Yusif əminin yuxusu
بعد از نماز گریه و زاری زیاد نموده در سر سجاده که سه ساعت از شب گذشته بود خوابم در ربود. در عالم رؤیا دیدم که گویا به عادات همه روز، وقت عصر است و به زیارت اهل قبور میروم، از شهر خارج شده از دور دیدم یک نفر از طرف قبرستان میآید. چون نزدیک رسید، دیدم «شیخ قدر» اعمی است. باز فکر در آن عالم کردم که شیخ قدر دو سال است وفات نموده، نباید او باشد.
این شیخ قدر اعمی حافظ قرآن بود و در حیات مرحوم حاجی، شبهای ماه مبارک رمضان، به خانهٔ ما میآمد و تلاوت قرآن میکرد. دو سال قبل به صدمهٔ افتادن از تراموای -که راهآهن اسبی است- همان جا وفات نموده. اکثری اتفاق میافتد که در عرادهٔ تراموای ماشین شخص ملاحظه نمیکند، سر پا میایستد و یا عجله در بیرون آمدن میکند، فیالفور پرت میشود. دایماً احتمال صدمه دارد. این بیچاره پیش از استقرار عراده خواسته بیرون رود، عراده تکانش داد، انداخته بود.
رفته رفته پیش آمده، دیدم درست شیخ قدر است، با همان ردا و عمامه، در یک دست عصا و دست دیگر تسبیح دارد. چون پیش روی رسید سلام داده جواب علیک شنیدم.
پرسید: «یا یوسف، به کجا میروی؟»
گفتم: «به زیارت اهل قبور.»
گفت: «برگرد! نه قبور مانده و نه اهل قبور.»
من خیال کردم مزاح میکند، چه عادت دیرینهٔ او بود که ظرافت زیاد میکرد ولی هیچگاه باطل نگفتی. گفتم: «هست یا نیست، من خواهم رفت.»
گفت: «گویا سخن مرا صدق نپنداشتی؟ من میگویم نیست، تو هم مرو!»
گفتم: «شیخنا! عادت من بر این قرار یافته که هر روز این وقت میروم. دیروز هم آنجا بودم. چهطور میگویی نیست؟»
گفت: «امروز غیر از دیروز است، شب رود نیل طغیان کرد، تمام قبرستان و غیره را مانند دریاچه کرده.»
گفتم: «یا شیخ تو عقلت را باختهای! میخواهی با این کوری من بینا را فریب دهی؟»
دیدم شیخ از حالت اعتدال بیرون رفت. با غیظ تمام گفت: «یا یوسف! یا یوسف! دستت را به من ده!» دستم را دادم، سخت گرفت و گفت: «یا یوسف! اذتم العقل بطل الکلام! ای غافل! مگر نخواندهای «قل هل یستوی الاعمی و البصیر افلا تتفکرون»؟ اول اندیشه و آنگهی گفتار! من اعمی هستم، ولی کور نیستم، کور نابینا تو هستی که از کوری و جهالت به من سرزنش کردی و دل مرا رنجاندی. حالا با من بیا تا به تو ثابت کنم که کور منم یا تو!»
مرا کشید به جانب قبرستان، دستم را محکم گرفته و سخت فشار میدهد، کم ماند که دستم بترکد.
گفتم: «یا شیخ! دستم را رها کن، اذیت مده! من خودم میآیم.»
گفت: «نمیشود، تا کوری تو را ثابت نکنم، از دستم خلاصی نداری.»
خواه مخواه رفته تا رسیدیم به جایی که مزارستان بود، حقیقتاً آب احاطه نموده و مانند بحر مواج گشته؛ با وجود این، شیخ ارادهٔ رفتن دارد. ناچار ایستادم.
شیخ گفت: «چرا نمیآیی؟»
گفتم: «چون توانم آمد که اگر قدمی پیش بردارم، به آب خواهم گذاشت؟ در کنار هستیم.»
شیخ گفت: «چگونه گفتی من دیروز آمدم؟ دیدی که کور تو هستی؟»
من در کمال حیرت نگران، و در اندیشه بودم که آیا قبر ابراهیمبیگ و محبوبه چه شد؟ لختی در این اندیشه به جانب قبر ایشان نگران بوده، دیدم دو درخت سرو از آب سر به در آورده. رقتم دست داد. آهسته آهسته بنای گریه گذاشتم. شیخ گریستن مرا ملتفت شده گفت: «گریه نکن، بیا، از این بعد کسی را طعن مزن!»
گفتم: «صدق یا شیخ! مرا عفو کن، و دستم را رها فرما!»
گفت: «نمیشود، بیا با من!»
گفتم: «یا شیخ! کفایت کرد، دیگر به کجایم میبری؟»
گفت: «به جهنم!»
خیال کردم از سر خشم و غضب میگوید.
گفتم: «شیخنا! کدام جهنم؟»
گفت: «جهنم ایرانیان.»
در فکرم که از دست این مرد چگونه خلاصی یابم و به چه وسیله رهایی جویم. لابد دست در دست او بنای رفتن گذاشتم و صحبت قطع شد. آمدیم نزدیک اهرام بزرگ. شیخ گویا کور نیست، در حرکت ابداً عصا نمیزند. داخل اهرام شدیم. بیاختیار گفتم: «شیخنا اینجا اهرام است!»
در جواب گفت: «من هم تو را به اینجا میآوردم. من با اینکه بیبصر هستم میدانم، ولی تو با چشمان شهلا کور حقیقی هستی.» -مرا کشید به درون اهرام.
هر کس اهرام را دیده میداند که این بنا از آثار فراعنه است. اینقدر سیاحین که به تماشای مصر میآیند تا جایی که ممکن است، درون اهرام میروند. نهایتِ او را کسی ندیده. بینالعوام مشهور شده که طلسم است، نمیتوان رفت، ولی در حقیقت چنان تعبیه کردهاند که رفته رفته در درون او هوا مفقود میشود، تنفس تعسر میپذیرد، لهذا پیش رفتن مشکل و غیرممکن میگردد، تا مرحلهای معلوم و معین با چراغ میروند، بعد از آن به جهت انتفای هوا چراغ هم خاموش میشود.
باری، رفتیم. بعض آوازهای وحشتانگیز مسموع میشد. باز قدری پیشتر رفته رطوبت و گل و لای نمودار شد.
گفتم: «یا شیخ! از گفتهٔ خود نادم گشته توبه نمودم. معذرت میخواهم، مرا عفو فرمایید! من میدانم از این پیشتر رفتن ما محال است، آخر این اهرام مغارهای هولناک و پر خطر است.»
شیخ گفت: «اهرام گذشت، من به تو گفتم که تو را به جهنم میبرم. بیا!»
گفتم: «دستم را رها کن، درد میکند.»
گفت: «من هنگام رها کردن دست تو را میدانم.»
خدایا! چه چاره سازم؟ مانند بید میلرزم، چه بلاست که به سر من آمده! دچار این کور موصلی شدم، ترسان و لرزان تا جایی رسیدیم که شیخ گفت: «دیگر احتمال گریختن نمانده، اکنون دست تو را رها میکنم.»
به پلهای وارد شدیم که رو به نشیب میرفت، شیخ فرمود: «سر عصای مرا بگیر و از عقب من به تأنی بیا!»
کمکم آغاز به نشیب کردیم. یک، دو، سه، چهار، پنج، هر چه رفتیم تمام نشد. و هزار پله متجاوز رفته، دیدم تمام شدنی نیست، عاجزانه گفتم: «یا شیخ! گرفته و مانده شدم، رگهای زانویم گسیخت، طاقتم طاق گردید، از این بلیه کی خلاصی خواهم یافت؟ ما که هفت طبقهٔ زمین را هم سیر کردیم، آخرین منزل ما کجاست؟»
گفت: «جهنم، و عنقریب طی میکنیم.»
ناگاه بوی گند بسیاری بدی به دماغم خورد که گویا لاشه و یا استخوان و موی در آتش میسوزانند. از تعفن و بوی گند کلهٔ سرم ترکیدن گرفت. بوی دود به دماغم پیچید. چشمانم اشک ریز شد، زیاده متأذی شدم. خوف و هراس از یک طرف، تعفن و گند و دود غلیظ از طرف دیگر؛ مآل کار خود را اندیشیده بنای های های گریستن گذاشتم.
شیخ گفت: «گریه را موقوف کن! والاً تو را در اینجا گذاشته خواهم رفت.»
از ترس نفس را در سینه حبس کرده قطع گریستن کرده پرسیدم: «تا کی خواهیم رفت؟ چند پلهٔ دیگر باقی است؟»
گفت: «نزدیک است پلهها تمام شود.»
آنقدر نکشید که پلهها تمام شد، روشنایی آتش نمایان گشت، وادی وسیع بسیار ظلمانی نمودار شد، آواز ناله و فغان و گریههای زار زار و صدای الامان و آخ، و اوخ، گاهی بلند و گاهی آهسته میآمد.
پرسیدم: «یا شیخ اینجا کجاست؟»
گفت: «جهنم! ولی جهنم ایرانیان است.»
حالا تصور میتوان نمود وقتیکه نام جهنم شنیدم چه حال بر من روی داد. خوف و هرس و رعشه بر اندامم افتاده، مانند بید میلرزیدم. گاهی فکر میکردم این شیخ ساحر و جادوگر بوده، نمیدانستیم. گاهی به خیالم میرسید که انشاءالله خواب میبینم. قدری پیش رفته، دیدم از آتش سریرها درست کرده و در روی هر سریری یک نفر را نشاندهاند، به قسمی که هر یک سریرها از دیگری چند ذرع فاصله دارد.
شیخ پرسید: «چه میبینی؟»
گفتم: «تخت آتشین، که در بالای هر یک شخصی نشسته است.»
گفت: «درست دیدهای؟»
گفتم: «آری.»
پرسید: «چه میکنند؟»
گفتم: «در سریر اول یکی را نشانده که از هر شانهٔ او ماری از آتش بیرون آمده با زبان آتشین دماغ و دهان و گوش او را میلیسد، و یک نفر از مالکان دوزخ مانند آهنگران تختهٔ مسین در کورهٔ جهنم تافته بر سر آن سندانوار گذاشته، چند نفر دیگر از مالکان عمودهای گران در دست گرفته، مانند آهنگران آن تختهٔ آتشین را بر سر او میکوبند.»
شیخ گفت: «خوب دیدی؟»
عرض کردم: «بلی، ولی نشناختم.»
جواب داد: «این همان شخص است که اول ظلم را به اهالی ایران روا داشت و هزار سال پادشاهی نمود.»
نگاه بر حاشیهٔ سریر او نموده، دیدم این عدد رسم است: «۸۲۹».
باز قدری رفته، دیدم یک نفر به قیافه و لباس فرنگی، در تالار بزرگی که دورش حصاری از آتش کشیده بود، این طرف و آن طرف هی میدود که شاید راه فراری برای خود بجوید و نمییابد، زبانش زاید بر شبری از دهانش بیرون آمده فریاد میزند و کسی به فریادش نمیرسد.
شیخ پرسید: «چه میبینی؟»
آنچه دیده بودم بیان کردم.
گفت: «درست دیدهای. این همان حکمرانی است که به ایران آتش زد و نام زشت خود را به یادگار گذاشت.»
بر دروازهٔ حصارش دیدم این عدد رسم است: «۳۳۵».
باز قدری رفته دیدم یک نفر بالای تخت آتشین در زی عرب نشسته، مالکان جهنم از یمین و یسارش سیخهای آهنین تافته به زبان او میکشند، اولی سیخ را نکشیده دیگری میدواند.
شیخ پرسید: «چه میبینی؟»
آنچه دیده بودم عرض کردم.
شیخ گفت: «این همان آدم است که ظلم بیجا در ایران بیحد کرد و سبب شد که آل رسول (صلعم) را ناسزا گویند، هزاران اولاد فاطمه (ع) را شهید نمایند.»
در آن اثنا، نظرم بر اعداد او افتاد که چنین بود: «۳۱۶».
باز قدری بیشتر رفته دیدم به لباس تاتاری یکی را نشانده، بزرگتر از سنگ آسیا از آهن تفیده تاج مانندی بر سرش گذاشتهاند، چشمهایش از حدقه بیرون آمده، زبانش یک شبر بر سینهاش افتاده، ملائکه غلاظ و شداد میلهایی سرخ شده به گوشش فرو میبرند و از آن طرف درمیآورند و دیگری را فرو میبرند.
شیخ فرمود: «چه میبینی؟»
ماوقع را گفتم.
بیان نمود: «درست دیدهای. این همان شخص است که تاجدار ایران را کشته، تاج شاهنشاهی را به ظلم به سر گذاشت. ایناناند که در حق ایشان وارد شده: من قتل مؤمناً متعمداً فجزائه جهنم خالداً فیها و غضبالله علیه و لعنه و اعدله عذاباً عظیماً.»
از نامش پرسش نمودم.
گفت: «عددشان را ثبت سینهٔ خود نموده. همینکه عودت کردی نامش را کاشفالسرائر بر تو کشف خواهد نمود.»
چون عدد او را ملاحظه کردم «۹۸» بود.
شیخ فرمود: «بیا.»
رفتم به جای دیگر، دیدم جمعیتی به ردیف نشستهاند. روی بساط آتشین از چپ و راست هر یک از ایشان دو نفر عملهٔ سیاست ایستاده، در دست هر یک مهری از آتش به جبه و جبین و یسار و یمین و سینهٔ ایشان میزنند و میگویند: «ذوقوا ماکنتم تکنزون». زبانهای ایشان به اندازهٔ ریششان بیرون افتاده. آتش را با هر دو دست برداشته و میخورند.
شیخ گفت: «چه میبینی؟»
آنچه دیده بودم عرض کردم.
گفت: «اینها کسانی هستند که منع زکوة کرده و مال ایتام را خوردهاند، و در حق ایشان خداوند عالم میفرماید: «ان الذین یاکلون اموال الیتامی ظلماً انما یاکلون فی بطونهم ناراً و سیصلون سعیرا.»
چون جماعت اینها زیاد و اعدادشان در هم و بر هم بود، درست نتوانستم تمیز دهم. فقط سپس شیخ فرمود «بیا نگاه کن!»
پیش رفته دیدم. جمع کثیری در رکوع و سجود، در بیابان آتشین، زبانشان به طرف راست و چپ از دهن بیرون آمده و چانهشان اعوجاج یافته خون از حلقشان میریزد.
شیخ گفت: «چه دیدی؟»
کیفیت را گفتم.
فرمود: «خوب دیدهای. در حق ایشان است آیهٔ: الذینهم یراؤن»
عدهٔ اینها نیز زیاد بود.
بازم شیخ قدری برد و گفت: «سیر کن و دیده بگشا!»
دیدم بساطیست دیدنی و بازیایست خندیدنی. گویی بزرگ که اگر سواری یک طرف آن بایستد از طرف دیگر آن نمایان نیست، مانند کرهٔ مصنوعی -که ما هم در خانه داریم و گلوب مینامند- در شکل هندوانه، نه سر دارد و نه بن، ولی پنجاه شصت هزار دست دارد از آتش افروخته، ناخنهایش مانند چنگال شاهین تیز، با این دست و چنگال مردم را سخت گرفته، بعضی را از دست و جمعی را از ساق، برخی را از ریش و شرذمهای را از دامن و گریبان؛ مانند گوی میغلتد و گرفتاران خود را هم با خویش میغلتاند. گاه رخسارشان بر زمین آتشین و گاهی کله، و گاهی به دست چپ و گاهی راست و بعضی به پا، متصل چرخ میزند و گرفتاران را میچرخاند، چنین تماشا در صحنهٔ هیچ «تیاتور» دیده نشده. مبتلایان هی فریاد میکند و داد میزنند: «امان از دست تو، فغان از کید تو! ای دنیای غدار بیوفا، بس است، رهاکن ما را، بس است، خلاصی ده ما را! لعنت به دوستی و محبت تو! عاقبت ما را مبتلای رنج و عنا و گرفتار جور و جفا کردی.» نالهٔ اینان ابداً تأثیر نمیکرد. و آن کرهٔ کروی از غلت و واغلت و از چرخ زدن آرام نمیگیرد و میگوید: «شما دوست من بودید، من هم از شما محبت خود را قطع نمینمایم و نمیتوانم شما را رها کنم و از خود دور سازم.» گرفتاران در تلاش که بلکه خود را رها سازند، ولی آنچنانشان نگرفته بود که خلاصی ممکن شود! من به خیالم رسید که مردم میگویند فلانی دنیا را صد دستی گرفته، اکنون میبینم برعکس است، دنیا، دوستان خود را به هزارها دست گرفته. دیدم شیخ هم تبسم میکند. پرسید: «چه میبینی؟»
ماوقع را گفتم.
فرمود: «راست است ایشان آن کساناند که فریفتهٔ عشوهٔ دنیایدون شده، حقوق ایران و ایرانیان را ضایع کرده و ملک را خراب نموده، به جهت دو روزهٔ آسایش خود خانههای خود را آباد ساخته، پارک و مبل فراهم آورده، از حق عدول کردهاند، در حق ایشان است: «اخسر الناس من رضا بالدنیا عن الاخرة» و در حق ایشان نازل شده: «مأویهم جهنم و لایجدون عنها محیصا.»
شیخ فرمود: «هیچ از اینها را میشناسی؟»
عرض کردم: «خیر.»
گفت: «آن صاحب لحیهٔ طویل و این دارای جبهٔ قصیر حقیر را ملاحظه نما که بر سینهٔ هر یک یکی از آتش ثبت شده.»
در سینهٔ یکی این شعر را دیدم «بیا که نوبت صلح است و آشتی و عنایت! به شرط آنکه نگوییم از گذشته حکایت» رسم بود.
سپس شیخ فرمود: «بیا.» -رفتم.
گفت: «سیر کن!»
دیدم مانند دکان قصابان مردم را به قنارههای آتشین زده، عملهٔ سیاست ساطور آهنین در آتش دوزخ سرخ نموده، در دست گرفته؛ هر یک به ضربتی قطعهای از اعضای ایشان را قطع کرده به زمین میاندازد، دیگری برداشته عضو مقطوع را به جای خود میگذارد و با قطران جوشیده میچسباند. باز با ساطور از جای دیگر قطع میکند و دیگری پیوند میکند.
شیخ پرسید: «چه دیدی؟»
گفتم آنچه را دیده بودم.
فرمود: «درست دیدهای. اینها کسانی هستند که به جهت ریاست دنیا این روز را فراموش کرده، عوام را فریب داده، مذهب و آیین نو از خود اختراع نموده، سخنان مهمل به هم بافته، لوحه ساخته، تفرقه میان امت مرحومه انداخته و ظلم به وطن و ابنای وطن خود کردهاند. ظلم اینان مافوق... جمع نموده، برای وارث خود به ذخیره نهاده، آن ناخلف هم همان اندوختههای وطنی را که از خون جگر فقرا جمع شده، صرف آبادی ممالک خارجه و رفاهیت اجانب مینماید؛ و حال آنکه وطن خودش -که مقبر اوست- و برادران وطنیش -که عنقریب جنازهٔ وی را به دوش خواهند کشید و قبر او را خواهند کند- در کمال پریشانیاند، و در مقابل، خویشتن را به این عذاب ابدی و لعن سرمدی مبتلا ساخته.»
چون به سیمای او نظر کردم، از آن بعد شیخ گفت: «سیر کن!»
دیدم صحنی است از آتش مانند حصاری متین، دور تا دورش را آتش بالا گرفته، بعضی پا برهنه و در پای بعضی پاپوش از آهن تفتیده و دامن جامهها را بالا کشیده، با ساقهای گشاده، این طرف و آن طرف میدوند، گویا راه گریز میجویند، اما هیچ مفری برای آنها ممکن نمیشود. زبانها تا سینه افتاده، مانند کلب در گرمای تابستان نفسزنان دقیقهای سکون و آرام نداشتند، و به یک عذاب دردناکی گرفتار بودند که به تقریر درنیاید.
شیخ پرسید: «چه میبینی؟»
آنچه را ملاحظه نموده عرض کردم.
فرمود: «درست دیدهای، اینها کسانی هستند که از تنبلی و بیغیرتی و بیعاری پی تحصیل کسب معاش حلال نرفته؛ شاگرد داروغه و جلاد گشته، بر فقرا و ضعفا و بیچارگان ظلم و ایذا رسانیدهاند، که در حق ایشان است: «اول شهوة طرب، و آخرها غضب»؛ و نیز در حق آنهاست: «و من یتعد حدودالله خالداً فیالنار و له عذاب مهین.»
بیاختیار عرض کردم: «یا شیخ! بپرس ببینم در میان ایشان فراش قزوینی -که مرا آنجا کوتک زده- و حاجی آقا جان فراشباشی شیراز و صادق محمد قلی داروغهٔ اصفهان -که هزاران فقیر و غریب را چزانده بودند- در اینجا هستند؟»
شیخ گفت: «اینجا مأذون به سؤال و جواب نیستم، عددشان را ملاحظه کن تا بر تو معلوم شود.» -من بعد شیخ فرمود: «بیا.»
پیش رفته دیدم مقامی مانند حمام زنانهٔ خیلی قیل و قال است، مثل وقت پریشانی زنان که بدون ربط و بیاول و آخر از هر طرف هی آواز است که میآید، کلامشان هیچ سر و بن ندارد و ابداً مفهوم نمیشود. گاه داد میکشند که «ای ملعون، حق مرا بده، دست بردارت نیستم، حقم را خواهم گرفت!» از این قبیل سخنان شنیده میشد، لکن معلوم نبود که قایل کیست و مخاطب کدام و گفتوگو بر سر چیست؟
شیخ پرسید: «چه میبینی؟»
گفتم: «گویا قیل و قال زنان است، اما کیست و هنگامه از بهر چیست مفهوم نمیشود. فقط لعنت و نفرین استماع میکنم، از بهر که و از برای چه؟ نمیدانم. و معلوم نیست که قایل کی و مخاطب کدام طلبکار کیست و مدیون که؟»
گفت: «همینقدر میدانم ایشان زنانی هستند که شوهرانشان زنان متعدده گرفته، در میان آنها به عدالت راه نرفته، حالا حق خود را میخواهند و عمال سیاست شوهر ایشان را حبس نموده به ایشان نشان نمیدهند؛ اگر گریبان شوهرشان به دستشان بیفتد، قیامت را پیش از روز موعود بر پا میکنند.»
گفتم: «یا شیخ، پس عاقبت اینها چه خواهد شد؟»
گفت: «باید بمانند تا یومالنشور، که در دیوان عدالت کبریا ثبوت جرم گردد و هر کس به اندازهٔ ظلم و ستم خود معذب شود؛ بعد از آن، بعضی خلاص و برخی مخلد در عذاب مانند.»
سپس متضرعاً گفتم: «یا شیخ! دیگر مرا طاقت دیدن این واقعات دلخراش نمانده و تاب و مقاومتم مفقود گشته. دستم به دامنت، امان! الدخیل! برای رضای خدا چارهٔ خلاصی مرا بفرما! که آن هم به همت و توجه شما حاصل تواند شد.»
شیخ گفت: «قبول کردم، مشروط بر اینکه توبه کنی و من بعد دل کسی را نرنجانی و عیوبی که از حوادث روزگار و یا از جانب خلاق جبار عارض کسی شده ستاری کنی و پردهدری منمایی!»
به دو زانوی ادب درآمده، دامنش گرفته تضرع بسیار کرده، استغاثه نموده، گفتم: «العفو، العفو، ارحم، ارحم، یا شیخ، التوبه التوبه!»
دیدم شیخ با این همه اذیت که بر من وارد آورده هنوز فکرش در همان یک کلمه است. باز با کمال تضرع عرض کردم: «شیخنا! من از این پلهها طاقت صعود ندارم. نزول که سهل و آسان بود طاقت و قرارم را ربود، در عروج که صعبتر است چه خواهم کرد؟»
فرمود: «چون از قول شنیع خود نادم و تائب شدهای، از صعود به این پلهها برستی.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-yusif-eminin-yuxusu
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Səhər durub çay-çörək yedikdən sonra həmin əziz dostumla birlikdə bazara getdik. Bir qədər onun dükanında əyləşib söhbət elədik. O mənə dedi:“Əgər meyliniz varsa gedək bir az gəzək.”
Təbriz səyahətinin icmalıBu şəhərin adamları əksərən xudpəsənddirlər, bəzək-düzək dərdinə giriftar olmuşlar. Hamısı nifaq salmaq qabiliyyətinə malikdir. Birliyin nə kimi xeyirlər verməsindən xəbərləri yoxdur, həmişə bir-birinin ayağından çəkməklə məşğuldurlar. Hər kəs başqasının işini əymək fikrindədir. Bununla xoşhal olurlar ki, bir məsələ üstündə iki adam arasında söz-söhbət və ya düşmənçilik törənsin. Belə olduqda onlar da iki tirə olub, hər dəstə tərəflərdən birinin dövrəsinə toplaşıb, yığıncaqlar edəcək, rüşvətlər alıb verəcəklər. Ortalıqda plovlar yeyiləcək, bu işlər tərəflərdən birinin ayaqdan düşməsinədək davam etdiriləcəkdir. Bu kimi işlərdə barışdırıcılıq məqsədi ilə bir nəfər belə söz danışan tapılmaz. Hamı bir-birindən intiqam almaq fürsəti dalınca gəzir ki, birinin ayağı sürüşən kimi onu tapdalasın. Onların işləri-gücləri bundan ibarətdir. Zəmanənin vəziyyətindən xəbərsizdirlər, nə dünyaları var, nə də axirətləri. Ən böyük arzuları otaqlarının tavanından şaxəli şahnişan çilçıraq asıb onunla öyünmək, özlərini çəkməkdən ibarətdir.Diri ikən ölü, ölü ikən diridirlər.
Təbriz səyahətinin icmalı, 2Gördüm doğru deyir, axırda bu iş onun dediyi kimi qurtaracaq. Əlacsız qalıb, çapara işarə ilə bildirdim ki, vasitəçilik eləyib, bizim yaxamızı quldurların əlindən qurtarsın. Çapar da təcrübəli, bərkə-boşa düşmüş adam olduğundan mənim işarəmi başa düşüb irəli gəldi. Əvvəlcə bizim qabağımızı kəsən seyidin üstünə çımxırıb dedi:“Ağa, bizi bundan artıq məəttəl eləməyin, bizim işimiz var. Gərək müəyyən saatın başında mənzilə çataq.”
Təbriz səyahətinin icmalı, 3Nə isə, yenə də mətləbdən uzaq düşdük. Bu söhbətlər qurtarmamışdı ki, Mərənd qəsəbəsi uzaqdan göründü. Biz atları mahmızlayıb, bir saatdan sonra Mərəndə çatdıq. Çaparxanada atlardan düşdük. Çapar dedi:Belə məlum olur ki, bir neçə saat burada məəttəlçiliyimiz olacaq. Çünki burada çapar get-gəli çoxdur. Bir tərəfdən Ərvənq Ənzaba, o biri tərəfdən Təbrizə, Culfa sərhəddinə gedib-gələn müsafirlərin sayı çoxdur. Buna görə də çaparxanada hazır at təsadüfdən-təsadüfə tapılır.
Başqa şairlərin şeirləri
Aləm içrə zahirən çox mehribandır soxtalar,Qəlbiniz heç sınmasın kim əlamandır soxtalar
Mürəbbə: Gənə yada düşdü sərxoş nigarımGənə yada düşdü sərxoş nigarım,Başımdan əql-ü huş oldu fərari.
TəcnisMüshəf cəmalından yay qaşlarındanOxudum bir kəlmə ayə, mən dilbər,
Nə qara səniDedim, könül, durma dağ zirvəsində,Bir gün düçar edər nə qara səni.