əl-üzümü yuyam, bir qədər sərinləyəm, cəhənnəmin tüstü və kəsafətini üz gözümdən təmizləyəm, lakin mövhüm məhbubun vüsal şövqü mane olurdu. Mən qaça-qaça suyun kənarı ilə gedir və öz-özümə deyirdim: "Bu səfərdə, şübhəsiz ki, bəxt mənə yar olmuşdur, iqbal və uca tale məni buraya çəkib gətirmişdir".

Min könül qanı ilə bəxt yetirmiş yarə,

Ey gözüm, gözlə, yatarsan, daha olmaz çarə.

Getdim. Birinci darvaza kimi zəfər tağını andıran ağaclarla bəzənmiş bir yerə gəlib çatdım.

Sağında və solunda yenə də iki qaravul dayanmışdı. Bunların birinci qaravullarla fərqi yalnız paltarlarının rəngində idi. Bunlar al-qırmızı paltar geymişdilər. Ağacların da qol-budağı, yarpaqları tamamilə qırmızı idi, ləl kimi al rəngdə idi. Əvvəlki kimi irəli gedib salam verdim. Salamımı aldılar. Daxil olmaq icazəsi aldım. İşarə ilə izin verdilər. Tağın başında lövhə vurulmadan qırmızı xətlə "Ya həqq, ya mədəd!" yazılmışdı. Mən də "Ya həqq, ya mədəd!" deyib içəri girdim. Burada hər şey -- çəmən də, ağaclar da, süsən də, sənubər də al rəngdə idi. Mənə elə gəldi ki, Mars kürəsinə gəlib çatmışam. Çünki, eşitdiyimə görə, Mars kürəsində bütün ağaclar, göyərtilər, hətta quşların qanadları qırmızıdır. Arxlarda saf, şəffaf sular axırdı, ancaq onların da rəngi yaqut kimi qırmızı idi. Mən özümü anlamadan, hər şeydən xəbərsiz, mövhüm dosta çatmaq üçün ixtiyarsız gedirdim. Sanki məchul bir qüvvə məni özünə tərəf çəkirdi.

Boynuma bir ip salıbdır sevgili,

Lütfdür, nazu məhəbbət hər teli.

Gah cəhənnəm, gah behiştə o çəkir,

Sövq edir hər yanə kim, o istəyir.

Yenə də tələsib sürətimi artırdım. Kimsəni görmürdüm ki, kefini soruşam, görsəydim də danışmaq macalım yox idi.

Gəlib başqa bir tağın yanına çatdım. Yenə də əvvəlki qaravullar kimi, üzü nurani iki cavan tağın sağında və solunda dayanmışdılar. Əllərində nur saçan qızıl çomaq tutmuşdular. Tağın başında "Ya həqq, ya mədəd!" yazılmışdı. Onun da üstündə havada bir-birinin yanında bu hərflər bir sırada dayanmışdı: VƏTƏN!

Qaravullara yaxınlaşıb salam verdim. Cavabını eşitdim. İçəri girmək üçün izn aldım. Əvvəlkilər kimi işarə ilə izn verdilər. Yenə də bunlarla əvvəlkilərin arasında yalnız paltarlarında fərq var idi. Bunların geyimi camaat arasında o qədər də işlənilməyən göy rəngdə idi. "Ya həqq, ya mədəd, ya Vətən!" deyib içəri girdim. Bircə addım irəli atan kimi qəribə bir mənzərənin şahidi oldum.

Bəh-bəh, əcəb səfalı məva, nə gözəl abu həva! Hər tərəfdən sular şaqqıldayıb axır, xoş avazlı quşlar ağacların budaqlarına qonub cəh-cəh vururdu. Arxlardakı qumlar da dürr və mərcan kimi idi. Meyvə ağacları bir-birinin yanında səf çəkib dayanmışdılar. Arxların ətrafı gül-çiçək, lalə- sünbüllə örtülmüşdü. Sərv ilə şümşad başını göylərə qaldırmışdı. Bu bağdakı ağacların yanından sular axıb keçirdi.

Bir az da irəli gedib bir dəstə adamı bir yerə toplaşıb oturan gördüm. Bir qism də, -- bilmirəm huri idilər, ya qılman, ya da insan cildinə girmiş göylər mələki idilər, -- dəstə-dəstə dolanıb söhbət eləyir, deyib gülürdülər. Bura çəmənlik idi, yaxud həqiqi cənnət. Hamı şən və fərəhli idi, hamı çalıb oynayırdı. Onlar başqa bir aləmdə, bizim gördüyümüz aləmdən tamamilə fərqli bir aləmdə idilər. Düşmənin gözündən iraq, mən yazıq mat və məəttəl heyran olmuşdum.

"Fətəbarəkallahu əhsənül-xaliqin" dedim. Şeyx Sədinin bir şeri yadıma düşdü. Yavaş-yavaş zümzümə eləməyə başladım:

Lətafətli gözəl bir abu həva.

Mübarək bir mənzil, ülvi bir məva;

Arxların kənarı gül ilə reyhan.

Jalədə yuyunmuş çiçəklər əlvan.

Cərgəylə düzülmüş ağaclar uca,

Gözəl dilbərlərtək qədləri rəna.

Hər bir budağında xoş səsli quşlar

Yüz mahnı bəstələr, min cəh-cəh vurar.

Sərvi sanki gəlmiş cənnət bağından,

Tuba ağacından verərdi nişan.

Heyrətimin şiddətindən məndə yerimdən tərpənmək taqəti qalmadı. İstər-istəməz oturdum .... Yerimdən durdum, irəli gedib gördüklərimi daha yaxından diqqətlə nəzərdən keçirdim.

Ay üzlülər, günəş simalılar, ahu yerişlilər, zünnar saçlılar dəstə-dəstə gələrək göz yaşı kimi duru sular püskürən qızıl fəvvarələrin yanında əyləşib gülümsəyirdilər.

Üz deyil gördüyüm, cənnətdir yəqin,

Bir cüt kəmənd idi sanki telləri.

Ləltək dodaqlar göyərçin qanı,

Zil qara telləri qaranquş pəri.

Dildə hanı o qüdrət ki, o işvəli-şivəli pəri-peykərləri layiqincə tərifləyə bilsin.

Məhcəbinlər dəstə-dəstə dayanmış,

Ayüzlülər qatar-qatar düzülmüş,

Yüz min bülbül olmaz yüz min çəməndə,

Hər budaqda yüz min bülbül oturmuş.

Əcəba, görəsən cənnət budurmu? Bu deyildirsə, bəs bura haradır? Bu sular, bu ağaclar behiştdən başqa harada ola bilər? Belə meyvələri heç bir göz görməmiş, onların tərifini heç bir qulaq eşitməmişdir. Ürəyimdən keçirdi ki, meyvələrdən bir az dərib yeyim, ya da cibimdə, qoynumda saxlayıb, dünyaya aparım. Ancaq qorxurdum səslənsinlər ki, "bu ağaca yaxınlaşma", sonra da bu mübarək yerdən qovulum. Özümü saxladım. Həva və həvəsin ardınca getmədim. Lakin yenə də nəfsi-əmmarənin məni aldadacağından, mənim xəcalət çəkib başı aşağılığıma səbəb olacağından qorxurdum. Qorxurdum ki, bunun üstündə məni bayıra atsınlar. Mən bu gülzarın və günəş üzlü hurilərin tamaşasından məhrum qalım, xoş avazlı quşların səsini bir daha eşitməyim.

Belə bir vəziyyətdə özümü hər bir cəhətdən bəxtiyar hesab edirdim, heç nədən şikayətim yox idi, fəqət bir dil bilən tapmırdım ki, ondan soruşam görəm mən haradayam.

Yenə də bir qədər yol getdim. Çox iri, geniş və vüsətli bir göl gördüm. Ağ mərmərdən idi, olduqca gözəl fəvvarələri var idi. Fəvvarələrin bəzisi quş, bir parası balıq, bir neçəsi şir başı və müxtəlif qəribə heyvanlar şəklində düzəldilmişdi. Hamısının ağzından su püskürürdü. Gölün ətrafına huri simalı, ay bədənli qızlar toplaşmışdılar. Onların sifəti səmanın ortalığında olan günəş kimi işıq saçır, adamın gözlərini qamaşdırırdı. Bunlar əvvəlki gülçöhrələri mənim yadımdan çıxardılar. Bunların vücudu sanki xalis nəşədən yoğrulmuş idi. Bunların gözəlliyini, məlahətini, lətafətini vəsf etmək mümkün deyil. Şəkər kimi dodaqlarında məlahətli təbəssüm oynayarkən, sədəfi andıran dişlərinin parıltısından gözlərim qamaşırdı. Bütün əzaları, saçlarından tutmuş ayaq dırnaqlarına qədər bir parça vəcahət və məlahət idi. Allah bu şeri söyləyənə rəhmət eləsin:

Şənlikdə Zöhrəyə sanki olmuş tay,

Üz-üzə dayanmış günəş ilə ay.

Bu misilsiz nazlı dilbərlərin sevinc bəxş edən gül camallarını görəndən sonra daha məndə taqət qalmadı, yol gedə bilmədim, qıçlarım sustaldı, dedim:

Üzündən gözümü yayındırmaram,

Gözümün içinə ox atılsa da.

İxtiyarsız olaraq oradaca oturub sakit qaldım. Lakin hər an təəccüb və heyrətim artırdı. Bu gül üzlülərin tamaşası, quşların xoş səsi, behişt meyvələrinin gözəlliyi, allahın kamil qüdrətini nümayiş etdirən bu nemətlər huşumu başımdan çıxarmış, taqətimi almışdı.

Yenə də durub yavaş-yavaş getməyə başladım. Uzaqdan bir nəfərin gəzə-gəzə gəldiyini gördüm. Yaxınlaşdıqda uca boylu, mətin, ağsaqqal, nurani bir kişi gördüm ki, başında İran papağı, əynində ağ paltar, əlində təsbeh vardı. Qocanın xoş siması, rəftarı, vüqar və təmkini məndə hurilərin görüşündən daha xoş təsir oyatdı.

Arxası tavusun pəritək əlvan,

Boyası artıqdı saydan-hesabdan.

Pakizə sinəsi gümüş təkin ağ,

Gözləri günəşdən işıqlı çıraq.

Onun bütün adabı, rəftarı, paltarı və görünüşü mənim həmyerlim tərzində idi. Çox təəccübləndim, dedim görəsən, bu qocanın hurilərlə nə münasibəti, onların isə bununla nə əlaqəsi var. Yəqin etdim ki, bu qoca şeytandır. Yəqin ki, o mənim iranlı olduğumu görüb, özünü iranlı qiyafəsinə salmışdır. Bununla da məni yoldan çıxarmaq istəyir. Elə haman yuxu aləmində qəti qərara gəldim ki, hər nə desə onun tərsini eləyim. Çünki aqillər demişlər:

Ox kimi düzgün yol göstərsə sənə,

Həzər et, qayıt get onun əksinə.

Əgər vəsvəsə eləyib desə ki, bu rəngarəng meyvələrdən dər ye, əsla yeməyəcəyəm.

Mənim yanıma gəlib çatan kimi məni qabaqlayıb salam verdi. Mən salamını aldım. Buyurdu: “Əziz həmyerli, buraya nə üçün gəlmisən, bu gəlişdən məqsədin nədir?”

Dedim:

“Mənim əzizim, bilmirəm təsadüfmü, iqbalmı məni buraya çəkib gətirmişdir. Əgər bununla bir xilaf iş məndən baş vermişsə, buraya gəlməyim cayiz deyilmişsə, rica edirəm əfv edəsiniz, üzrümü qəbul edəsiniz, lütfən çıxış yolunu mənə göstərəsiniz, məmnuniyyətlə qayıdıb gedərəm.” Gülümsünüb dedi:

“Əgər sənin buraya gəlmək icazən olmasaydı, qapıçı mane olardı, içəriyə girməyə qoymazdılar. İndi ki, gəlmisən, arxayın ol, bil ki, yad deyilsən, doğmasan.”

Qocanın xoş rəftarı, mülayim sözləri ürəyimi sakitləşdirdi. İrəli gəlib iranlıların qaydası ilə əl verdi. Belə məhəbbət və mehribanlıq göstərməsinə baxmayaraq yenə də ürəyim təşvişdə idi.

Deyirdim, birdən şeytan olar. Bu fikir başımdan çıxmırdı. Onun bütün iltifat, məhəbbət, yumşaqlıq göstərməsi və şirin dil tökməsini şeytanlığa yozurdum.

Dedi:

“Yaxşı gəzdinmi?”

Dərindən ah çəkib dedim:

“Hər şeyi yaxşı gördüm, amma bilmirəm haradayam. Ey qəlbi işıqlı qoca, ümidim sənin kərəminədir.”

Cəmalın şövqündən, ey mahi-taban,

Qaranlıq bəxt evi oldu çırağban.

Mənə yar olandan, ey gözəl-pəri,

Bəxtim gülşəninin açdı gülləri.

Gəl sən bu səhrada mənə dayaq ol,

İqbalım evində yanan çıraq ol.

Ruhum ol, işıqlı səhərim gəl ol,

Könlümü sındırma, lütf elə bir yol.

“Mənə de görüm bura haradır? Bu ay üzlülər burada nə eləyirlər? Bu qəsr hansı şövkətli padşahındır? Burayacan mehriban bir dilbilən tapmadım ki, soruşam. Keçdiyim darvazaların heç birisində qapıçılar mənim sualıma cavab vermədilər. Buna görə də heç kəsdən bu mətləbi soruşa bilməmişəm.”

Qoca dedi:

“Gəl!”

Ardınca getdim. Bir imarətə çatdıq. Xəyal quşu belə bir imarətin zirvəsinə qalxa bilməzdi. Təsəvvürün sürətlə çapan atı onun sahəsini ötüb başa vurmaqdan aciz idi. Təfəkkür memarı isə belə bir imarətin tərhini çəkə bilməzdi. Onun vəsfini ərəb və əcəm fəsahətliləri bəyan edərkən çətinlik çəkərdilər. Yalnız qadir allahın əlilə belə bir bina əmələ gələ bilərdi.

Səfalı bir məva, gözəl bir məkan, Nizam hökm sürür onda hər zaman. Fərşi salınmışdır sanki səfadən.

Üzərliyi odda dəmi-İsadən,

Hər tərəfi onun əmin-amanlıq.

Hər yerinə saçır nur çıraqbanlıq. Günəşlə ay olmuş onun bəzəyi.

Nəqşi heyran etmiş sanki fələyi.

Tağının qaşila etsə işarət,

Təzə ay yaşınıb çəkər xəcalət.

O mənzili gəlib görsəydi Rizvan. Cənnətdə qalmazdı o heç bir zaman. Bir cavan əyləşmiş xoşbəxt yar ilə, Ayın ətrafında sanki bir halə.

Xətindən, xalından yağır məlahət, Cəmalından onun saçır təravət.

Qara saçlarını verəndə yelə,

Mişkin ürəyinə salır vəlvələ.

Baxışlar nə qədər onda füsunkar, Görməyə könüllər çəkir intizar.

Dedim:

“Amandır, de görüm, orada əyləşmiş gözəl cavan, əzəmətli padşah kimdir? Bu imarət onundurmu? Ya başqasınınkıdır? Məndə ki, taqət qalmayıbdır. Allah rizasına cavab ver, daha dözə bilmirəm.”

Qoca dedi:

“Heç təvəqqe lazım deyil, burada xahiş, tərif, tövsif qadağandır. Əgər savadın varsa oxu.” O, şəhadət barmağı ilə yuxarıya işarə elədi. Gördüm müşəşə və nurani xətlə "Bura İbrahimin məqamıdır" yazılmışdır. "Allahu əkbər" deyib, təkrar elədim: "Bura İbrahimin məqamıdır". Bunu oxumuşdum, indi o məqamı gözümlə gördüm. İxtiyarsız olaraq dedim:

“Ey xeyir və ehsan mənbəyi olan qoca, mən bu məqamın sahibinin əlini öpmək feyzinə nail ola bilərəmmi?”

Dedi:

“Əlbəttə, öz arzuna çatacaqsan. Lakin indi onların gəzmək vaxtıdır. Çox yubanmazlar, qayıdarkən, inşaallah, sənin xahişini yerinə yetirərəm, səni onunla görüşdürərəm.”

Soruşdum:

“Siz haralısınız? İranlıya çox oxşayırsınız, nə vaxtdan burada məkan salıb yaşayırsınız?” Dedi:

“Ay allah bəndəsi, mən heç bir yerli deyiləm. Bu qəsrin sahibi belə paltarı xoşladığına görə mənə buyurmuşdur ki, onun qulluğunda bu görkəmdə hazır olum. Bu cənnət bağının və onun bütün huri və qılmanlarının başçılığı mənə məxsusdur.”

Bu əsnada xəbərdarlıq şeypuru çalındı. Bütün günəş üzlülər, pəri-peykərlər qaçıb qəsrin pilləkanlarının yanında sağ və sol tərəfdə sıraya düzülüb hörmət mərasimini yerinə yetirmək üçün dayandılar. Hamısı əllərini döşünə qoyaraq, səssiz-səmirsiz kamali-ədəb və vüqarla ruhsuz heykəllər kimi dayanıb yerə baxırdı. Onların camalının nuru yeri, göyü işıqlandırırdı. Öz ağalarının intizarında zəlil bəndə kimi bir yerdə quruyub qalmışdılar.

Qəribəsi bu idi ki, bu dəstədən olan hurilərin heç birisi geyim və görkəm etibarilə bir-birinə oxşamırdılar. Əgər Mani də burada olsaydı, onların gül camalını, rəna qəddü-qamətini görcək heyran qalıb barmağını dişlərdi. Heç kəs belə gözəl şəmayil çəkməyə qadir deyil.

Xülasə, bir az keçməmiş, İranda olan təxti-rəvanlar kimi bir təxt hazır oldu. Pilləkanların yanında yerə qoyuldu. Gül üzlü, pərişan zülfləri çiyinlərinə tökülmüş, sərv boylu bir nazəninlə qılman kimi gözəl bir oğlan qollarını bir-birinin boynuna saldıqları halda taxta tərəf gəldilər. Camallarının şövqü aya və günəşə işıq saçırdı. Onları huri və qılmana belə oxşada bilmərəm. Huri də, qılman da onlardan nur alırdılar. Onlara mələk desəm də yanılmış olaram; çünki mələklər də gözəllikdə onlara tay ola bilməzdilər. Dağ kəkliyi onlardan yeriş öyrənir, Xəta ahusu isə onların baxışından dərs alırdı. Tavusun çətri o rəna pərinin ətəyindən bir nişanə idi; arxadan iki arşın uzanmış olan ətəyi yeri bəzəyirdi.

Xülasə, onların heç bir təşbih və tövsifə ehtiyacı yox idi. Mən hər nə desəm ondan yaxşı idilər. Xəyal qüvvəsi onları təsvir etməkdən acizdir, təfəkkür isə onları düşünməyə qadir deyil. O huri başdan ayağa işvə və nazdan yaranmışdı. Nazənin bədənini xalis ipək parça ilə örtmüşdü. Qolları dirsəyə qədər görünürdü. Bədəni xam gümüş kimi idi. Taxtın xadimləri misilsiz cəvahirlərlə bəzənmiş pərdəni yuxarı qaldırdılar. Sanki ay günəşin qolundan tutdu. O nazlı dilbər min işvə- naz ilə taxta əyləşdi. Sonra sevgili öz məhbubəsinin solunda oturdu. Guya onu qorumaq üçün nəzakətlə əlini onun belinə salıb saxladı.

Qol-boyun olmuşlar həvəslə onlar,

Könüldə məhəbbət, başqa sevgi var.

Taxt yuxarı qaldırıldı. Bunlar isə başlarını pəncərədən çıxarıb, hörmət üçün sıraya düzülmüşlərə dəsmal silkələyib vidalaşdılar.

Sırada dayananlar kəmali-ədəb və tavazö ilə təzim edib onlara cavab verdilər. Mən bu gözlənilməz mənzərəyə valeh olub heyran qalmışdım. Çünki heç bir paytaxtda heç bir sultanın belə cəlal və şövkəti nə görünüb, nə də eşidilibdir. Bunları vəsf etmək üçün yeganə çarə öz iczimi etiraf etməkdir. Onların haqqında mədh söyləmək həcv demək kimidir. Doğrudan da, tərif üçün nə söyləsəm onları tərif etmək deyil, həcv etmiş olaram.

Min qərinə onun vəsfini etsəm,

Yüz mindən birini söyləyə bilməm.

Bilmirəm öz heyrət və təəccübümü vəsf eləyim, ya onların qəribə əhvalını və işlərini.

Çiyninə tökülmüş qulac hörüklər,

Görən həsrət ilə barmağın dişlər.

Salmış saçlarının hər bir həlqəsi

Qılman qulağına qulluq həlqəsi.

Bənövşə vurulmuş gül yanağına.

Nəsrin qibtə edər ağ buxağına.

Mişktər, tökülmüş sanki kafura,

Qaranlıq sarılmış elə bil nura.

Dedim:

“Ey bu yolun qoca Xızrı, lütf eləyib buyur görüm, onlar nə vaxt qayıdacaqlar? Onları görmək şövqü mənim tabü təvanımı kəsdi, daha intizar taqəti məndə yoxdur. Amanın günüdür, əlim ətəyindədir.”

Eşqinin oduna oldum giriftar,

Sevgisinə qəlbən oldum xəridar.

İztirab dalğası başımdan aşdı,

Şövqünün oduyla ruhum alışdı.

De görüm, bu əzizlər kimlərdir?

Cavabında dedi:

“Bir-birinin həqiqi aşiqləri, öz möhtərəm vətənlərinin əsl vətənpərvərləri. Bütün bu xidmətçilər, bu bağ, əzəmətli imarət onlara məxsusdur. Onlar qayıdanadək döz, səni onların hüzuruna apararam.”

Dedim:

“Gecdir, qəlbi işıqlı qoca, birdən bu gecə qayıtmasalar mən nə edərəm? Məndə dözməyə taqət yoxdur.”

Soruşdu:

“Gecə nə deməkdir?”

Dedim:

“Gecə də, yəni günəş batandan sonra.” Dedi:

“Nə günəş, hansı günəş?”

Dedim:

“Aləmi öz nuruna qərq eləyib işıqlandıran günəş.”

Dedi:

“Sənin sözlərindən bir şey başa düşə bilmirəm.”

Dedim:

“Ay canım, bizim dildə zülmətə gecə, işığa gündüz deyirlər.”

Qoca dedi:

“Yenə də bir şey anlamadım. Zülmət nə deməkdir? Burada zülmət yoxdur. Hər şey nurdur. Biz işıq xüsusi bir mənbədən almırıq. Kim ki, buraya yol tapdı, zülmətdən bir dəfəlik qurtuldu, fikir- xəyal, qəm-qüssədən bir dəfəlik rahat oldu. Bura eyş-işrət, ayın-şayınlıq və əbədiyyət məkanıdır.”

Gördüm gecə-gündüzü ona başa salmaq üçün dəlil-sübut gətirsəm, öz cəhalət və nadanlığımı bildirmiş olacağam. Dedim, elə yaxşısı budur ki, ağzımı yumub, sakit dayanım. Ona görə ki, bu yerə daxil olandan sonra mən nə günəş gördüm, nə də ay işığı, isti-soyuq, bulud, toz, duman da görmədim. "Hər şeyi onun ziddinə olan bir şeylə tanımaq olar" -- demişlər. Mən ki, burada nurun ziddini, yəni qaranlığı görmürdüm. Daha ona necə başa sala biləydim. Öz-özümə dedim:

"Burada ziddiyyətlər gözə çarpmır, belə bir işıq içərisində heç bir kölgəyə rast gəlməmişəm". Fikir, xəyal məndən əl çəkmirdi. Düşünürdüm ki, birdən bunlar qayıtmazlar. Bu düşüncə mənim əhvalımı tamamilə pozdu. Ahəstə-ahəstə bu şeri oxudum:

Sevgisi könlümə hakim kəsildi,

Fəryadım ürəkdən ərşə çəkildi,

Kədər dırnağilə cızdı ruhumu,

Yaram üstə səpdi o almaz unu.

Səbrü qərarımla tabü təvanım,

Dördü də kəsildi, incəldi canım.

Canımda olmadı bu dərdə dözüm,

Yuxuda da yuxu görmədi gözüm.

Əl çəkməz canımdan qəm-qüssə bir an,

Kədərim artırdı hey zaman-zaman.

Dərdimi göstərir açıq sifətim,

Qəm-qüssə olubdur mənim ülfətim.

Saman çöpü kimi saralmış sifət

Gizli ələmimə verir şəhadət.

Qoca mənim bikef olduğumu, ümidsizliyə və məyusluğa qapıldığımı görən kimi əlimdən tutub dedi: "Gəl!"

Mən onunla getdim. Lakin ürəyim başqa yerdə idi. Bir qədər hovuzun və arxların ətrafında gəzişdik. Hər bir gülün, ağacın və meyvələrin keyfiyyətini ondan soruşdum. O da tam mehribanlıqla cavab verirdi. Ancaq qocanın mənim haqqımda göstərdiyi bütün mehribanlıq və məhəbbətinə baxmayaraq yenə də onu ilk dəfə görərkən ürəyimə dammış şübhələr məndən əl çəkmirdi. Onun şeytan olduğunu zənn edirdim. Qorxurdum mənə meyvə təklif eləsin. Hər halda qəti qərara gəlmişdim ki, onun xahişini rədd eləyim, bir bəhanə ilə meyvə yeməkdən imtina edim. Elə bu vaxt qoca dedi:

“Əgər bu rəngarəng meyvələrdən könlün istəsə, heç bir maneə yoxdur, dər, ye!”

Dedim:

“Ey azmışlara yol göstərən, məndə nə yemək, nə içmək, nə dincəlmək, nə də asudə olmaq meyli var.”

Yavaş-yavaş gəldiyimiz yollarla qayıdırdıq. Birdən taxtın yerə oturduğunu gördüm. Yenə də xəbərdarlıq səsi eşidildi. Ulduzlar kimi pərakəndə olan bütün mələksimalar, gülüzlülər əvvəlki qayda üzrə halə kimi bir yerə toplaşdılar, pilləkanın sağında və solunda səf bağlayıb, vüqar və təmkinlə əlləri döşlərində dayanıb durdular. Taxt göyə qalxdığı nöqtədə yerə oturdu.

Torpağa oturdu o təxti-rəvan,

Torpaq ərşə qalxdı şərəflə ondan.

Xidmətçilərin böyüklərindən iki nəfər irəli keçib, taxtın pərdəsini qaldırdılar. Taxtın şərqindən birdən ay-günəş doğdu. Aşiq öz məşuqəsinin belindən tutduğu halda nəzakət və vüqarla taxtdan aşağı düşdü.

Birləşdi o nurdan doğulmuş canlar,

Vəhdət məqamına yüksəldi onlar.

İşvə-naz ilə taxtdan çıxıb cilvələndilər, pillələrlə yuxarı çıxmağa başladılar: Mənim qələmim o aşiq-məşuqənin halətini və vəziyyətini təsvir etməkdən acizdir. Kaş məşhur, bacarıqlı ədiblər və şairlər burada olub, həmin mənzərəni görəydilər, bunların cilvəsinin şahidi olaydılar, onların əhvalını nəzm və nəsrlə qələmə alaydılar, bununla da "Vamiq və Əzra", "Leyli və Məcnun", "Xosrov və Şirin" eşqi unudulaydı, Mahmudun və Ayazın da yaxasından əl çəkə idilər. İnsaf üzündən bu həqiqəti etiraf edə idilər ki, qəm-qüssə kürəsində yanan, lakin səməndər kimi daim vətən eşqi ilə yaşayan vətən vurğunları hər cür dünyəvi nemət və ləzzətdən göz örtür, vətənin tərəqqisi və sevgisindən başqa bir şey haqda düşünmür, dünyanın hər bir səadət və gözəlliyini vətən evladı üçün istəyirlər. Belə aşiq və məşuqu həva və həvəs ardınca gəzən, cəhalət və nadanlıqdan nəşət edən heyvani eşq və şəhvətlə yaşayan aşiqlərlə necə müqayisə etmək olar? Vətən aşiqinin məşuqəsi nə qədər qocalsa da, onun eşqinin alovu, məşuqəsinin cilvəsi daha da artar. Bunun əksinə olaraq, gülüzlülərə və qəddi rənalara olan məhəbbət onların sifətinin rəngi solunca, sərv boyları bükülüncə soyuyub gedər, aşiq məşuqdan uzaqlaşar, ondan bir növ iyrənər. Eləcə də aşiqin heyvani qüvvələri zəifləyən kimi öz məşuqəsindən qaçar. Əlbəttə, hər halda qalıb yaşayan, solub məhv olandan üstündür. Gərək məddahlar əbədi yaşamaq hüququ qazanmışların tərifinə nəğmə qoşsunlar. Beləliklə onların sözü dünya durduqca yaşayar. Daha yazmasınlar ki, pərvanə eşqdən özünü oda vurub yandırdı. O yazıq şüursuz bir heyvandır, eşqin nə olduğunü haradan bilir?

Bəli, fəqət tikanın bülbüllə rəqabəti vətənpərvərlərin vətən düşmənlərinin və xainlərinin əlindən çəkdikləri cəfalar və əziyyətlərə çox oxşayır, hətta bunların cəfası bülbülün tikandan çəkdiyi cəfadan artıqdır.

Xülasə, vətəndən başqa bir şeyə sevgi bəsləmək şəhvətpərəstlik və heyvani hissləri sakitləşdirməkdən başqa bir şey deyildir. Belə bir eşqi mədh etmək həqiqətdə onu təkdir etmək deməkdir. Çünki bununla yalnız onların şəhvətpərəstliyi bir növ ifşa olunur.

Əlqərəz, onlar yuxarı çıxdılar. Mən qocanın ətəyindən tutub dedim:

“Amandır, əhdə vəfa etmək imandandır. Allah rizasına, fürsəti əldən vermə, mənim müşkülümü həll elə, daha taqətim üzüldü, dözə bilmirəm.”

Qoca dedi:

“Adını, vilayətini söylə.”

Dedim:

“Adım Yusifdir, atamın adı Abdulladır, doğulduğum yer İrandır, Misirdə yaşayıram, burada kimsəsiz və qəribəm.”

Qoca yuxarı çıxdı. Mən tam vəcdlə onun qayıtmasını gözləyirdim.

Az sonra sevgililərin ikisi də başlarını otağın kiçik qapısından çıxarıb məni bir-birinə göstərərək dedilər: "Odur, özüdür". Sonra əllə, yaylıqla işarə edib, məni yuxarı çağırdılar.

Bu əsnada qoca cəld aşağı düşdü. Hələ pilləkanların başından əl ilə işarə edib dedi: "Yuxarı gəl". Getdim. Qoca dedi:

“Bəxtin sənə yar oldu, tale üzünə güldü, arzuna çatdın. Onlar səni tanıyırlar, səndən daha çox bir şövqlə səninlə görüşmək istəyirlər.”

Mən yuxarı çıxıb, otağa daxil oldum. İkisi də əllərini boynuma salıb, məni qucaqladılar. Mən onların bu işinə lap təəccüb elədim, mənə elə gəldi ki, bir para məzəli böyük adamlar kimi zarafatı xoşlayırlar, məni ələ salırlar, özləri üçün məni gülmək vasitəsinə çevirmək istəyirlər. Bizim bir çox böyük adamlarımız və əsilzadələrimiz qoca, qərib və ya yoxsul bir adam gördükdə bu kimi zarafatlardan eləyir, onu bir növ ələ salırlar. Mən də onların bu hərəkətini ələ salmaq kimi zənn etdim. Utanıb geri çəkildim və dedim:

“Əstəğfurullah, mən sizin xəyal etdiyiniz adam deyiləm. Məndə nə qabiliyyət var ki, sizin bu sonsuz lütfünüzə şamil olam?”

Dedilər:

“Olmaya bizi tanımadın?”

Dedim:

“Xeyr.”

Cavan barmağı ilə döşünə işarə edib dedi:

“Yusif əmican, mən İbrahiməm!”

Qız da öz müəlliməsindən öyrəndiyi kimi, incə və sevimli bir tərzdə sol ayağını bir qədər arxaya, sağ ayağını isə azca irəliyə qoyub, təzim və hörmət əlaməti olaraq başını əydi, əlini qoşa nar kimi olan döşünə aparıb dedi:

“Əmican, kiçik kənizin Məhbubə!”

Bu sözləri eşidən kimi "oğlum", "gözümün işığı" -- deyib özümü onların ayaqlarına atdım. Neysan yağışı kimi göz yaşları axıtdım. İbrahim bəy əlimdən tutub qaldırdı, sonra dedi:

“Əmican, burada ağlamaq olmaz.”

Durub dedim:

“Qarşımda sənsənmi, ya ki, xəyalım,

Taleyimdən mənim yox bu gümanım.

Sizə qurban olum, mənim ağlamağım qəm-qüssədən deyil, əksinə, sevincdən, şadlıqdan və fərəhdəndir. Bununla belə ağlamaram.”

Məni yuxarı mərtəbəyə apardılar. İkisi də qarşımda əyləşmişdi. Mən fikrə dalmışdım, düşünürdüm ki, görəsən bunlar yuxudur, ya ayıqlıq?

Görəsən yuxudur, ya ki, həqiqət,

O əzabdan sonra belə bir nemət.

Dərin həsrətlə gözlərimi ovxalayıb bir daha baxdım, sonra dedim:

“Sizə qurban olum, bilmirəm mənim qarşımda doğrudan da sizsiniz, ya sizin xəyalınızdır.” İbrahim bəy dedi:

“Əmican, bizik.”

Dedim:

“Sizə və sizin cəlalınıza qurban olum, bu nə böyük səadət və xoşbəxtlikdir!”

Qollarımı açıb ikisini də qucaqladım, öpdüm və iylədim. Dedim:

“Bu qoca canım sizə fəda olsun, bura hansı aləmdir, bu səfalı işrət yeri haradır?”

Məhbubə ətirli dəsmalla gözlərimin yaşını silir, gülə-gülə mənə təsəlli verirdi. İbrahim dedi: “Əmican, sizin məhəbbət və mehribanlığınızdan çox razıyam, bizi unutmadınız. Amma bilmirəm nə üçün sifətiniz hislidir, dəmirçi olmamısınız ki?...”

Dedim:

“Qurbanın olum, mənim başımın qəzavü qədəri uzundur. Amma, allaha min şükür ki, o müsibətdən sonra bu zəif qocanın üzünə nicat qapısı açdı.

Şükr olsun allaha, ölmədik qaldıq,

Əzizləri görüb mətləbə çatdıq.

İndi can bəxş edir sənin vüsalın,

Canımı almışdı sənin fəraqın.

Kor Şeyx Qədirin mənə rast gəlib cəhənnəmi gəzdirməsini, cəhənnəmdə gördüklərimi və eşitdiklərimi əvvəldən axıradək danışdım. Dedi:

“Yaxşı, de görüm, yazıq anamın kefi necədir, güzəranı nə vəziyyətdədir?”

Dedim:

“Sən gəl bizim halımızı soruşma,

İraq düşdün, dərdə saldın, danışma.

Biz iki aşiqin iş-peşəsi ağlamaqdır. Hər gün səhər anan Səkinə ilə qəbristanlığa gedir, axşamadək ağlayırlar. Axşam isə bu qəmli, kədərli, hicran bəlasına giriftar olmuş qocanın növbəsi çatır. Qəbrinizin üstünə gedib, gözümdən həsrət yaşı tökürəm, o pak türbənin torpağını başıma sovururam, yorulub əldən düşəndən sonra ürəyim yana-yana, gözlərimdən yaş axa-axa sərsəri kimi evə gəlirəm, dizlərimi qucaqlayıb tənha əyləşirəm. Nə bir munisim var ki, ürəyimi ona boşaldım, nə də bir həmdərdim var ki, mənə təsəlli versin. Uzun gecələr qüssə, kədər mənim həmdəmimdir. Qoca anan Züleyxa kimi Misir Yusifinin hicran dərdindən o qədər ağlamışdır ki, gözləri tutulmuşdur. Həyatda onun üçün ahu nalə və dərdli könüldən başqa bir şey qalmamışdır. İndi ki, siz bu cəlal və əzəmətlə rahat yaşayır, şən həyat sürürsünüz, bəs nə üçün bizi öz yanınıza çağırmırsınız? Biz də sizi görməklə təsəlli tapardıq, həm də sizin şad günlərinizdə iştirak

← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir

Təsadüfi şeir

Müəllifin digər əsərləri

Ərəstu hakimin sözü: padşahlığın əlli qaydası

هر که را نبود امانت در جهان او بود خوار و ذلیل مردمان!نور علم است و علم پرتو عقل روشن است این سخن، چه حاجت نقل؟

8 dəq
Nəsihət toplusunun sonu

مکن کس را به اندک ظن باطل عقوبت، تا پشیمانی نیارد!که چون شک در یقین گردد هویدا پشیمان کرده را سودی نیارد

6 dəq
Mikado nitqinin tərcüməsi

ترجمهٔ نطق اعلی‌حضرت «میکادو»ایمپراتور ژاپون در اول روز تأسیس مجلس پارلمان، اعلان مشروطیت به ملت خوش‌عاقبت و ترک استقلال [استبداد] و شمه‌ای از وطن‌پرستی و جوان‌مردی ژنرال نوژو در جنگ «پورآرتور» و فدا کردن دو فرزند خود و پاداش مرحمت‌های پادشاه جوان‌بخت که به ملت مشهود فرموده بودند.

5 dəq
Yaponiyanın tərəqqisi və yapon qadınları

از این چند بیت مثنوی، از هزار یک تعریف و تمجید این ملت جوان‌بخت خوش‌عاقبت ژاپون، آن‌چه شاید و باید ثمرهٔ نطق اعلی‌حضرت «مقادو» چه درجه سبب ترقی محیرالعقول این ملت گشت مفهوم نمی‌شود، دریغ آمدم که در این موقع شمه‌ای از هزار یک ترقیات فوق‌العادهٔ این گروه خوش‌بخت را ذکر ننمایم.چون مقام اوج این طایفهٔ خلق‌الساعه گشته، زیرا که چهل سال پیش نه از ایشان اسمی و نه رسمی بود، مجهول عالم بودند، در اندک زمان چنان اوج کردند که عبرة للناظرین گشتند و سرانگشت عموم سیاسیون روی زمین به دندان حیرت گذاشتند، جهت عبرت هر قوم و ملت کرورها کتب تصنیف و تألیف کرده در مطبوعات عالم -به‌غیر از ایران- باب‌التجارای مفتوح شد؛ هر صاحب غیرت و حمیت جلدی خریده با کمال میل و رغبت به مطالعه‌اش می‌پردازد و این ملت به حدی در شرق و غرب عالم نام بلند حاصل کردند که اگر چنان‌چه «اویاما» سردار بری و «توغو» امیرالبحر را در پایتخت‌های امریک و اروپ به یک اطاق بگذارند و اعلان کنند که دیدار «توغو» و «اویاما» را نشان می‌دهیم به دخولهٔ یک تومان، از خُرد و بزرگ رغبت کرده دخولیه را داده و ایشان را می‌بینند و تماشا می‌کنند که در چه هیکل و قیافه هستند و ملیون‌ها از این‌رو ثروت می‌توان اندوخت و حال آن‌که غیر از جوهر بنی‌آدم چیز دیگر نیستند و کسانی هستند که پانصد تومان می‌دهند که نیم ساعت با ایشان مصاحبت نمایند و اشخاصی هستند که چندین هزار تومان مایه گذاشته این‌ها را دعوت می‌کنند به مهمانی. این شهرت و عزت حاصل نشده مگر از شاه‌پرستی و وطن‌دوستی و از حسن تربیت و علم اخلاق و دیانت و امانت ایشان که در نزد دوست و دشمن عزیز و محترم داشته نام نیکو در جهان به یادگار گذاشتند. چون از بنی نوع ما هستند، لازم آمد که ترجمهٔ حال ایشان تذکره شود به نام انسانیت، والاّ ما مأمور نیستیم اخلاق حسنه را در بی‌دینی دیده بپوشانیم. آیین و مذهب امری است که

18 dəq

Başqa şairlərin şeirləri