Dastanın başlanğıcı
اکنون «یا حق، یا مدد!» گفته، آغاز به تحریر کتاب مینمایم، و پس از این هر چه گفته آید کلمات یوسف عموست، چنانچه میگوید:
ظاهر است که من دردِ دل خود را نمیتوانم بنگارم. خوانندگان محترم به اندک تأمل میتوانند دانست، که پس از آن جوانمرگ روزگار من فلکزده چهسان میگذرد. وای از آن ساعتی که جنازهٔ داماد ناکام و عروس سیهانجام را در عماریی با زیب تمام و زینت مالاکلام تزیین نموده به حجله و خوابگاه ابدی خاک تیره از در بیرون بردند. غالب اهالی مصر از غنی و فقیر، بزرگ و کوچک، شیخ و شاب، غریب و بومی، عرب و عجم، مسلم و کافر اجماع نموده بر سرزنان، سینهکوبان، مویکنان، مویهکنان، صیحهکشان، تحلیلخوانان، لاحولگویان در عقب جنازه مانند سیل به حرکت آمدند، گویی قیامت قیام نمود، و کسی در مصر مانند آن روز هنگامه ندیده بود.
مادر سیهبخت جوانمرده خاک بر سر ریخته فریاد «وا ولدا واقرةعینا!» برآورده بیاختیار صیحه میزد: «جگرگوشهٔ مرا کجا میبرید؟ نور دیدهٔ من به کجا میروی؟ حجلهٔ عروسی تو را در مرتبهٔ فوقانی عمارت آراستهام، نه قبرستان مصر. خانم کوچک! اتاق تو را تعمیر کردهام، ولی به جای دف باید مادرت سینه کوبد.»
الحاصل، فریاد و فغان مادر دلسوخته ثمری نبخشید، اولاد خود را نگهداری توانست نمود، عاقبت بردند و به خاکش هم سپردند و تسلیم حقاش کردند. ایام تعزیه به آخر رسید، دو سال روزگار [آزگار] هر روز صبح حاجیه خانم با سکینه ره قبرستان سپردند و تا شام با ناله و فغان به سر بردند. هنگام عصر بدبخت رفته، با شیون و شین سحاب حسرت بر مزار آن گلعذار میبارید -معلوم است که زمین شورهزار حاصل ندهد- وقت مغرب مادر و خواهر جگر سوخته را برداشته با دل سوزان و دیدهٔ گریان به خانه رهسپار میشدیم. بعد از دو سال طاقتم طاق شده، زیستن در مصرم ناگوار نموده، حبل صبر و شکیبم یکباره گسیخته، لابد عریضهای به این مضمون به حاجیه خانم نوشتم:
قربانت شوم. این پیر فرسوده که پرورده نعمت این خاندان است، از تراکم امواج مصیبت بادبان زورق صبر و شکیباییاش پاره و سفینهٔ طاقتش شکسته، در بحر محیط اندوه و الم بیناخدا بر تختهپارهای مانده، ضعف و سستی بر تن حزین طاری شده، به هر طرف که نگرم جز نقش تصویر ولیالنعم جوانمرگ خود نبیند و کانون سینهام زبانه نکشد. مستدعی اینکه اذن مرخصی به این بندهٔ پیر محنتدیده و المرسیدهٔ خود عنایت فرمایند تا در عتبات عالیات رفته، اگر چند روزی از ایام معدوم باقی باشد، در آن مقام مقدس و مکان پاک، صبر و شکیبایی شما و خود را از ارواح مطهرهٔ شهدای کربلا خواستار باشم. اینکه معلوم است که رگ و پوست و استخوانم از نعمت شما پرورده شده، اگرچه در این مصیبت عظمی بسی کاهیده، ولی باز نفس سردی که به جا مانده آن هم از شماست. مستدعی اینکه حلالم فرمایید و اذنم دهید که کتاب و مایتعلق خود را بفروشم و یا اینکه آنقدر خرج راه التفات فرمایید که این دعاگو را به کعبهٔ مقصود برساند تا در آنجا نایبالزیاره شوم، و صبر شما را از خدا و خامس آلعبا -علیهالتحیه و الثناء- مسئلت نمایم.
چاکر پیر
یوسف بن عبدالله
سر کاغذ را بسته به حاجی مسعود داده به خانم بدهد.
روز سیّم، حاجی تبریزی و میرزا عباس بنده منزل آمده مرا به منزل خود بردند.
میرزا عباس گفت: «یوسف! تو کاغذ نوشتهای به خانم و اذن رفتن به عتبات خواستهای؟»
گفتم: «آری!»
گفت: «یوسف عمو! این بیچارگان مصیبتزدهٔ محنتکشیده را در ولایت غربت به امیدواری که میگذاری؟ دو نفر ضعیفهٔ بال و پر پریده و جوانمرده و کشتیشکسته را در شدت محنت و غصه چگونه بیپرستار و محرم اسرار گذاری و چهسان در نجف اشرف و کربلای معلی زیست خواهی کرد؟ مگر فراموش نمودهای که حاجی مرحوم بارها میگفت: «در آن صفحات هیچ مسلمان با تعصب و غیرت نمیتواند مجاورت نماید. کربلا و نجف خوب است که سالی اگر ممکن شود در ایام متبرکه بیست روزه رفته با حضور قلب و خشوع زیارت کرده مراجعت نماید.»؟ از حالت آن اعراب بیادب که نسبت به آن مقام واجبالتعظیم چه بیاحترامیها مینمایند و کردار بعضی از جهال خدانشناس -که اسم مقدس طلبگی را غصب کرده- چگونه گوارا خواهی کرد؟ دیدن این نوع اشخاص هر آینه خوندل خوردن است. حدیث معروف را فراموش نباید نمرد که فرمودهاند: «شرار شیعتنا مجاور قبورنا.» در جای دیگر میفرماید: «شرار شیعتنا خدامنا.» حاجی مرحوم از تو چگونگی نقل جنازه و حالت جنازهکشان را سؤال نکرد که «با این حال که ایشان راست آیا فرستادن جنازه شرعی است؟» تو گفتی «خیر»؟ حاجی مرحوم گفت: «پس باید این بدعت را بعض اشخاص به جهت جلب منافع خود به مرتبهٔ واجب یا سنت مؤکده آورده باشند، والا هیچ عقل سلیم چنین امر را تسلیم نتواند کرد، که کسی تمام عمر خود را صرف مناهی کرده و انواع ظلم و ستم بر بنی نوع خویش روا داشته، خوردن ربا و مال ایتام را حلال شمرده، به جان و مال مسلمین غیر مشروع قصد نموده، پس از مرگ استخوان نیمپوسیدهٔ او را ببرند در آن مقام به خاک سپارند، جمیع معاصی و مناهی آن آمرزیده شود، ورثهٔ آن ظالم شقی با کمال افتخار در مجالس و محافل بگویند: الحمدلله جنازهٔ مرحوم ابوی را به عتبات فرستاده راحت شدیم. خدای تعالی عقل را شریف و ممیز نیک و بد قرار داده؛ عقل سلیم چگونه معتقد تواند شد که بعد از وفات و مفارقت روح از بدن با حمل استخوان یا لاشه، شقی سعید شود و از کردار ناشایست خود خلاصی یابد؟ و حال آنکه در حکم تنزیل خود میفرماید: «فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرة شراً یره» و نیز میفرماید: «من عمل صالحاً فلنفسه و من اساء فعلیها و ما ربک به ظلام للعبید.»
اعتقاد به عدل و معاد از اصول دین ماست، در روز رستخیز شقی و سعید، عالم و جاهل، غنی و فقیر، همه به میزان حساب خواهند آمد و مقتضای عدالت هم همین است که داد مظلوم را از ظالم بستانند، حقالناس را از ناس باز نگیرند، از چنگ محکمهٔ عادل حقیقی کسی را خلاصی و فرار ممکن نیست؛ لابد ذیحق حق خود را خواهد گرفت. معاذالله! آفریندهٔ ممکنات را فریب نتوان داد -«والله خیرالماکرین». خدای رحمن و رحیم است که در نافرمانی از جهت فروعات -که حقالله باشد- به زلال رحمت میشوید، ولی حق ایتام و حقوق بیوهزنان یهود، گبر، نصاری را چه توان کرد؟ و اگر آن مقام از جمیع اظلام مأمن امان است، از لشکر شقاوت اثر عمر سعد و شمر -علیهما العنة- چه قدرها در آن مقام مقدس کشته شدند، با این کلمه لازم آید که -استعیذبالله- اینان آمرزیده باشند؟ عقل که نبی باطن است منکر این معنی میباشد. ملک نقاله را -که میدانیم- نمیگذارد خبیث بر آن تربت پاک بماند؟ و همین قسم است نقل جنایز که جز سود ناقل و تسلیت خاطر وارث منقول فایدهٔ دیگر ندارد. مگر فراموش کردهای حاجی مرحوم دعوی مکاری و صاحب جنازه را حکایت کرد که در کم و زیادی اجرت کار به مشاجره و منازعه کشیده، یک استخوان ساق مرده را مکاری برگرفت، دیگری را ولی مرده به سر همدیگر کوبیدند؟»
باری، برخی از این مقال نصایح کردند. بعد حاجی تبریزی و میرزا رفتند، من هم برخاسته نماز گذارده، رفتم دست داد. مدتی گریسته بیاختیار خوابم در ربود.
چون در این کتاب مقدس مقصد اصلی خواب یوسف عمو و در تعبیر خواب آن سخن گفته خواهد شد، لهذا لازم آمد در چگونگی خواب هم مختصراً شرحی داده شود.
اجمالاً چنین شنیده و در بعضی از کتب اینگونه دیده شد که رؤیا بر انواع چند است: رحمانی، شیطانی، خیالی، بخری و غیره، بعضی را معتبر و برخی را بیاعتبار دانند. از آنجمله میگویند هر کس که حضرت خاتمالانبیا (ص) و یا یکی از ائمهٔ هدی -سلامالله علیهم اجمعین- را در خواب بیند که فرمودند «فلان چیز حلال است و یا فلان حرام.» و حال آنکه آن چیز در شرع و نص قرآن حلال باشد، یا به عکس در خواب حرام را حلال نمایند و یا حلال را حرام، عمل کردن بر این خواب جایز نیست؛ بدین دلیل خواب هیچ اعتبار ندارد.
اکثری از محققین با شرایط خواب را معتبر دانند، در خصوص تعبیر از کتب و رسایل بسیار نوشته شده و گفتهاند: خواب به چهار قسم است: یکی خیالی، دوم غذایی، سیّم آشفته، چهارم حقیقی.
منقول است که روزی شخصی از حضرت امیرالمؤمنین علی -علیهالسلام- سؤال کرد: «سبب چیست که مؤمنین خواب بینند، گاهی اثر بخشد و گاهی بیاثر ماند؟»
حضرت فرمودند: «همینکه مؤمن به خواب میرود، اگر روح او به سماوات عروج نماید، آنچه در عالم رؤیا مشاهده نموده مؤثر و از رؤیای صادقانه است، و اگر در عالم سفلی سیر کند اضغاث و احلامست.»
سائل عرض کرد: «پدر و مادرم فدای تو باد! در حالت نوم روح از بدن انفصال مییابد و قطع علاقه میکند؟»
فرمودند: «نه، اگر چنانچه روح از بدن قطع علاقه کند انسان میمیرد، بلکه چون شعاع آفتاب همه جا را سیر مینماید ولی به آفتاب اتصال دارد نه انفصال.»
این است که میگویند اگر خواب معتبر نبودی، حضرت شرط صحت بیان نفرمودی و دلیل بر صحت خواب اینکه اکثری از انبیا را در خواب الهام میشد، چنانچه خواب حضرت یوسف -علیهالسلام- را معجزهٔ او میدانند و خواب حضرت ابراهیم -علیهالسلام- را خدایتعالی در کلام مجید به حبیب خود خبر میدهد: «انی اری فیالمنام انی اذبحک»، و در حق خواب رسول اکرم -صلواةالله علیه و آله- میفرماید: «لقد صدق الله رسوله الرؤیا بالحق.»
خلاصه، در خصوص رؤیا روایات کثیره است و خواب بر چند وجه است: خواب سلاطین عادل، خواب فقها و علماء کامل، خواب انبیا، خواب فاسق، خواب غنی، خواب فقیر و غیره. ازجملهٔ چند مسئله که طبیعیون نمیتوانند با عقیدهٔ باطل خود مدلل و ثابت نمایند یکی هم همین رؤیاست. گویند:
از بطون خواب، کس واقف نشد گفتمش خواب است تعبیرات خواب
خلاصه، صحت خواب را این بندهٔ نگارنده بدون شک و ریب دیده و سنجیدهام؛ چندین بار بیخیال و افکار خواب دیده، سریعاً تأثیرش مشاهده شده و حقیقتش آشکار گشته. الحاصل، مطلب را خواب یا خیال دانند، در هر صورت به چگونگی مطالب صدق و کذب او ننگرند. غرض ما از این صغری و کبری ادای مطلب است نه تحقیقات خارجی. «انظر بما قال و لاتنظر لمن قال!»
فسانه از پی خوابش کنم بهانهٔ خویش،
بدین بهانه مگر گویمش فسانهٔ خویش
به مطلب یوسف عمو پردازیم. میگوید:
İndi "Ya həqq, ya mədəd!" deyib, kitabı yazmağa başlayıram. Bundan sonra hər nə deyilsə Yusif əminin dilindən deyiləcəkdir. O deyir:
“Bəllidir ki, mənim öz ürəyimdə olan dərdi yazmağa qüdrətim yoxdur. Hörmətli oxucular bir qədər düşünsələr, o cavanın ölümündən sonra mən yazığın ruzigarının nə sayaq keçdiyini bilərlər. Haman o saatdan ki, nakam bəyin və bədbəxt gəlinin cənazələrini tamam-kamal bəzəyib qara torpağın, əbədi gərdəyinə və yatağına tapşırmaq üçün qapıdan çıxdılar. Misir əhalisinin əksəri -- kasıbından tutmuş dövlətlisinədək, kiçiyindən tutmuş böyüyünədək, yerli, qərib, ərəb, əcəm, müsəlman, kafir toplaşıb cənazənin dalınca sel kimi hərəkətə gəldilər.
Cavan igidini itirmiş qaragünlü ana torpağı başına sovururdu, "Oğul vay, gözümün işığı vay!" -- deyə-deyə cənazənin ardınca sürünürdü.
Nəhayət, o cavanları aparıb dəfn etdilər. Yas günləri də gəlib başa çatdı. İki ildən sonra taqətim kəsildi, daha Misirdə yaşamaq mənim üçün çətin oldu. Səbrim tamamilə tükəndi. Əlacsızlıq üzündən Haciyə xanıma bir məktub yazdım.
Məktubu zərfə qoyub başını bağladım, Hacı Məsuda verib, xanıma çatdırmasını tapşırdım.
Üç gün sonra Hacı Təbrizi Mirzə Abbasla gəlib məni öz evlərinə apardılar. Mirzə Abbas dedi:
“Yusif əmi! Qürbət vilayətdə başı bəlalar çəkmiş bu biçarələri kimin ümidinə qoyub gedirsən? İki qol-qanadı qırılmış, cavanı ölmüş, gəmisi sınmış zəifi belə bir müsibət və sarsıdıcı qəm içərisində necə başsız, arxasız buraxırsan?
Sən Nəcəf və Kərbəlada necə yaşayacaqsan? Məgər mərhum Hacının sözlərini unutmusan? O, sənə dönə-dönə deyirdi ki, o yerlərdə heç bir qeyrətli, təəssüblü müsəlman yaşaya bilməz. Bəs mərhum Hacı səndən cənazələrin müqəddəs yerlərə aparılması vəziyyətini soruşub, sənə demədi ki, bu vəziyyətlə cənazə göndərmək şəriətə müvafiqmidir? Sən dedin: "xeyr". Mərhum Hacı dedi:
“Elə də, görünür, bu bidəti bəzi adamlar öz xüsusi mənafeyi üçün yerinə yetirilməsi vacib olan vəzifə kimi cilvələndirirlər. Yoxsa sağlam əqlə malik olan heç bir kəs belə bir işə qol qoya bilməz ki, bir kəs bütün ömrü boyu pis işlər görsün, öz həmvətənlərinə cürbəcür zülm və cəfalar etsin, yetim malı yesin, pulu müamiləyə versin, müsəlmanların malına və canına qəsd etsin, öləndən sonra yarıçürümüş sümüklərini aparıb orada basdırsınlar və beləliklə də onun bütün günahları və xətaları bağışlansın. Bu işi gördükdən sonra o zalımın vərəsələri də məclislərdə və yığıncaqlarda əyləşib desinlər: "Allaha şükür, mərhum atamızın cənazəsini Nəcəfə göndərib rahat olduq". Sağlam ağıl necə inana bilər ki, ruh bədəndən ayrıldıqdan sonra adamın sümüyünü və ya leşini başqa bir yerə apardıqda günahkar yaxşı insana çevrilib, öz yaramaz əməllərinin cəzasından xilas ola bilər?
Mərhum Hacının çarvadarla cənazə sahibi arasında düşən çəkişmə haqqında söylədiklərini məgər unutmusan? Hacı deyirdi ki, kirə haqqının ödənilməsi üstündə çarvadarlarla ölü sahibi arasında söz-söhbət olub, işləri çəkişməyə, əlbəyaxa olmağa çəkdi. Ölünün bir qolunun sümüyünü çarvadar götürdü, o biri qolunun sümüyünü cənazə sahibi; sümükləri bir-birinin başına çırpmağa başladılar.”
Xülasə, Hacı Təbrizi ilə Mirzə bir para buna oxşar öyüd-nəsihətlər eləyib, durub getdilər.
Ürəyim köyrəldi, bir qədər ağladım, ixtiyarsız olaraq yuxuya getdim.
(Bu cilddə əsas məqsəd Yusif əminin yuxusunun şərhi və onun yozulmasından ibarət olduğu üçün ümumiyyətlə yuxu və onun keyfiyyəti haqqında xülasə şəkildə bir neçə söz demək lazım gəlir).
Bu sətirlərin müəllifi yuxunun doğruluğunu yoxlamışdır və heç bir şübhə etmədən ona inanır. Neçə dəfə heç bir fikir və xəyalım olmadan yuxu görmüşəm, təsirini tez büruzə verib həqiqətə çevrilibdir.
Əlqərəz, mətləbi yuxu hesab etsinlər, ya da xəyal, hər halda gərək onun yalan-doğruluğuna baxmasınlar. Bu dəlilləri gətirməkdən məqsədimiz tədqiqat deyil, müəyyən bir mətləbi ifadə etməkdir.
Fikir vermə söz deyənin özünə,
Diqqət yetir yalnız onun sözünə.
Yuxu qəsdilə bu əfsanəni mən yarə dedim,
Mən bu əfsanədə öz dərdimi dildarə dedim.
Keçək Yusif əminin mətləbinə.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-dastanin-baslangici
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Deyilsə ki, qanun, vətən sevgisi və vətəni qorumaq üçündür, onda mən deyərəm: heç vaxt belə deyil. Bizim sərbazlarımız, hətta müxtəlif təbəqələrə mənsub olan başçılarımızın əksəriyyəti hələ bu vaxtadək vətən sevgisi adını eşitməmiş, onun şərtlərini başa düşməmişlər və bütün bu bəlalardan xəbərsizdirlər. Amma qanunun yaxşı səmərələri vətənin halına şamil olacaqdır. Nə isə, sözün riştəsi əlimizdən çıxdı. Yenə də öz mətləbimizə qayıdaq.Qanun vermək və onu icra etmək İranda həm çətindir, həm də asan. Çətin yolla gedərsə, onun icrası üçün kürurlarla pul xərclənər və külli miqdarda insan qanı axıdılar. Lakin asan yolla gedərsə, nə pul lazım olar, nə də bir adamın burnu qanayar.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 11İki həftədən sonra Haciyə xanım mənə dedi:“Mirzə Yusif, Tantaya get, filan-filan şəxslərdən tələblərimizi toplamaq vaxtı gəlib çatmışdır. Onların hamısını topla, əgər üzr gətirib desələr ki, pambığı hələ satmamışıq, orada qal, malları sat, daha təzə müamilə eləmə. Belə görünür ki, İbrahim bu tezliklə tamamilə toxdamayacaq, işlərini yerbəyer eləmək iqtidarında olmayacaq.”
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 12Əlqərəz, bu minvalla da bir neçə vaxt keçdi. İyirmi iki ay tamam bir ailə kiçikdən böyüyə qədər pərişanhal idi. Hamının günü qara idi. Məhbubənin halı hamıdan bətər idi. Bədəni zəifləmiş, əhvalı pozulmuş, əfkarı pərişan olmuş, bütün dost-qonşudan əlaqəsini kəsmişdi. Hamı onu unutmuşdu, o da hamını unudub, sanki olub-olmamalarından xəbərsiz idi. Canla-başla ruhsuz bir bədənə oxşayan xəstəni qayğı ilə əhatə etmişdi.Qiyamət günü əgər məndə olsa ixtiyar, Deyərəm cənnət sizin, mənə kifayətdi yar.
İbrahim bəyin işinin sonu və təəssübkeşliyinin nəticəsi, 13Sabahı günü kalyaskanı hazırlayıb, atlarını qoşdular. İbrahim bəy, Mirzə Abbas, Mehdi bəy, bir də mən oturub yola düşdük. Bizi görənlər ayağa qalxıb hörmət edir, sağdan-soldan hey salam və mərhəba eşidilirdi. Bəy də sağ və sol əli ilə onlara cavab verirdi. Bir az gəzib, evə qayıtdıq.... Səhər lap tezdən Məhbubə mənim yanıma gəlib dedi:“Əmican, ağamın xəstəliyində mən nəzir demişəm ki, yaxşı olandan sonra bazara gedib min quruş, yəni hər bir dilənçiyə beş quruş paylaram, yüz çörək itlərə, pişiklərə verəm, iki qoyun qurbanlıq kəsəm, bir ay da oruc tutam. Özümün pulum var, sizə verirəm, zəhmət çəkin dediklərimi yerinə yetirin. Başqa bir nəzir də demişəm, lakin onu deməyə peşman olmuşam.” “Nə nəzir demisən ki, peşman olmusan?” -- dedim.
Başqa şairlərin şeirləri
Ah-ü-zar çəkməkdən, qan ağlamaqdan,Dərdimi yetirdin səksənə könül,
MəndənBaşına döndüyüm, ey nazlı dilbər,Gəlirmi guşuna sədalar məndən
Bu Leyli LeyliEy ağalar, mən bu dərdə düşməzdimMəni dərdə saldı bu Leyli Leyli
Deyin o yara, edir aşiqin səfər, gəlsinDeyin o yara, edir aşiqin səfər, gəlsin,Şikənci-əqrəb ara gizlədib qəmər, gəlsin.