Yusif əminin yuxusu
بعد از نماز گریه و زاری زیاد نموده در سر سجاده که سه ساعت از شب گذشته بود خوابم در ربود. در عالم رؤیا دیدم که گویا به عادات همه روز، وقت عصر است و به زیارت اهل قبور میروم، از شهر خارج شده از دور دیدم یک نفر از طرف قبرستان میآید. چون نزدیک رسید، دیدم «شیخ قدر» اعمی است. باز فکر در آن عالم کردم که شیخ قدر دو سال است وفات نموده، نباید او باشد.
این شیخ قدر اعمی حافظ قرآن بود و در حیات مرحوم حاجی، شبهای ماه مبارک رمضان، به خانهٔ ما میآمد و تلاوت قرآن میکرد. دو سال قبل به صدمهٔ افتادن از تراموای -که راهآهن اسبی است- همان جا وفات نموده. اکثری اتفاق میافتد که در عرادهٔ تراموای ماشین شخص ملاحظه نمیکند، سر پا میایستد و یا عجله در بیرون آمدن میکند، فیالفور پرت میشود. دایماً احتمال صدمه دارد. این بیچاره پیش از استقرار عراده خواسته بیرون رود، عراده تکانش داد، انداخته بود.
رفته رفته پیش آمده، دیدم درست شیخ قدر است، با همان ردا و عمامه، در یک دست عصا و دست دیگر تسبیح دارد. چون پیش روی رسید سلام داده جواب علیک شنیدم.
پرسید: «یا یوسف، به کجا میروی؟»
گفتم: «به زیارت اهل قبور.»
گفت: «برگرد! نه قبور مانده و نه اهل قبور.»
من خیال کردم مزاح میکند، چه عادت دیرینهٔ او بود که ظرافت زیاد میکرد ولی هیچگاه باطل نگفتی. گفتم: «هست یا نیست، من خواهم رفت.»
گفت: «گویا سخن مرا صدق نپنداشتی؟ من میگویم نیست، تو هم مرو!»
گفتم: «شیخنا! عادت من بر این قرار یافته که هر روز این وقت میروم. دیروز هم آنجا بودم. چهطور میگویی نیست؟»
گفت: «امروز غیر از دیروز است، شب رود نیل طغیان کرد، تمام قبرستان و غیره را مانند دریاچه کرده.»
گفتم: «یا شیخ تو عقلت را باختهای! میخواهی با این کوری من بینا را فریب دهی؟»
دیدم شیخ از حالت اعتدال بیرون رفت. با غیظ تمام گفت: «یا یوسف! یا یوسف! دستت را به من ده!» دستم را دادم، سخت گرفت و گفت: «یا یوسف! اذتم العقل بطل الکلام! ای غافل! مگر نخواندهای «قل هل یستوی الاعمی و البصیر افلا تتفکرون»؟ اول اندیشه و آنگهی گفتار! من اعمی هستم، ولی کور نیستم، کور نابینا تو هستی که از کوری و جهالت به من سرزنش کردی و دل مرا رنجاندی. حالا با من بیا تا به تو ثابت کنم که کور منم یا تو!»
مرا کشید به جانب قبرستان، دستم را محکم گرفته و سخت فشار میدهد، کم ماند که دستم بترکد.
گفتم: «یا شیخ! دستم را رها کن، اذیت مده! من خودم میآیم.»
گفت: «نمیشود، تا کوری تو را ثابت نکنم، از دستم خلاصی نداری.»
خواه مخواه رفته تا رسیدیم به جایی که مزارستان بود، حقیقتاً آب احاطه نموده و مانند بحر مواج گشته؛ با وجود این، شیخ ارادهٔ رفتن دارد. ناچار ایستادم.
شیخ گفت: «چرا نمیآیی؟»
گفتم: «چون توانم آمد که اگر قدمی پیش بردارم، به آب خواهم گذاشت؟ در کنار هستیم.»
شیخ گفت: «چگونه گفتی من دیروز آمدم؟ دیدی که کور تو هستی؟»
من در کمال حیرت نگران، و در اندیشه بودم که آیا قبر ابراهیمبیگ و محبوبه چه شد؟ لختی در این اندیشه به جانب قبر ایشان نگران بوده، دیدم دو درخت سرو از آب سر به در آورده. رقتم دست داد. آهسته آهسته بنای گریه گذاشتم. شیخ گریستن مرا ملتفت شده گفت: «گریه نکن، بیا، از این بعد کسی را طعن مزن!»
گفتم: «صدق یا شیخ! مرا عفو کن، و دستم را رها فرما!»
گفت: «نمیشود، بیا با من!»
گفتم: «یا شیخ! کفایت کرد، دیگر به کجایم میبری؟»
گفت: «به جهنم!»
خیال کردم از سر خشم و غضب میگوید.
گفتم: «شیخنا! کدام جهنم؟»
گفت: «جهنم ایرانیان.»
در فکرم که از دست این مرد چگونه خلاصی یابم و به چه وسیله رهایی جویم. لابد دست در دست او بنای رفتن گذاشتم و صحبت قطع شد. آمدیم نزدیک اهرام بزرگ. شیخ گویا کور نیست، در حرکت ابداً عصا نمیزند. داخل اهرام شدیم. بیاختیار گفتم: «شیخنا اینجا اهرام است!»
در جواب گفت: «من هم تو را به اینجا میآوردم. من با اینکه بیبصر هستم میدانم، ولی تو با چشمان شهلا کور حقیقی هستی.» -مرا کشید به درون اهرام.
هر کس اهرام را دیده میداند که این بنا از آثار فراعنه است. اینقدر سیاحین که به تماشای مصر میآیند تا جایی که ممکن است، درون اهرام میروند. نهایتِ او را کسی ندیده. بینالعوام مشهور شده که طلسم است، نمیتوان رفت، ولی در حقیقت چنان تعبیه کردهاند که رفته رفته در درون او هوا مفقود میشود، تنفس تعسر میپذیرد، لهذا پیش رفتن مشکل و غیرممکن میگردد، تا مرحلهای معلوم و معین با چراغ میروند، بعد از آن به جهت انتفای هوا چراغ هم خاموش میشود.
باری، رفتیم. بعض آوازهای وحشتانگیز مسموع میشد. باز قدری پیشتر رفته رطوبت و گل و لای نمودار شد.
گفتم: «یا شیخ! از گفتهٔ خود نادم گشته توبه نمودم. معذرت میخواهم، مرا عفو فرمایید! من میدانم از این پیشتر رفتن ما محال است، آخر این اهرام مغارهای هولناک و پر خطر است.»
شیخ گفت: «اهرام گذشت، من به تو گفتم که تو را به جهنم میبرم. بیا!»
گفتم: «دستم را رها کن، درد میکند.»
گفت: «من هنگام رها کردن دست تو را میدانم.»
خدایا! چه چاره سازم؟ مانند بید میلرزم، چه بلاست که به سر من آمده! دچار این کور موصلی شدم، ترسان و لرزان تا جایی رسیدیم که شیخ گفت: «دیگر احتمال گریختن نمانده، اکنون دست تو را رها میکنم.»
به پلهای وارد شدیم که رو به نشیب میرفت، شیخ فرمود: «سر عصای مرا بگیر و از عقب من به تأنی بیا!»
کمکم آغاز به نشیب کردیم. یک، دو، سه، چهار، پنج، هر چه رفتیم تمام نشد. و هزار پله متجاوز رفته، دیدم تمام شدنی نیست، عاجزانه گفتم: «یا شیخ! گرفته و مانده شدم، رگهای زانویم گسیخت، طاقتم طاق گردید، از این بلیه کی خلاصی خواهم یافت؟ ما که هفت طبقهٔ زمین را هم سیر کردیم، آخرین منزل ما کجاست؟»
گفت: «جهنم، و عنقریب طی میکنیم.»
ناگاه بوی گند بسیاری بدی به دماغم خورد که گویا لاشه و یا استخوان و موی در آتش میسوزانند. از تعفن و بوی گند کلهٔ سرم ترکیدن گرفت. بوی دود به دماغم پیچید. چشمانم اشک ریز شد، زیاده متأذی شدم. خوف و هراس از یک طرف، تعفن و گند و دود غلیظ از طرف دیگر؛ مآل کار خود را اندیشیده بنای های های گریستن گذاشتم.
شیخ گفت: «گریه را موقوف کن! والاً تو را در اینجا گذاشته خواهم رفت.»
از ترس نفس را در سینه حبس کرده قطع گریستن کرده پرسیدم: «تا کی خواهیم رفت؟ چند پلهٔ دیگر باقی است؟»
گفت: «نزدیک است پلهها تمام شود.»
آنقدر نکشید که پلهها تمام شد، روشنایی آتش نمایان گشت، وادی وسیع بسیار ظلمانی نمودار شد، آواز ناله و فغان و گریههای زار زار و صدای الامان و آخ، و اوخ، گاهی بلند و گاهی آهسته میآمد.
پرسیدم: «یا شیخ اینجا کجاست؟»
گفت: «جهنم! ولی جهنم ایرانیان است.»
حالا تصور میتوان نمود وقتیکه نام جهنم شنیدم چه حال بر من روی داد. خوف و هرس و رعشه بر اندامم افتاده، مانند بید میلرزیدم. گاهی فکر میکردم این شیخ ساحر و جادوگر بوده، نمیدانستیم. گاهی به خیالم میرسید که انشاءالله خواب میبینم. قدری پیش رفته، دیدم از آتش سریرها درست کرده و در روی هر سریری یک نفر را نشاندهاند، به قسمی که هر یک سریرها از دیگری چند ذرع فاصله دارد.
شیخ پرسید: «چه میبینی؟»
گفتم: «تخت آتشین، که در بالای هر یک شخصی نشسته است.»
گفت: «درست دیدهای؟»
گفتم: «آری.»
پرسید: «چه میکنند؟»
گفتم: «در سریر اول یکی را نشانده که از هر شانهٔ او ماری از آتش بیرون آمده با زبان آتشین دماغ و دهان و گوش او را میلیسد، و یک نفر از مالکان دوزخ مانند آهنگران تختهٔ مسین در کورهٔ جهنم تافته بر سر آن سندانوار گذاشته، چند نفر دیگر از مالکان عمودهای گران در دست گرفته، مانند آهنگران آن تختهٔ آتشین را بر سر او میکوبند.»
شیخ گفت: «خوب دیدی؟»
عرض کردم: «بلی، ولی نشناختم.»
جواب داد: «این همان شخص است که اول ظلم را به اهالی ایران روا داشت و هزار سال پادشاهی نمود.»
نگاه بر حاشیهٔ سریر او نموده، دیدم این عدد رسم است: «۸۲۹».
باز قدری رفته، دیدم یک نفر به قیافه و لباس فرنگی، در تالار بزرگی که دورش حصاری از آتش کشیده بود، این طرف و آن طرف هی میدود که شاید راه فراری برای خود بجوید و نمییابد، زبانش زاید بر شبری از دهانش بیرون آمده فریاد میزند و کسی به فریادش نمیرسد.
شیخ پرسید: «چه میبینی؟»
آنچه دیده بودم بیان کردم.
گفت: «درست دیدهای. این همان حکمرانی است که به ایران آتش زد و نام زشت خود را به یادگار گذاشت.»
بر دروازهٔ حصارش دیدم این عدد رسم است: «۳۳۵».
باز قدری رفته دیدم یک نفر بالای تخت آتشین در زی عرب نشسته، مالکان جهنم از یمین و یسارش سیخهای آهنین تافته به زبان او میکشند، اولی سیخ را نکشیده دیگری میدواند.
شیخ پرسید: «چه میبینی؟»
آنچه دیده بودم عرض کردم.
شیخ گفت: «این همان آدم است که ظلم بیجا در ایران بیحد کرد و سبب شد که آل رسول (صلعم) را ناسزا گویند، هزاران اولاد فاطمه (ع) را شهید نمایند.»
در آن اثنا، نظرم بر اعداد او افتاد که چنین بود: «۳۱۶».
باز قدری بیشتر رفته دیدم به لباس تاتاری یکی را نشانده، بزرگتر از سنگ آسیا از آهن تفیده تاج مانندی بر سرش گذاشتهاند، چشمهایش از حدقه بیرون آمده، زبانش یک شبر بر سینهاش افتاده، ملائکه غلاظ و شداد میلهایی سرخ شده به گوشش فرو میبرند و از آن طرف درمیآورند و دیگری را فرو میبرند.
شیخ فرمود: «چه میبینی؟»
ماوقع را گفتم.
بیان نمود: «درست دیدهای. این همان شخص است که تاجدار ایران را کشته، تاج شاهنشاهی را به ظلم به سر گذاشت. ایناناند که در حق ایشان وارد شده: من قتل مؤمناً متعمداً فجزائه جهنم خالداً فیها و غضبالله علیه و لعنه و اعدله عذاباً عظیماً.»
از نامش پرسش نمودم.
گفت: «عددشان را ثبت سینهٔ خود نموده. همینکه عودت کردی نامش را کاشفالسرائر بر تو کشف خواهد نمود.»
چون عدد او را ملاحظه کردم «۹۸» بود.
شیخ فرمود: «بیا.»
رفتم به جای دیگر، دیدم جمعیتی به ردیف نشستهاند. روی بساط آتشین از چپ و راست هر یک از ایشان دو نفر عملهٔ سیاست ایستاده، در دست هر یک مهری از آتش به جبه و جبین و یسار و یمین و سینهٔ ایشان میزنند و میگویند: «ذوقوا ماکنتم تکنزون». زبانهای ایشان به اندازهٔ ریششان بیرون افتاده. آتش را با هر دو دست برداشته و میخورند.
شیخ گفت: «چه میبینی؟»
آنچه دیده بودم عرض کردم.
گفت: «اینها کسانی هستند که منع زکوة کرده و مال ایتام را خوردهاند، و در حق ایشان خداوند عالم میفرماید: «ان الذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً انما یاکلون فی بطونهم ناراً و سیصلون سعیرا.»
چون جماعت اینها زیاد و اعدادشان در هم و بر هم بود، درست نتوانستم تمیز دهم. فقط سپس شیخ فرمود «بیا نگاه کن!»
پیش رفته دیدم. جمع کثیری در رکوع و سجود، در بیابان آتشین، زبانشان به طرف راست و چپ از دهن بیرون آمده و چانهشان اعوجاج یافته خون از حلقشان میریزد.
شیخ گفت: «چه دیدی؟»
کیفیت را گفتم.
فرمود: «خوب دیدهای. در حق ایشان است آیهٔ: الذینهم یراؤن»
عدهٔ اینها نیز زیاد بود.
بازم شیخ قدری برد و گفت: «سیر کن و دیده بگشا!»
دیدم بساطیست دیدنی و بازیایست خندیدنی. گویی بزرگ که اگر سواری یک طرف آن بایستد از طرف دیگر آن نمایان نیست، مانند کرهٔ مصنوعی -که ما هم در خانه داریم و گلوب مینامند- در شکل هندوانه، نه سر دارد و نه بن، ولی پنجاه شصت هزار دست دارد از آتش افروخته، ناخنهایش مانند چنگال شاهین تیز، با این دست و چنگال مردم را سخت گرفته، بعضی را از دست و جمعی را از ساق، برخی را از ریش و شرذمهای را از دامن و گریبان؛ مانند گوی میغلتد و گرفتاران خود را هم با خویش میغلتاند. گاه رخسارشان بر زمین آتشین و گاهی کله، و گاهی به دست چپ و گاهی راست و بعضی به پا، متصل چرخ میزند و گرفتاران را میچرخاند، چنین تماشا در صحنهٔ هیچ «تیاتور» دیده نشده. مبتلایان هی فریاد میکند و داد میزنند: «امان از دست تو، فغان از کید تو! ای دنیای غدار بیوفا، بس است، رهاکن ما را، بس است، خلاصی ده ما را! لعنت به دوستی و محبت تو! عاقبت ما را مبتلای رنج و عنا و گرفتار جور و جفا کردی.» نالهٔ اینان ابداً تأثیر نمیکرد. و آن کرهٔ کروی از غلت و واغلت و از چرخ زدن آرام نمیگیرد و میگوید: «شما دوست من بودید، من هم از شما محبت خود را قطع نمینمایم و نمیتوانم شما را رها کنم و از خود دور سازم.» گرفتاران در تلاش که بلکه خود را رها سازند، ولی آنچنانشان نگرفته بود که خلاصی ممکن شود! من به خیالم رسید که مردم میگویند فلانی دنیا را صد دستی گرفته، اکنون میبینم برعکس است، دنیا، دوستان خود را به هزارها دست گرفته. دیدم شیخ هم تبسم میکند. پرسید: «چه میبینی؟»
ماوقع را گفتم.
فرمود: «راست است ایشان آن کساناند که فریفتهٔ عشوهٔ دنیایدون شده، حقوق ایران و ایرانیان را ضایع کرده و ملک را خراب نموده، به جهت دو روزهٔ آسایش خود خانههای خود را آباد ساخته، پارک و مبل فراهم آورده، از حق عدول کردهاند، در حق ایشان است: «اخسر الناس من رضا بالدنیا عن الاخرة» و در حق ایشان نازل شده: «مأویهم جهنم و لایجدون عنها محیصا.»
شیخ فرمود: «هیچ از اینها را میشناسی؟»
عرض کردم: «خیر.»
گفت: «آن صاحب لحیهٔ طویل و این دارای جبهٔ قصیر حقیر را ملاحظه نما که بر سینهٔ هر یک یکی از آتش ثبت شده.»
در سینهٔ یکی این شعر را دیدم «بیا که نوبت صلح است و آشتی و عنایت! به شرط آنکه نگوییم از گذشته حکایت» رسم بود.
سپس شیخ فرمود: «بیا.» -رفتم.
گفت: «سیر کن!»
دیدم مانند دکان قصابان مردم را به قنارههای آتشین زده، عملهٔ سیاست ساطور آهنین در آتش دوزخ سرخ نموده، در دست گرفته؛ هر یک به ضربتی قطعهای از اعضای ایشان را قطع کرده به زمین میاندازد، دیگری برداشته عضو مقطوع را به جای خود میگذارد و با قطران جوشیده میچسباند. باز با ساطور از جای دیگر قطع میکند و دیگری پیوند میکند.
شیخ پرسید: «چه دیدی؟»
گفتم آنچه را دیده بودم.
فرمود: «درست دیدهای. اینها کسانی هستند که به جهت ریاست دنیا این روز را فراموش کرده، عوام را فریب داده، مذهب و آیین نو از خود اختراع نموده، سخنان مهمل به هم بافته، لوحه ساخته، تفرقه میان امت مرحومه انداخته و ظلم به وطن و ابنای وطن خود کردهاند. ظلم اینان مافوق... جمع نموده، برای وارث خود به ذخیره نهاده، آن ناخلف هم همان اندوختههای وطنی را که از خون جگر فقرا جمع شده، صرف آبادی ممالک خارجه و رفاهیت اجانب مینماید؛ و حال آنکه وطن خودش -که مقبر اوست- و برادران وطنیش -که عنقریب جنازهٔ وی را به دوش خواهند کشید و قبر او را خواهند کند- در کمال پریشانیاند، و در مقابل، خویشتن را به این عذاب ابدی و لعن سرمدی مبتلا ساخته.»
چون به سیمای او نظر کردم، از آن بعد شیخ گفت: «سیر کن!»
دیدم صحنی است از آتش مانند حصاری متین، دور تا دورش را آتش بالا گرفته، بعضی پا برهنه و در پای بعضی پاپوش از آهن تفتیده و دامن جامهها را بالا کشیده، با ساقهای گشاده، این طرف و آن طرف میدوند، گویا راه گریز میجویند، اما هیچ مفری برای آنها ممکن نمیشود. زبانها تا سینه افتاده، مانند کلب در گرمای تابستان نفسزنان دقیقهای سکون و آرام نداشتند، و به یک عذاب دردناکی گرفتار بودند که به تقریر درنیاید.
شیخ پرسید: «چه میبینی؟»
آنچه را ملاحظه نموده عرض کردم.
فرمود: «درست دیدهای، اینها کسانی هستند که از تنبلی و بیغیرتی و بیعاری پی تحصیل کسب معاش حلال نرفته؛ شاگرد داروغه و جلاد گشته، بر فقرا و ضعفا و بیچارگان ظلم و ایذا رسانیدهاند، که در حق ایشان است: «اول شهوة طرب، و آخرها غضب»؛ و نیز در حق آنهاست: «و من یتعد حدودالله خالداً فیالنار و له عذاب مهین.»
بیاختیار عرض کردم: «یا شیخ! بپرس ببینم در میان ایشان فراش قزوینی -که مرا آنجا کوتک زده- و حاجی آقا جان فراشباشی شیراز و صادق محمد قلی داروغهٔ اصفهان -که هزاران فقیر و غریب را چزانده بودند- در اینجا هستند؟»
شیخ گفت: «اینجا مأذون به سؤال و جواب نیستم، عددشان را ملاحظه کن تا بر تو معلوم شود.» -من بعد شیخ فرمود: «بیا.»
پیش رفته دیدم مقامی مانند حمام زنانهٔ خیلی قیل و قال است، مثل وقت پریشانی زنان که بدون ربط و بیاول و آخر از هر طرف هی آواز است که میآید، کلامشان هیچ سر و بن ندارد و ابداً مفهوم نمیشود. گاه داد میکشند که «ای ملعون، حق مرا بده، دست بردارت نیستم، حقم را خواهم گرفت!» از این قبیل سخنان شنیده میشد، لکن معلوم نبود که قایل کیست و مخاطب کدام و گفتوگو بر سر چیست؟
شیخ پرسید: «چه میبینی؟»
گفتم: «گویا قیل و قال زنان است، اما کیست و هنگامه از بهر چیست مفهوم نمیشود. فقط لعنت و نفرین استماع میکنم، از بهر که و از برای چه؟ نمیدانم. و معلوم نیست که قایل کی و مخاطب کدام طلبکار کیست و مدیون که؟»
گفت: «همینقدر میدانم ایشان زنانی هستند که شوهرانشان زنان متعدده گرفته، در میان آنها به عدالت راه نرفته، حالا حق خود را میخواهند و عمال سیاست شوهر ایشان را حبس نموده به ایشان نشان نمیدهند؛ اگر گریبان شوهرشان به دستشان بیفتد، قیامت را پیش از روز موعود بر پا میکنند.»
گفتم: «یا شیخ، پس عاقبت اینها چه خواهد شد؟»
گفت: «باید بمانند تا یومالنشور، که در دیوان عدالت کبریا ثبوت جرم گردد و هر کس به اندازهٔ ظلم و ستم خود معذب شود؛ بعد از آن، بعضی خلاص و برخی مخلد در عذاب مانند.»
سپس متضرعاً گفتم: «یا شیخ! دیگر مرا طاقت دیدن این واقعات دلخراش نمانده و تاب و مقاومتم مفقود گشته. دستم به دامنت، امان! الدخیل! برای رضای خدا چارهٔ خلاصی مرا بفرما! که آن هم به همت و توجه شما حاصل تواند شد.»
شیخ گفت: «قبول کردم، مشروط بر اینکه توبه کنی و من بعد دل کسی را نرنجانی و عیوبی که از حوادث روزگار و یا از جانب خلاق جبار عارض کسی شده ستاری کنی و پردهدری منمایی!»
به دو زانوی ادب درآمده، دامنش گرفته تضرع بسیار کرده، استغاثه نموده، گفتم: «العفو، العفو، ارحم، ارحم، یا شیخ، التوبه التوبه!»
دیدم شیخ با این همه اذیت که بر من وارد آورده هنوز فکرش در همان یک کلمه است. باز با کمال تضرع عرض کردم: «شیخنا! من از این پلهها طاقت صعود ندارم. نزول که سهل و آسان بود طاقت و قرارم را ربود، در عروج که صعبتر است چه خواهم کرد؟»
فرمود: «چون از قول شنیع خود نادم و تائب شدهای، از صعود به این پلهها برستی.»
Gecədən üç saat keçirdi. Səccadənin başında məni yuxu tutdu. Yuxuda gördüm ikindi çağıdır. Gündəki adətim üzrə qəbristanlığa ziyarətə gedirəm. Şəhərdən çıxdım. Uzaqdan bir nəfərin qəbristanlıq tərəfdən gəldiyini gördüm. Yaxınlaşdıqda onu tanıdım. Kor şeyx Qədir idi. Elə yuxu aləmində düşündüm ki, şeyx Qədir iki il bundan əvvəl vəfat eləyibdir, bu o ola bilməz. O, iki il bundan qabaq atlara qoşulan tramvaydan düşüb yıxıldı, elə oradaca vəfat elədi. Çox vaxt olur ki, tramvayda adam ayaq üstə durur, ya da tələsib, gedə-gedə özünü bayıra tullayır. Bu kimi vaxtlarda təhlükə ehtimalı olur. Bu yazıq da tramvay dayanmamış düşmək istərkən yerə yıxılıb, daha ayağa dura bilməmişdi.
Həmin şəxs bir qədər irəlilədi, gördüm şeyx Qədirin özüdür. Haman əbası və əmmaməsi, bir əlində əsası, o biri əlində təsbihi var idi. Mənə yaxınlaşan kimi salam verdim, əleykəssəlam cavabını eşitdim. Məndən soruşdu:
“Yusif ağa, hara gedirsən?”
Dedi:
“Əhli-qüburun ziyarətinə.”
Dedi:
“Qayıt, nə qəbir qalıb, nə də əhli-qübur.”
Mən elə xəyal etdim ki, zarafat eləyir. Çünki onun köhnə adəti idi, çox zarafat elərdi. Lakin heç vaxt yalan danışmazdı. Dedim:
“Qalsa da, qalmasa da mən gedəcəyəm.”
Dedi:
“Deyəsən, mənim sözümə inanmadın. Mən deyirəm qəbir yoxdur, sən getmə.”
Dedim:
“Şeyxəna, mən adət eləmişəm, hər gün bu vaxt qəbir üstə gedirəm. Dünən də orada idim. Necə yəni deyirsən yoxdur?”
Dedi:
“Bu gün dünəndən başqadır. Gecə Nil çayı daşmış, bütün qəbristanlığı, onun ətrafını basıb köl eləmişdir.”
Dedim:
“Ay şeyx, deyəsən, sən ağlını itiribsən, istəyirsən bu korluğunla mənim kimi gözü görən adamı aldadasan?”
Gördüm şeyx özündən çıxdı, qəzəblə dedi:
“Yusif, Yusif, əlini ver mənə!”
Əlimi ona verdim; bərk-bərk tutub dedi:
“Yusif, "adamın ağlı çaşanda hədyan deyər", -- demişlər. Ey qafil, məgər oxumamısan ki, "korla gözlü bir ola bilərmi, bunu düşünməmisinizmi?" Əvvəl düşün, sonra danış! Mənim gözlərim görmür, lakin kor deyiləm. Kor özünsən ki, korluğundan və cəhalətindən, mənə gülüb ürəyimi incitdin. İndi mənimlə gəl, sənə hansımızın kor olduğunu göstərim.”
Məni qəbristanlığa tərəf çəkdi. Əlimi bərk-bərk tutub sıxırdı: Az qalırdı əlim çatlasın, dedim: “Ay şeyx, əlimi burax, əziyyət vermə, mən özüm gələrəm.”
Dedi:
“Olmaz, gərək sənin korluğunu sübuta yetirəm, əlimdən qurtara bilməzsən.”
İstər-istəməz gedib qəbristanlıq olan yerə çatdıq. Doğrudan da oranı su tutub ümmana çevirmişdi. Gördüm şeyx yenə də irəli gedir. Mən dayandım. Şeyx dedi:
“Nə üçün gəlmirsən?”
Dedim:
“Necə gəlim, bir addım da götürsəm suya girəcəyəm. Sahildə dayanmışıq.”
Şeyx dedi:
“Bəs deyirdin mən dünən gəlmişəm, gördün kor özünsən!”
Mən heyrətlə baxıb düşündüm. Deyirdim, görəsən İbrahim bəyin, Məhbubənin qəbri necə oldu? Bu fikirlə bir qədər onların qəbri olan tərəfə baxdım. Gördüm iki sərv ağacının başı sudan çıxıbdır. Köyrəldim, asta-asta ağlamağa başladım. Şeyx ağlamağımı duyub dedi: “Ağlama, gəl, daha bundan sonra heç kəsin ürəyinə toxunma.”
Dedim:
“Düzdür, ya şeyx, məni bağışla, əlimi burax.”
Dedi:
“Olmaz, mənimlə gəlməlisən.”
Dedim:
“Ya şeyx, bəsdir, daha məni haraya aparırsan?”
Dedi:
“Cəhənnəmə!”
Mənə elə gəldi ki, hirsindən və qəzəbindən belə deyir. Dedim:
“Şeyxəna, hansı cəhənnəmə?”
Dedi:
“İranlıların cəhənnəminə!”
Düşünürdüm ki, bu kişinin əlindən yaxamı necə qurtarım, nə vasitə ilə xilas olum. Əlacsızlıq üzündən əlim əlində ardınca gedirdim. Daha danışmırdıq. Gəlib böyük ehrama çatdıq. Heç elə bil şeyx kor deyildi. Yol gedərkən əsasını yerə sürtmürdü. Ehramın içinə girdik. Mən ixtiyarsız dedim:
“Şeyxəna, bura ehramdır?”
Cavabımda dedi:
“Bəli, mən səni buraya gətirmək istəyirdim. Mən gözdən məhrum olduğum halda bilirəm, amma sən o şəhla gözlərinlə həqiqi korsan.”
Məni ehramın daxilinə çəkdi. Ehramı görən bilər ki, bu bina fironların asarındandır. Misirə gələn bu qədər səyyahlar mümkün qədər ehramın içərisinə girirlər. Ancaq onun sonunu heç kəs görməyibdir. Avam camaat arasında belə bir şayiə vardır ki, ora tilsimdir, heç kəs gedə bilməz. Lakin əslində belə deyil. Ehramı elə tikmişlər ki, içinə girdikcə hava azalır və nəhayət tamamilə tükənir. Beləliklə nəfəs çətinləşir. Ona görə də çox irəli getmək çətin və hətta qeyri-mümkündür. Müəyyən bir fasiləyədək çıraqla gedirlər, ondan sonra hava olmadığına görə çıraq da sönür.
Nə isə, içəri girdik, bir para dəhşətli səslər eşidilirdi. Yenə də bir qədər irəlilədik. Rütubət, palçıq, lehmə göründü. Dedim:
“Ya şeyx, dediyimə peşiman oldum, tövbə elədim, üzr istəyirəm, məni bağışla! Mən bilirəm, daha bizim bundan irəliyə getməyimiz mahaldır. Bu ehramın sonu təhlükəli, xətərli bir mağaradır.”
Şeyx dedi:
“Ehramı keçdik. Mən sənə dedim ki, səni cəhənnəmə aparıram, gəl!”
Dedim:
“Əlimi burax, ağrıyır.”
Dedi:
“Mən sənin əlini buraxmağın vaxtını bilirəm.”
İlahi, nə eləyim. Söyüd yarpağı kimi əsirdim. Bu nə bəladır ki, mənim başıma gəldi. Mən haradan bu korun kirinə düşdüm?!
Qorxa-qorxa gedib bir yerə çatdıq. Şeyx dedi:
“Daha qaça bilməzsən, indi əlini buraxıram.”
Aşağıya doğru gedən bir pilləkana çatdıq. Şeyx dedi:
“Mənim əsamın başından tut, yavaş-yavaş arxamca gəl.”
Asta-asta aşağı düşməyə başladıq. Bir, iki, üç, dörd, beş -- nə qədər getdik, qurtarmadı. Mindən çox pillə endik, gördüm qurtarmaq bilmir. Yalvararaq dedim:
“Ya şeyx, daha yoruldum, qıçlarımın damarları qırıldı, taqətim kəsildi. Bu bəladan nə vaxt xilas olacağam? Biz yerin yeddinci qatından da keçdik, bəs sonuncu mənzilimiz haradadır?”
Dedi:
“Cəhənnəmdir, indicə çatarıq.”
Birdən burnuma üfunət iyi dəydi. Sanki odda leş və ya sümüklə tük yandırırlar. Üfunətdən, iyrənc qoxudan az qalırdı beynim partlasın. Yenə də bir neçə pillə aşağı düşdük. Qoxunun şiddətindən beynimdən tüstü qalxdı. Gözlərim yaşardı, daha artıq işgəncəyə düçar oldum. Bir tərəfdən qorxu, vahimə, üfunət iyi, qəliz tüstü, digər tərəfdən də işimin aqibəti məni düşündürdü. Hönkür-hönkür ağlamağa başladım. Şeyx dedi:
“Ağlamağını kəs, yoxsa səni burada qoyub gedərəm.”
Qorxumdan nəfəsimi köksümdə boğub ağlamağımı uddum. Sonra soruşdum:
“Nə qədər gedəcəyəm?”
“Bir neçə pillə qalıbdır,” -- dedi. -- “Pillələrin qurtarmasına o qədər qalmayıbdır.”
Doğrudan da, az sonra pillələr sona çatdı. Odun işığı göründü, geniş, zil qaranlıq bir vadi qarşımıza çıxdı. Ahü nalə, zarıltı, əl-aman və ax-vay səsləri gah ucadan, gah da astadan eşidilməyə başladı. Soruşdum:
“Ya şeyx, bura haradır?”
Dedi:
”Cəhənnəmdir, ancaq iranlıların cəhənnəmidir.”
İndi təsəvvür etmək olar ki, mən cəhənnəm adını eşitcək nə hala düşdüm. Bədənim titrəməyə başladı, söyüd yarpağı kimi əsirdim. Bəzən fikirləşib öz-özümə deyirdim: "Bu şeyx sehr-caduçu imiş, biz heç bunu bilməmişdik". Gahdan da düşünürdüm ki, inşaallah, yuxu görürəm. Bir qədər də yaxına gedib gördüm oddan kürsülər düzəldib, hərəsinin də üstünə bir adam əyləşdirmişlər. Kürsülər bir-birindən neçə metr aralı qoyulmuşdu.
Şeyx soruşdu:
“Nə görürsən?”
Dedim:
“Oddan qayrılmış taxt görürəm. Hərəsinin də üstündə bir adam oturub.”
Dedi:
“Diqqətlə baxdınmı?”
Dedim:
“Bəli.”
Soruşdu:
“Nə eləyirlər?”
Dedim:
“Birinci taxtda əyləşdirilmiş adamın hər çiynindən oddan yaranmış bir ilan çıxıb, alovlu dili ilə onun ağzını, burun-qulağını yalayır. Bir nəfər də cəhənnəm maliklərindən mis lövhəni dəmirçilər kimi cəhənnəmin kürəsində qızardıb, zindan kimi onun başına qoymuş, ətrafında dayanmış neçə nəfər başqa cəhənnəm maliki əllərindəki ağır gürzlə o atəşin lövhəni döyəcləyirlər.”
Şeyx dedi:
“Yaxşı gördünmü?”
Dedim:
“Bəli, ancaq onun kim olduğunu bilmədim.”
Cavab verdi:
“Bu haman adamdır ki, ilk dəfə olaraq İran əhalisinə zülmü rəva gördü. Min il padşahlıq elədi.” Onun oturduğu taxtın haşiyəsinə baxıb gördüm 829 rəqəmi yazılmışdır.
Bir az da getdik. Gördüm bir nəfər firəngi qiyafəsində odlu hasarla əhatə olunmuş böyük bir salonda o tərəf-bu tərəfə qaçır, çıxış yolu axtarır, lakin tapa bilmir. Dili ağzından çıxıb döşünə sallanmışdı. Hey qışqırıb kömək istəyirdi. Ancaq səsinə səs verən yox idi.
Şeyx soruşdu:
“Nə görürsən?”
Gördüyümü ona söylədim, dedi:
“Düzgün görübsən. Bu haman hökmdardır ki, İrana od vurdu, özündən çirkin ad yadigar qoyub getdi.”
Hasarının darvazasına baxdım. Gördüm 335 rəqəmi yazılıb.
Bir az da getdik. Gördüm bir nəfər ərəb geyimində odlu kürsünün üstündə əyləşibdir. Cəhənnəm malikləri sağ-solunu kəsdirib dilinə odlu şiş basırlar. Biri şişi götürməmiş, o biri basır. Şeyx soruşdu:
“Nə görürsən?”
Gördüyümü söylədim. Şeyx dedi:
“Bu haman adamdır ki, İranda saysız-hesabsız zülmlər elədi, insanların nalayiq sözlər söylənməsinə bais oldu, minlərlə adamın qırılmasına səbəb oldu.”
Bu əsnada onun rəqəminə nəzər saldım. Gördüm 316 yazılıbdır.
Yenə də bir qədər irəli getdik. Gördüm tatar paltarında birini oturdub, dəyirman daşından iri bir qızarmış dəmiri tac kimi başına keçirmişlər. Gözləri hədəqədən çıxmışdı. Dili uzanıb döşünə sallanmışdı. Əzab malikləri qızarmış milləri onun bu qulağından soxub o biri qulağından çıxarırdılar, sonra başqa mil soxurdular. Şeyx buyurdu:
“Nə görürsən?”
Gördüklərimi söylədim. Dedi:
“Doğru görübsən. Bu haman adamdır ki, İran tacdarını öldürüb, şahənşahlıq tacını qəsb elədi. Həmin adamlar haqqında deyiblər: "Hər kəs qəsdən bir adamı öldürsə, onun yeri daimi olaraq cəhənnəmdədir".”
Adını soruşdum. Dedi:
“Rəqəmini döşünün üstünə yazmışlar. Qayıdan baş onun kim olduğunu kaşifi-əsrar sənə bildirəcəkdir.”
Diqqətlə baxıb gördüm döşünün üstündə 98 rəqəmi yazılmışdır. Şeyx buyurdu:
“İndi gəl buraya.”
Başqa bir yerə getdik. Gördüm bir dəstə adam sıra ilə odlu döşəmə üzərində əyləşmişdir. Hər birinin sağında və solunda iki nəfər əzab maliki dayanmışdı. Hərəsinin əlində oddan bir möhür var idi. Bu möhürü onların alnına, sifətinə, döşünə, kürəyinə, sağına, soluna basıb deyirdilər: "Yığdığınız xəzinələrdir, meyl edin". Onların dili saqqallarına qədər aşağı sallanmışdı. Odu iki əlli qamarlayıb yeyirdilər. Şeyx dedi:
“Nə görürsən?”
Gördüklərimi dedim. Dedi:
“Bunlar mallarının vergisini verməyən, yetim malı yeyənlərdir. Onların haqqında deyilib: "Yetimlərin malını yeyənlər böyük zülmə mürtəkib olurlar, onlar həqiqətdə od yeyirlər, tezliklə cəhənnəmə vasil olacaqlar". Bunların sayı çox idi, həm də rəqəmləri qarışıq idi, ona görə də dürüst ayırd eləyə bilmədim.”
Ancaq şeyx sonra dedi:
“Gəl bax.”
İrəli gedib baxdım, gördüm hər tərəfdən od püskürən bir çöldə çoxlu camaat rüku və səcdə edirlər, dilləri ağızlarından sağa-sola çıxmış, çənələri əyilmiş, boğazlarından qan püskürürdü. Şeyx dedi:
“Nə gördün?”
Gördüklərimi söylədim. Buyurdu:
“Düzgün görübsən, bunlar haramxorlardır.”
Onların da sayı çox idi. Şeyx bir qədər də məni aparıb dedi:
“Gözünü açıb bunlara da bax!”
Gördüm qəribə bir büsatdır. Bu, əsasən, gülməli bir oyuna bənzəyirdi. Arxasında atlı bir adamın gizlənə biləcəyi iri bir şar gördüm. Bizim evdə olan süni topa oxşayırdı, qarpız şəklində idi. Nə başı var idi, nə də ayağı. Lakin qızarmış oddan əlli-altmış min əl-qolu var idi; dırnaqları şahin caynağı kimi iti idi. Əlləri və caynaqları ilə bəzisini qıçından, bir parasını saqqalından, kimini isə ətəyindən, yaxasından bərk-bərk tutub fırlanır, onları da özü ilə fırladırdı. Gah onların üzlərini odlu yerə sürtür, gah da başlarını. Sağa-sola hərlənir və ona ilişənləri də bir ucdan hərlədirdi. Heç bir teatr səhnəsində belə bir tamaşa göstərilməmişdir. Atəşin kürəyə ilişənlər hey fəryad qoparıb deyirdilər: "Aman sənin əlindən, fəryad sənin məkrlərindən, ey vəfasız qəddar dünya, bəsdir, daha burax bizi, bəsdir, bizi xilas elə, sənin dostluğuna, vəfana lənət! Axırda bizi əzəb- əziyyətə, cövrü cəfaya mübtəla elədin!"
Bunların naləsinin heç bir təsiri yox idi. O kürə bir ucdan hərlənir, əsla aram tutmurdu; onların cavabında deyirdi: "Siz mənim dostlarım idiniz, ona görə mən öz məhəbbətimi sizdən götürə bilmərəm, sizi buraxıb özümdən uzaqlaşdıra bilmərəm".
Kürəyə ilişənlər təlaş edib yaxalarını bir təhər qurtarmaq istəyirdilər. Lakin elə yapışmamışdılar ki, qopa bilsinlər. Burada mənim yadıma düşdü ki, camaat danışanda deyərdi: "Filankəs dünyanı yüz əlli tutubdur". İndi onun tərsini görürdüm. Burada dünya öz dostlarını min əlli tutmuşdu. Gördüm şeyx də onlara baxıb gülümsünür. Məndən soruşdu:
“Nə görürsən?”
Gördüklərimi söylədim. Buyurdu:
“Doğrudur, onlar alçaq dünyanın naz və qəmzəsinə aldanıb, vətənin və vətəndaşların haqqını zay eləyənlər, öz iki günlük asayişi üçün məmləkəti xaraba qoyub, öz evlərini abadlaşdıranlar, park və mebel məşqinə düşənlərdir. Onlar haqq yolundan üz döndərənlərdir. "Yolunu azanların ən böyüyü dünyanı tutub, axirəti unudanlardır" -- demişlər. "Yerləri cəhənnəmdədir, ordan heç vaxt qurtuluş yolu tapa bilməyəcəklər".”
Şeyx buyurdu:
“Heç bunlardan birini tanıyırsanmı?”
Ərz elədim:
“Xeyr.”
Dedi:
“O uzun saqqallı ilə bu gödək cübbəliyə fikir ver.”
Onların döşündə odla sözlər yazılmışdı. Birinin döşündə bu şeri oxudum:
Gəl, həbibim, mənə rəhm eylə, gəl indi barışaq,
Keçmişin söhbətini gəl nə deyək, nə danışaq.
Sonra şeyx dedi:
“Gəl gedək.”
Keçib getdik. Şeyx dayanıb dedi:
“Bax gör nə görürsən?”
Gördüm qəssab dükanlarında olduğu kimi adamları şaqqalayıb odlu qənarəyə vurublar. Əzab mələkləri cəhənnəm odunda qızardılmış baltaları əllərində tutub, bir-bir zərbə endirdikcə onların əzasından birini parçalayıb yerə tullayırdılar. O birisi isə kəsilmiş üzvü götürüb qaynar qətranla yenə öz yerinə yapışdırırdı. Sonra təzədən balta ilə onu kəsib atır, başqası yenə də yerinə yapışdırırdı. Şeyx soruşdu:
“Nə gördün?”
Gördüklərimi dedim. Buyurdu:
“Doğru görmüsən. Bunlar dünyəvi məqam və rəyasət üçün bu günü unudub, avam xalqı aldadaraq özlərindən təzə məzhəb və din icad etmişlər. Bir neçə mənasız, sözü bir-birinin quyruğuna düyünləyib lövhə düzəltmişlər. İnsanlar arasında nifaq salmışlar. Öz vətənlərinə və həmvətənlərinə zülm etmişlər. Bunların zülmü təsəvvürə sığışmaz. Onların başçısı min hiylə ilə xalqın pulunu yığıb öz vərəsəsinə qoyub getdi. Vərəsəsi isə yoxsulların ciyər qanı bahasına toplanmış bu vətən sərvətini xarici ölkələrin abadlaşmasına və biganələrin eyş-işrətinə sərf edir. Halbuki özünün əbədi uyduğu vətəndə vətən qardaşları tam zillət və pərişan halda yaşayırlar. Tezliklə vətən övladı onun vərəsəsinin qəbrini qazıb, cənazəsini çiyinlərində daşıyacaqdır. Bu əməlin müqabilində özünü əbədi əzaba və daimi lənətə düçar edibdir.
Onun sifətinə diqqətlə baxdım. Sonra şeyx dedi:
“İndi də buraya bax!”
Baxıb gördüm başdan ayağa atəşdən qayrılmış bir böyük salondur. Dörd tərəfdən od-alov hasarları möhkəm bir qala kimi onu əhatə etmişdi. Bəziləri ayaqyalın idi, bir parası qızarmış dəmirdən ayaqqabı geymişdi. Paltarlarının ətəklərini yuxarı qaldırıb, qıçları çılpaq o tərəf-bu tərəfə qaçırdılar. Sanki çıxış yolu axtarırdılar. Lakin heç bir nicat yolu tanmırdılar. Dilləri uzanıb döşlərinə düşmüşdü. Yayın istisində ləhləyən it kimi bir dəqiqə belə rahatlıqları yox idi. Elə bir əzaba düçar olmuşdular ki, sözlə ifadə etmək mümkün deyildi. Şeyx soruşdu:
“Nə görürsən?”
Gördüklərimi söylədim. Buyurdu:
“Düzgün görmüsən. Bunlar tənbəllik, arsızlıq və qeyrətsizlik üzündən halal iş dalınca getməyib, darğa şagirdi, fərraş və cəllad olmuşlar. Əlsiz-ayaqsızlara zülm edib, onları incitmişlər. Bunlar gərək anlaya idilər ki, şəhvətin əvvəli kefdir, axırı əzab. Bunların haqqında deyilmişdir: "Hədləri aşanlar əbədi olaraq oda düçar olacaqlar. Bu isə böyük əzabdır".”
Mən ixtiyarsız olaraq ərz elədim:
“Ya şeyx, soruş görüm, məni döyən Qəzvin fərraşbaşısı, minlərlə aciz və qərib adamlara əza- cəza verən Şiraz fərraşbaşısı Hacı Ağacan və İsfahan darğası Məhəmməd Sadıqqulu da onların arasındadırmı?”
Şeyx dedi:
“Burada sual-cavab eləməyə haqqımız yoxdur. Bax rəqəmlərinə, onda sənə hər şey məlum olar.”
Sonra şeyx buyurdu:
“İrəli gəl.”
İrəli gedib, zənanə hamamına oxşar izdihamlı bir yer gördüm. Qadınlar hirslənib bir-birinə qarışmışdılar. Hər ağızdan bir avaz gəlirdi, hamısı danışırdı, heç nə başa düşmək mümkün deyildi. Gah qışqırıb deyirdilər: "Ay məlun, mənim haqqımı ver. Yaxandan əl çəkən deyiləm, haqqımı alacağam". Arası kəsilmədən bu kimi sözlər eşidilirdi. Lakin məlum deyildi ki, kim deyir, kim eşidir; yaxud söhbət nəyin üstündədir. Şeyx soruşdu:
“Nə görürsən?”
Dedim:
“Deyəsən, qadınların deyişməsidir. Amma məlum deyil ki, kim nə istəyir, cəncəl nə üstədir? Yalnız qarğış və lənət eşidirəm. Nə üçün, kim üçün? -- bilmirəm. Bəlli deyil danışan kimdir, eşidən kim; alan kimdir, verən kim.”
Dedi:
“Bu qədər bilirəm ki, onlar çoxarvadlı kişilərin arvadlarıdır. Ərləri onlarla ədalətli rəftar etməmişlər. İndi onlar öz ərlərindən şikayət eləyirlər. Əzab amilləri isə onların ərini həbs eləyib, bir-bir göstərir. Əgər ərlərinin yaxası əllərinə keçsə arvadlar qiyaməti gözlərinin qabağına gətirərlər.”
Dedim:
“Ya şeyx, bəs bunların aqibəti necə olacaq?”
Dedi:
“Hər kəs zülmünə və çövrünə görə cəzalanacaq. Ondan sonra bəzisi xilas və bir parası əbədi əzaba düçar olacaqlar.”
Mən sızıldayıb icz ilə dedim:
“Ya şeyx, bu ürək ağrıdan hadisələri görməyə daha taqətim qalmamışdır. Əlim ətəyində, amanın günüdür, sənə yalvarıram, allah rizasına, məni xilas elə. Mən bilirəm ki, xilas olmağım sənin meylindən və hümmətindən asılıdır.”
Şeyx dedi:
“Qəbul eləyirəm, bu şərtlə ki, tövbə eləyəsən, bir daha bir adamın ürəyinə dəyməyəsən, qəzavü qədər nəticəsində bir kor olduqda onun eyibini üzünə vurmayasan, örtülü saxlayasan.”
Ədəblə diz çöküb, ətəyini tutdum, ağlayıb yalvardım, sonra dedim:
“Əfv elə, əfv elə, rəhm elə, rəhm elə, ya şeyx! Tövbə, tövbə!”
Gördüm bu qədər əziyyətdən sonra şeyx yenə də öz dediyinin üstündə durub, hirsi soyumayıb. Bir daha acizanə şəkildə dedim:
“Şeyxəna, mən bu pillələri çıxmağa qadir deyiləm, düşmək asan olduğu halda mənim taqətimi kəsdi, qərarımı əlimdən aldı, yuxarı çıxarkən mən nə edəcəyəm?”
Buyurdu:
“Öz nalayiq danışığından peşiman olub, insanların könlünə toxunmağı tövbə elədiyinə görə bu pillələri çıxmaqdan azad oldun.”
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-yusif-eminin-yuxusu
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Səhər durub çay-çörək yedikdən sonra həmin əziz dostumla birlikdə bazara getdik. Bir qədər onun dükanında əyləşib söhbət elədik. O mənə dedi:“Əgər meyliniz varsa gedək bir az gəzək.”
Təbriz səyahətinin icmalıBu şəhərin adamları əksərən xudpəsənddirlər, bəzək-düzək dərdinə giriftar olmuşlar. Hamısı nifaq salmaq qabiliyyətinə malikdir. Birliyin nə kimi xeyirlər verməsindən xəbərləri yoxdur, həmişə bir-birinin ayağından çəkməklə məşğuldurlar. Hər kəs başqasının işini əymək fikrindədir. Bununla xoşhal olurlar ki, bir məsələ üstündə iki adam arasında söz-söhbət və ya düşmənçilik törənsin. Belə olduqda onlar da iki tirə olub, hər dəstə tərəflərdən birinin dövrəsinə toplaşıb, yığıncaqlar edəcək, rüşvətlər alıb verəcəklər. Ortalıqda plovlar yeyiləcək, bu işlər tərəflərdən birinin ayaqdan düşməsinədək davam etdiriləcəkdir. Bu kimi işlərdə barışdırıcılıq məqsədi ilə bir nəfər belə söz danışan tapılmaz. Hamı bir-birindən intiqam almaq fürsəti dalınca gəzir ki, birinin ayağı sürüşən kimi onu tapdalasın. Onların işləri-gücləri bundan ibarətdir. Zəmanənin vəziyyətindən xəbərsizdirlər, nə dünyaları var, nə də axirətləri. Ən böyük arzuları otaqlarının tavanından şaxəli şahnişan çilçıraq asıb onunla öyünmək, özlərini çəkməkdən ibarətdir.Diri ikən ölü, ölü ikən diridirlər.
Təbriz səyahətinin icmalı, 2Gördüm doğru deyir, axırda bu iş onun dediyi kimi qurtaracaq. Əlacsız qalıb, çapara işarə ilə bildirdim ki, vasitəçilik eləyib, bizim yaxamızı quldurların əlindən qurtarsın. Çapar da təcrübəli, bərkə-boşa düşmüş adam olduğundan mənim işarəmi başa düşüb irəli gəldi. Əvvəlcə bizim qabağımızı kəsən seyidin üstünə çımxırıb dedi:“Ağa, bizi bundan artıq məəttəl eləməyin, bizim işimiz var. Gərək müəyyən saatın başında mənzilə çataq.”
Təbriz səyahətinin icmalı, 3Nə isə, yenə də mətləbdən uzaq düşdük. Bu söhbətlər qurtarmamışdı ki, Mərənd qəsəbəsi uzaqdan göründü. Biz atları mahmızlayıb, bir saatdan sonra Mərəndə çatdıq. Çaparxanada atlardan düşdük. Çapar dedi:Belə məlum olur ki, bir neçə saat burada məəttəlçiliyimiz olacaq. Çünki burada çapar get-gəli çoxdur. Bir tərəfdən Ərvənq Ənzaba, o biri tərəfdən Təbrizə, Culfa sərhəddinə gedib-gələn müsafirlərin sayı çoxdur. Buna görə də çaparxanada hazır at təsadüfdən-təsadüfə tapılır.
Başqa şairlərin şeirləri
Aləm içrə zahirən çox mehribandır soxtalar,Qəlbiniz heç sınmasın kim əlamandır soxtalar
Mürəbbə: Gənə yada düşdü sərxoş nigarımGənə yada düşdü sərxoş nigarım,Başımdan əql-ü huş oldu fərari.
TəcnisMüshəf cəmalından yay qaşlarındanOxudum bir kəlmə ayə, mən dilbər,
Nə qara səniDedim, könül, durma dağ zirvəsində,Bir gün düçar edər nə qara səni.