Dibaçə
هر چند شیوهٔ عبودیت و رسوم بندگی و پرستندگی مقتضی چنان بود که در دیباچهٔ نامه نخست به سپاس و ستایش قادر توانا و آفریدگار بیهمتا آغازیده بودیم، ولی نظر به نقصان دانش و عدم بضاعت معرفت از نگارش دیباچهٔ کتاب متعذر بودیم، چه، به قول فردوسی -علیهالرحمه- که میفرماید:
بدین آلت و رای و جان و روان ستود آفریننده را کی توان؟
ممکن را کجا آن قدرت است که به ستایش واجبالوجود -که خداوندان معرفت در ادای شکر نعماتش به مفاد «اعملوا آل داود شکراً و قلیلاً من عبادی الشکور» اظهار عجز و قصور نموده- دم زند؟ پس شایسته اینکه مترنم به کلمات شیخ مصلحالدین سعدی شیرازی شده بگوییم:
بنده همان به که ز تقصیر خویش عذر به درگاه خدا [ی] آورد
ور نه سزاوار خداوندیاش کس نتواند که به جا [ی] آورد
همینقدر عرض توانیم نمود که از باطن خاتم انبیا و ائمهٔ هدی -صلواةالله و سلامه علیهم- استمداد و توفیق عمل میخواهیم، شاید خود را در جرگهٔ وطنپرستان توانیم آورده به مفاد «حب الوطن من الایمان» در زمرهٔ اهل ایمان به شمار آییم؛ زیرا در نگارش این نامه جز این مقصود نبوده و نیست.
هر که دارد میل دیدن، در سخن بیند مرا
از خداوند متعال توفیق میطلبم که این جلد آخر را نیز، مثل جلد اول و دوم، خالی از غرض و کذب به پایان رسانم. امیدوارم که خداوند رحمن مرا از شر شیطان و نفس اماره محفوظ فرماید تا -العیاذبالله- یک دوست عزیز را بدون استحقاق نستایم و در حق احدی بدون سزاواری حرف زشت نسرایم. و نیز به قارئین محترم چشم حقیقتبین و قلب مزین به صفا کرامت فرماید که مندرجات کتاب را تا آنجا که بخوانند، در حل حل مقاصد آن نیکبینانه و دوراندیشانه تفکر فرمایند، فقط به ظاهر او ننگرند، حکایتهای لغز و مزاح به تصور نیاورند و به مطالب او نخندند و به فکر ثاقب و رأی صائب خود بسنجد که غرض از این نگارش چیست و بدانند که جلد اول و دوم مقدمهٔ همین جلد سیم است که به حول و قوهٔ خداوندی مطلبی مهم در خیر و صلاح هیئت اجتماعیه که در تعبیر خواب با کنایه و ایما و اشاره، یا صراحت، به عرض عموم خواهد رسانید. هر چند تا حال در وطن عزیز ما اینگونه مطالب نگاشته نیامده و کسی از حب وطن دم نزده و مطالب مفیده را، به طرزی که عموم بتوانند از او حصه بردارند، به حسب اقتضای وقت به قلم نیاورده. هر چه نوشتهاند از سردای عشق بلبل و گل و پروانه و شمع، یا راجع به اظهار فضیلت مؤلف و مصنف و یا مدح ممدوح غیر مستحق بوده.
فوائدی که در این نامه ملحوظ شده چند امر است:
اول، عموم بانیان خیر و مرتکبان شر بدانند، که هنگام آن رسیده که نیکان را به نام نیک و بدان را به نام زشت یا نفرین یاد کنند و پس از این ملت هر نیک و بد را سنجیده، حاصل هر عمل را در صفحهٔ تاریخ ملی به یادگار گذارند تا حسنات و سیئات ایشان بماند و آیندگان مستوجب لعنت را لعن و مستحق رحمت را به رحمت یاد نمایند، که این خود جهت صاحبان وجدان و ناموس عذابی است الیم. و معلوم است که امر به معروف و نهی از منکر لازم و اینگونه نگارشات نیز، به فنوای شرع شریف، بر هر نگارنده واجب عینی است، که کجروشان طریق راستی گیرند و گر همت بر ترک عادت نداشته باشند لامحاله به کردار زشت خود تخفیف دهند و نیکوروشان را میل به نیکوکاری زیاد گردد که بسی خیر به جهت هیئت اجتماعیه در بردارد.
دوم، اگر از صد کلمه که راجع به تهذیب اخلاق و اصلاح نفس است؛ یک کلمهٔ آن خواننده را مایهٔ تنبه آید، فایده آن به عموم تواند رسید.
سوم، هیچکس آسوده خاطر ننشیند که سوای مجازات اخروی در دنیا کیفر مکافات نخواهد دید، و یقین بداند که در دنیا نیز مکافات خواهد دید، «کای نور چشم من به جز از کشته ندروی.» مسلم است همینکه انسان به چشم دید که هرآنکو دربارهٔ وطن و برادران وطن ناشایستهای را روا بینند به کیفر کردار خود میرسد، ناچار ترک آن را خواهد گفت و فایدهٔ آن نیز راجع به نوع است.
چهارم، بر عالمیان روشن شود که هرآنکو در امور دولت و ملت و وطن از روی صدق و راستی قدم زند بدون شک و شبهه به سعادت دو جهانی فایز خواهد گردید.
پنجم، هموطنان بدانند هر عُسری را یسری، و هر پریشانی را سامانی. و هر ظلام را نوری در پی است. «إن مع العسر یسراً» -فرج بعد از شدت حدیث صحیح و نص صریح است، اگر صبر باشد بلا بگردد و کام هزار ساله برآید. ناچار از پس دشواری آسانی است ولکن صبر لازم. چنانچه این تفأل را در جلد اول سیاحتنامه زده و در هر سطر آن نامه به این امید سخن گفتیم، بحمدالله تعالی امروز بر منتهای خواهش خود کامران شدیم.
ششم، هموطنان ما بدانند که سوای عشق مجنون و لیلی و فرهاد و شیرین و محمود و ایاز -که بین ادبا و شعرای ایران معروف و موصوف و در نامهٔ چکامهٔ خود که جز از غیر آن سخن نمیسرایند- عشق دیگر نیز هست. چه عاشقان وطن در این راه زحمت کشیده جان دادند و هستی خود را طفیل هستی او دانستهاند. لذا، عشق ابراهیمبیگ را به وطن عزیز محبوب خود افسانه نباید انگاشت. بلی! این عشق را پیغمبر (صلعم) ستوده و ایمان فرموده است. جان باختن در راه او منتهای سعادت و حب وی خیر دارین است، شجرهٔ این عشق ثمرهٔ آن میدهد که در عاقبت ابراهیمبیگ ثمرهٔ تعصب او را خواهید خواند، گویا مولوی معنوی این ابیات را در مثنوی از زبان او گفته است:
بشنو از نی چون حکایت میکند وز جداییها شکایت میکند
کز نیستان تا مرا ببریدهاند از نفیرم مرد و زن نالیدهاند
سینه خواهم شرحهشرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق
هر کسی کو دور ماند از اصل خویش باز جوید روزگار وصل خویش
سرّ من از نالهٔ من دور نیست لیک چشم و گوش را آن نور نیست
آتش است این بانگ نای و نیست باد هر که این آتش ندارد نیست باد!
فواید دیگرش سرمشق اختصار و سادهنویسی مطالب [است] با زبانی مقبول خاص و عام که باسواد و بیسواد بتوانند عبارات او را تمیز بدهند و در مطالعهاش ماحاصل کلام را فهم نمایند. ابداً واجب نشده که در تحریر کلمهٔ عروس به داماد ختم شود، وجود را بیذیجود هم میتوان نوشت، واصل را هیچ لازم نیست با حاصل نگاشت. اگرچه این سادهنویسی در سبک ایرانیان نازگی دارد، ولی مقتضای زمان ما سادهنویسی است. باید ادبای ایران که در قلم و اظهار افکار باهنر هستند، بعد از این، حب وطن را نظماً و نثراً با کلمات واضحه و عبارات ساده به خاص و عام تقدیم نمایند، مؤسس و مهیج و مشوق سادهنویسی شوند. ما خود قایلایم که ادبای ایران قادر به نگارش همه سبک و سیاق و رمز سادهنویسی -که صد مرتبه نیکوتر و مرغوبتر از این نامه باشد- هستند. انشاءالله در آینده خواهیم دید. ولی مَثَل بندهٔ نگارنده با آنها مثل نجار و خیاط و عابد میباشد: چنانچه مشهور است، این سه تن همسفر شده، شبی در منزل مخوفی رحل اقامت افکنده مقرر داشتند که هر یک پاسی از شب را بیدار بوده نگهبانی نمایند. اول شب عابد با خیاط خوابیده نگهبانی به عهدهٔ درودگر مفوض شد. درودگر به جهت دفع نوم هیکل آدمی از چوب تراشیده بعد از اتمام عمل خیاط را بیدار کرده به خواب رفت. خیاط هیکل را دیده لباسی به اندازهٔ تن او دوخته بپوشانید. چون ثلث کشیک او هم به اتمام رسید عابد را بیدار کرده مشغول خواب شدند. عابد ملاحظهٔ صنعت رفیقان نموده، تهجد به جا آورد. دست تضرع به درگاه قاضیالحاجات برآورده استدعای حیات از بارگاه حضرت مجیبالدعوات نمود. دعای عابد به هدف اجابت مقرون شده خداوند محییالاموات چوب را حیات بخشید. چون صبح شد هر یک در تملک او مدعی دیگری شد.
ای صاحبان قلم و معرفت! شما راست که بعد از این به این نگارش -که قالب بیلباس و روح است- لباسی آراسته و روحی بدمید که حیاتی بگیرد. از آنجایی که اصل هیکل را این بیبضاعت سراپا تقصیر تراشیده امیدوار است که حصهای از این فیض، که دم زدن از حب وطن است، به این بنده عاید گردد.
این ایام نه آن زمان است که ارباب قلم و افکار اوقات خود را صرف خولیا و افسانههای واهی و اراجیف بیمعنی مثل گذشتگان نمایند که جز موهوم چیزی حاصلشان نخواهد بود، بلکه مانند فضلای افرنج [فرنگ] و ژاپون وظیفهٔ نوعپرستی و آداب انسانیت را به عوام بفهمانند و حالی نمایند که مصدر تمام نیکبختیها نام مقدس وطن، و حفظ آن به عموم اهل وطن واجب عینی است. اگر ترجمهٔ رسالهٔ وطنیه را -که اکنون ژاپونیان داخل پروگرام تعلیمات اطفال نمودهاند- در اینجا شرح دهم به طول انجامد، انشاءالله در موقع دیگر به ترجمهٔ آن هم مبادرت خواهد شد و تمام رسالهٔ وطنیهٔ ژاپون را به قلم خواهید آورد.
مختصراً در هر دولت درس ابتدائیهٔ اطفال عقاید مذهبی و تهذیب اخلاق و مقدمات حساب و حسنخط و غیره است، ولی ژاپونیان وطنیه را یک رسالهای مثل عقاید مقدس و در احترامات آن، مانند آیات آسمانی، واجبالتقدیس میشمارند. مثلاً اگر کلمهٔ وطن را در جای غیرمناسب ببینند، مثل کلمات مقدسه، برداشته حفظ مینمایند و در اوراقی که کلمهٔ وطن باشد نمیسوزانند و این عمل را گناه عظیم میپندارند؛ کسی جرئت ندارد که بر زبان آورد وطن خراب یا ویران ژاپون، چنانچه ماها را تکیهٔ کلام شده که در سر هر صحبتی میگوییم «خراب شده ایران»، ولی نتوانیم گفت خراب شده مسجدالحرام یا خراب شده فلان روضهٔ مبارکه، که این کلمه را کفر میشماریم. این است که ژاپونیان مقدس بودن لفظ وطن را شش هفت سالگی به اطفال ملکه مینمایند. پرستش وطن را واجب میشمارند، بلکه در شنیدن اسم وطن به نغمات خود درود فرستند. این مظفریت جنگ را عمده سبب این عقیدت پرستش وطن بوده نه قوت هیکل و جسامت و جسارت ایشان، یا از ترس سرداران لشکر؛ چون معتقد بودند که اگر قدمی واپس گذاریم به جهنم خواهیم افتاد، قدمی پیش رویم بهجنت و سعادت دارین نزدیک خواهیم داشت. لذا، این جانسپاری را اختیار کرده از پنج هزار سرباز چهار هزارشان روی همدیگر افتاده جان در راه وطن داده، باقی یک، هزار با کمال شوق و جلادت پای به سینهٔ برادران کشتهٔ خرد نهاده پیش میرفتند.
انشاءالله این مطالب را در موقع خود شرح و بسط خواهیم داد.
Möhtərəm oxucular bu kitabın yalnız zahirini nəzərə almamalı, elə təsəvvür etməməlidirlər ki, bu, ancaq şirin hekayələr və məzəli əhvalatdan ibarətdir. Onun yazılarına gülməməli, dərindən düşünərək hərtərəfli ölçüb biçəndən sonra bunları nə məqsədlə yazdığımızı dərk etməli və bilməlidirlər ki, birinci və ikinci cildlər həmin üçüncü cildin müqəddiməsidir. Son cilddə allahin köməyi ilə yuxu təbiri, kinayə, eyham və hekayə şəklində və ya açıq surətda cəmiyyətin səlahı və xeyri üçün mühüm bir məsələni əhaliyə çatdıracağıq.
Doğrudur, əziz vətənimizdə bu vaxtadək bu kimi məsələlər yazılmamış, heç kəs vətən sevgisindən danışmamış və faydalı mövzuları hamının başa düşəcəyi bir tərzdə dövrün tələbləri səviyyəsində qələmə almamışdır. Yazdıqları əsərlər gül və bülbüldən və məhəbbət sevdası, pərvanə və şəm məhəbbəti, yaxud müəllif və yazıçının izhari-fəziləti, ya da təriflənməyə heç bir hüququ olmayan adamların mədhi olmuşdur. Bu əsərdə nəzərə alınan faydalı cəhətlər aşağıdakılardan ibarətdir:
Birincisi, qoy xeyrin banisi və ya şərə mürtəkib olanlar bilsinlər ki, yaxşıları yaxşılıqla, pisləri nifrətlə xatırlamaq vaxtı gəlib çatmışdır. Bundan sonra millət hər bir yaxşını, pisi bir-birindən ayırd edib, hər bir əməlin nəticəsini milli tarixdə yazmalıdır ki, bununla da gözəl və pis işlər qeyd edilsin. Qoy gələcək nəsillər yaxşılara rəhmət, pislərə lənət oxusunlar. Bunun özü vicdan və namus sahibləri üçün ağır bir əzabdır. İnsanları yaxşılığa həvəsləndirməyin, pislikdən çəkindirməyin zəruri olması aydın məsələdir. Əyri yolda olanları düz yola gətirmək məqsədilə bu kimi əsərlər yazmaq hər bir yazıçının vəzifəsi hesab olunur. Bunların öz pis adətlərini tərgitməyə hümməti çatmasa, onda heç olmasa öz çirkin əməllərini azaltmalı olarlar, yaxşı adamlar isə xeyirxahlığa daha artıq rəğbət göstərərlər ki, bunun da cəmiyyətə çox xeyri olar.
İkincisi, əxlaqı gözəlləşdirib, nəfsi islah etmək məqsədilə deyilmiş bu sözlərdən yüzdə biri oxucuya təsir edib onun intibahına səbəb olarsa, bunun da ümumi faydası ola bilər.
Üçüncüsü, heç kəs yalnız axirət dünyasında cəza veriləcəyini və bu dünyada əməlinin cəzasına çatmayacağı ümidilə arxayın oturmayacaq, hamı yəqin biləcəkdir ki, bu dünyanın özündə də mükafat var:
Nə əkərsən, onu da biçərsən.
Aydındır ki, vətəni və vətəndaşları haqqında yaramaz əmələ mürtəkib olanların öz cəzasına çatdıqlarını görən hər bir kəs istər-istəməz o əməlin təkrarından çəkinəcəkdir. Bunun da cəmiyyətə faydası var.
Dördüncüsü, dövlətə, millətə və vətənə sədaqət və pak niyyətlə xidmət eləyən hər bir kəsin, şəksiz-şübhəsiz, dünya və axirət səadətinə nail olacağı bütün dünyaya məlum olar.
Beşincisi, həmvətənlərimiz biləcəklər ki, hər bir çətinlikdən sonra işin asanlaşması, hər bir pərişanlıqdan sonra işlərin öz yoluna qoyulması və hər bir zülmətdən sonra işıqlı səhərin açılması da mümkündür. "Hər çətinlikdən sonra bir asanlıq" və "hər bir gərginlikdən sonra qələbə baş verir" -- hədisi doğru və düzgündür. Əgər səbr olsa:
Bəla keçər, onda açar min illik arzu çiçək.
Hər bir çətinlikdən sonra istər-istəməz bir asanlıq var. Fəqət dözmək lazımdır. Biz
"Səyahətnamə"nin birinci cildini bu xoş niyyətlə başladıq, onun hər bir sətrini bu ümidlə yazdıq. Allaha şükür ki, bu gün:
Çoxdankı arzumuz yerbəyer oldu.
Altıncısı, qoy həmvətənlərimiz bilsinlər ki, bizim şairlər və ədiblərin, bir qayda olaraq, tərənnüm etdiklərn Leyli və Məcnun, Fərhad və Şirin, Mahmud və Ayaz eşqindən başqa bir sevgi də vardır və vətən aşiqləri belə bir sevgi yolunda nə kimi zəhmətlər çəkmiş, can qoymuş, öz varlıqlarını onun varlığına bağışlamışlar!
Məhz buna görə də İbrahim bəyin öz əziz vətəninə olan eşqini əfsanə kimi qiymətləndirmək olmaz. Bu eşqin yolunda can vermək ən böyük səadətdir. Onun ağacının barı İbrahim bəyin "Səyahətnamə"sinin axırında təəssübün səmərəsi adlanan meyvədən ibarətdir. Sanki Mövləvi Mənəvi öz "Məsnəvi"sində bu beytləri onun dilindən söyləmişdir:
"Dinlə, neydən nə hekayət eyləyir,
Ayrı qalmaqdan şikayət eyləyir:
Ta neyistandan məni ayırdılar,
Naləmi cümlə cahanda yaydılar.
Könlüm istər dərdi-hicranə yanan,
Ta ki, öz dərdin ona etsin bəyan.
Öz kökündən kim ki, düşmüşdür iraq,
Can atar vəslə, dilər ötsün fəraq.
Sirrimi hər vaxt edər naləm əyan,
Hər qulaq lakin onu olmaz duyan,
Yel deyil naləm, bu od kaş solmasın,
Kimdə bu od olmasa, heç olmasın".
Bu kitabın başqa bir faydası da mətləbi imtiyazlı adamların və kütlənin bəyənəcəyi, savadlı və savadsızın başa düşə biləcəyi, oxuyarkən sözün mərəzini qavraya biləcəyi bir dildə qısa və sadə yazmaq sərməşqi verməkdən ibarətdir. "Gəlin" sözü yazılarkən "bəy" sözünün də mütləq yazılması əsla vacib deyildir. "Vücud"u "zicud"suz da yazmaq olar. "Vasil"i də həmişə "hasil" ilə bir yerdə yazmağa lüzum yoxdur. Hərçənd ki, sadə səpkidə yazmaq iranlılar üçün yenidir, ancaq hal-hazırkı dövr sadə yazmağı tələb edir. Fikri ifadə etməkdə qüdrətli qələm və xüsusi hünərə malik olan ədiblər bundan sonra vətən sevgisini mənzum və mənsur şəkildə aydın ifadələr və sadə cümlələrlə həm ziyalılara, həm də xalq kütlələrinə təqdim etməlidirlər. Gərək onlar sadə yazmağı təbliğ etsinlər, bu üslubun baniləri və örnək verənləri olsunlar. Biz etiraf edirik ki, İran ədibləri sadə yazmaq üslubunun bütün sirrlərini, rümuzunu, qaydalarını çox yaxşı bilirlər və istədikləri təqdirdə bu əsərdən yüz dəfə, daha gözəl əsərlər yazmağa qadir ola bilərlər. Lakin bu sətirlərin müəllifinin onlarla olan əhvalatı dülgər, dərzi və abid məsəlinə oxşayır.
Rəvayət edirlər ki, bu üç nəfər yol yoldaşı olub, səfərə çıxırlar. Bir gecə qorxulu bir mənzildə düşürlər. Qərar qoyurlar ki, hərəsi gecənin müəyyən hissəsini ayıq qalıb gözətçilik eləsin.
Gecənin əvvəlini abidlə dərzi yatır, gözətçilik dülgərin öhdəsinə qalır. Dülgər yuxusunu qaçırmaq üçün ağacdan bir heykəl yonub düzəldir. İşini qurtarandan sonra dərzini oyadır, özü gedib yatır. Dərzi heykəli gördükdə bir dəst paltar tikib ona geyindirir. Onun da gözətçilik vaxtı beləliklə başa çatır, gedib zahidi oyadır, özü isə başını atıb yatır. Abid yoldaşlarının hünərini görüb səcdəyə gedir, əllərini göyə qaldırıb raz-niyaz edir, allahdan istəyir ki, bu heykələ can versin. Duası müstəcab olur, taxta heykələ can verilir. Səhər açıldıqda onların hər biri bu canlı heykəlin sahibi olmaq iddiasına düşür.
İndi, ey qələm sahibləri və mərifət əhli, siz bu paltarsız və cansız heykəldən ibarət olan yazıya paltar tikməli və ruh verməlisiniz ki, cana gəlsin.
Heykəli mən yoxsul və müqəssir bəndə yonub düzəltdiyimə görə ümid edirəm ki, vətənpərvərlikdən dəm vurmaq feyzindən binəsib olmayam.
İndiki dövr keçmiş zaman deyil ki, qələm və fikir sahibləri öz vaxtlarını qədimdəkilər kimi xülyalar toxumağa, boş əfsanələr uydurmağa və mənasız mətləblər yazmağa sərf etsinlər. Bu kimi faydasız işlərin heç bir səmərəsi yoxdur. Əksinə, onlar gərək Avropa və Yaponiya ədibləri kimi insanlıq və insanpərvərlik vəzifələrini və prinsiplərini xalqa başa salsınlar, onlara dərk etdirsinlər ki, bütün xoşbəxtliklərin mənşəyi müqəddəs vətənin varlığı ilə bağlıdır, onu qorumaq bütün vətəndaşların birinci borcudur....
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/works/zeynalabdin-maragayi-3-dibace
← → düymələri ilə keçid, R — təsadüfi şeir
Müəllifin digər əsərləri
Nə isə, mətləbdən uzaq düşdük. Bütün millətlərin alimlərinin təsdiq etdiyinə görə, iranlılar fərasətli, huşlu-başlıdırlar, onlar hər cür tərəqqi və mədəniyyət qabiliyyətinə malikdirlər. Düzgün tərbiyə olunsalar öz vətənlərinə parlaq xidmətlər edə bilərlər. Bu iddianı sübuta yetirmək üçün çoxlu aydın dəlillər gətirmək olar. Birincisi budur ki, müasir elm və sənətdən məhrum qalmalarına baxmayaraq, iranlıların öz fikri, xəyalı və mahir əllərinin məhsulu olan bir para əmtəələri dost-düşməni heyran qoyub, onların tərifini qazanmışdır. Əgər bu nəcib millət müasir elmi və sənəti də mənimsəyə bilsə, şübhəsiz ki, yer üzünün mədəni xalqlarından biri olar. Elm təhsilində də vəziyyət eynidir. Rusiya, Fransa, İngiltərəyə gedib, məktəblərə daxil olmuş İran əsilzadələri o ölkələrdə biganə olmalarına, qürbət çətinliklərinə baxmayaraq, dərs oxumaqda yerlilərin özündən qabağa keçmişlər. Oxucular soruşacaqlar ki, bəs bu qədər fitri istedadlı iranlıların hər şeydə başqalarından geridə qalmasının səbəbi nədir? Onun səbəbi məlumdur -- mürəbbinin olmaması, tərbiyəçinin olmamasıdır. Bəlli olduğu kimi, tam bir əsrdən bəridir ki, İran hökuməti dəstgahında elmə, sənətə etina edən yoxdur. Bir adamın elm və sənətdə yüksək məqamlara çatması üçün ya gərək varlı-karlı himayəçiləri, ya da çoxlu pulu olsun. Bu iki vəsilədən məhrum olduqda elmdə, sənətdə, bacarıqda öz dövrünün Asəfi olsa belə heç kəs ona etina etməyəcək. Yüksək məqamlara çatmaq üçün üçüncü yol da var. Ancaq biz onu yazmaqdan utandıq. Əgər bir şəxsin bu üç vasitədən biri olmasa gərək yoluxucu xəstəliklərə tutulmuş azarlılar kimi öz evində oturub qapını üzünə bağlasın. Çünki hünər və fəzilət işə keçməz. Atanın fəziləti və şöhrətindən, əlbəttə, oğula bir pay çatar, elə o da kifayət edər. Bir yerdə ki, sipəhsalarlıq qılıncını on dörd yaşında bir uşağın belinə bağlayalar, özünə də haman yüksək adı verələr, o məmləkətdə istedada arxalanıb tərəqqi etməyə daha necə ümid bağlamaq olar? On dörd yaşlı adamın zati istedadı olarsa, hərbi nazirliyə çatması üçün qırx illik son dərəcə çətin, ağır, yoxuşlu yol var. Hər şeydən əvvəl gərək həmin şəxs məşhur hərbi məktəblərdən birində dərs oxuyub oranın fərqlənmə diplomunu alsın, sonra hərbi rütbənin ilk dərəcəsindən başlayıb göstərdiyi parlaq xidmətlərinə görə sərhəng, sərtib, mirpənc, əmirtumanlıq rütbələrinə çatsın. Elə ki, dövlət və millətə sədaqətdə, bacarıqda, şücaətdə öz tay-tuşlarından irəli keçdi, bəlkə də o yüksək məqama çata bilər. Ancaq belə olarsa o şərəfli ünvana layiq ola bilər. Hərgah mənsəblər və rütbələr bu yolla verilsə idi, onda xalq yüksək dövlət məqamlarına çatmaq ümidi ilə həmin hüquqa malik olmaq üçün elmləri və fənləri təhsil etmək dalınca gedərdi. Onda bütün işlər də öz qaydasında olub tərtibə düşərdi. Dövlətin iqtidarı, nüfuzu artıq olardı. Millət də başıucalıqla, şərəflə yaşayardı. Məmləkət də abad olardı. Bugünkü pərişanlıqdan, xarlıqdan iz-əsər qalmazdı. Ən böyük hünəri özünə tabe olan məmurların maaşını mənimsəmək və qoşunun miqdarını azaldıb hərbçilərin geyimindən, yeməyindən, sursatından kəsib oğurlamaqdan ibarət olan bugünkü hərbi nazirin belindəki qılıncı açıb, hərbi paltarını əynindən çıxarsalar onda heç bir hünər və fəzilət qalmaz. Ona görə ki, onda nə varsa qondarmadır. Bircə sözlə bu qədər rütbənin sahibi olubdur. Elə bircə sözlə də onun hamısını itirə bilər. Tarix haqqı və ləyaqəti olmadan yüksək məqamlara çatmış bu kimi adamların müqəddəratını çox gözəl göstərir. Bərmək övladının sərgüzəşti göz qabağındadır. Cəfər Bərməki yaşadığı dövrdə ölkənin xəzinəsindən otuz milyon qızıl bağışlamışdı. Ancaq bircə günün ərzində şahın könlü ondan dönən kimi otuz şahılıq neft ilə qamış onun və ona yaxın adamların həyat xırmanına od vurdu. Uşaqları və arvadı uzun müddət ac, sərgərdan qaldılar. Belə bir yersiz bağışlamaların ardınca belə bir ağır cəza gəldi. Bunların ikisi də qanun-qaydadan uzaq idi. Hamıdan təəccüblüsü budur ki, hal-hazırda İranda hər bir vəziri mədh etmək istədikdə deyirlər səxavətdə Hatəm Taiyə oxşayır. Əgər bir vəziri pisləmək istəsələr, deyirlər yaxşı adamdır, ancaq bir az xəsisdir. Heyf ki, xəsislik bu kişinin yüksək adını alçaltmışdır. Dürüst diqqət yetirdikdə məlum olur ki, birincinin yaxşı cəhətləri camaatdan zorla, nahaq yerə almaq, riyakarlıq və israfla başqalarına bağışlamaqdan ibarətdir. İkinci vəzirin eybi də ondan ibarətdir ki, nə zülm ilə alır, nə də yersiz israfla bağışlayır. Bunların ikisinin arasındakı fərqi uzaqgörən alimlər özləri yaxşı təyin edə bilərlər.Xülasə, ticarətin, alverçilərin, təbəələrin vəziyyəti qısa şəkildə deyildi. Məmləkət başçılarının əhvalı da xülasə şəkildə bundan ibarətdir: İranda elə bir sədr-əzəm yoxdur ki, sabah bütün məqamları və rütbələrinin əlindən alınmayacağına əmin olsun. Eləcə də, şahın sarayında elə bir qapıçı yoxdur ki, hər gecə sədr-əzəmlik yuxusu görməsin. Hamısı ləqəb almaq, dalınca gedən atlıların sayını artırmaq, nökər-naiblərini çoxaltmaq, cah-calalını yüksəltmək fikrindədirlər. O şey ki, onların heç xəyalına belə gəlməz vətənin qüdsiyyəti, məmləkətin abadlığı, gələcək nəsillərin istiqbalını təmin etmək, dövlətin iqtidarı və tərəqqisi üçün lazım olan amilləri hazırlamaq məsələləridir. "Çoxları qəflət yuxusuna dalmış, ancaq öləndə ayılırlar".
Təbriz səyahətinin icmalı, 7Batumda dörd gün işsiz oturub gəminin gəlməsini gözləməli olduğuma görə bu neçə kəlməni də, səyahətnamənin mövzusundan kənar olsa da, onun axırında yazmaq istədim. Əsas məqsəd həmvətənlərimi müasir elmləri təhsil etməyə yönəltmək olduğuna görə bu müxtəsər nəsihətnamə də mənfəətsiz olmaz.Mənim gördüyümə görə, İranda hər bir kəs hansı təbəqə və zümrədən olur-olsun, hər bir mənsəb, ləqəb və vilayət hakimliyini pulla ala bilər. Bu işin müəyyən çətinlikləri varsa, o da peşkəş, hədiyyə ünvanı ilə verilən pulun az-çoxluğundan asılıdır. Bu sözə hər kəs etiraz edərsə, günəşi palçıqla örtmək kimi faydasız bir iş görmüş olar. Bu məsələlər o qədər aydındır ki, onu heç kəs dana bilməz. Amma İranda yalnız bircə iş və vəzifə vardır ki, bu ümumi qaydadan kənardır. O yeri heç kəs pulla, rüşvətlə, peşkəşlə ala bilməz. Çünki o yeri tutmaq üçün elm lazımdır. Elə buna görə də həmin vəzifə elmin bərəkətindən hünərsiz pulluların hər cür təcavüzündən kənarda qalmışdır. Əgər siz həmin vəzifəni tapa bilmədinizsə, mən sizə onu göstərərəm. Bu vəzifə İran teleqrafxanalarındakı qulluqdan ibarətdir. Orada işləmək üçün həmin işi bilmək lazımdır. İranda bircə gün ərzində on nazir və ya sərtib, sərhəng və hətta ondan yuxarı olan hərbi vəzifəli adamlardan beş yüz nəfər öz işindən geri çəkilərsə, həmin gün axşamadək hamısının yeri dolar. Amma teleqrafxana məmurları bu gün birdən-birə işləməsələr, rabitə işləri tamamilə pozular, ölkədə böyük bir hərcmərclik yaranar. Ona görə ki, teleqraf fənnindən hər adamın xəbəri yoxdur. Halbuki, xarici ölkələrdə bu fənni hər bir məktəbli uşaq da öyrənə bilir. Bu fənn ən asan fənlərdən biridir. Ona heç əhəmiyyət verən də yoxdur. Beləliklə də, elmin və biliyin yüksək məqamını buradan dərk etmək olar. Bu işi bilməyən adam yüz min tümən peşkəş versə də teleqrafçının yerini ona tapşıra bilməzlər. Elmin şərəfi və hörməti o qədər yüksəkdir ki, onu göstərmək üçün bu kimi dəlillərə heç ehtiyac yoxdur. Vətənin məktəbləri, bildiyimiz kimi, yenidən qurulsa, vətən övladı müasir elmləri və fənləri lazımınca kəsb etsə, onda daha özlərinin və balalarının ehtiyacını təmin etmək üçün yalan danışmağa məcbur olmaz, yaxud başqasının zərərinə razı olmaz, öz dövlətinə, millətinə, vətəninə xəyanət etməz. Şərq ölkələrində yaşayanların inandıqları mövhum kimya əslində elə elmin bir hissəsidir. Məlum olduğu kimi, həmin mövhum kimya İranda çoxlu varlı-karlı evləri yıxmışdır. Özlərini kimyagər adlandıran bir çox fırıldaqçı, şarlatan dünyanın başqa yerlərində elmin bərəkətindən onların kələyinə uyan olmadığı üçün İrana gəlib xalqın cəhalətindən istifadə etməklə camaatın evini yıxır. Bir çox möhtərəm şəxsləri məcbur edirlər ki, axşamdan səhərədək görük basıb kürəni isti saxlasınlar. Onlar öz arvad-uşağının yanında oturmaq ləzzətindən məhrum olmaqla bərabər həmin yoluxucu xəstəliyi xələflərinə də miras qoyub gediblər. Mən İranda bir çox böyük, mötəbər evlərin kimya oduna yaxılıb bir ovuc külə döndüyünü öz gözümlə görmüşəm. Əgər bir şəxsin müasir elm və fənlərdən xəbəri olsa bilər ki, bir şeyin mahiyyətini dəyişdirmək mümkün deyil. Bir şeyin zahiri rənginin dəyişilməsi onun mahiyyətinin dəyişməsi demək deyil.
Təbriz səyahətinin icmalı, 8Allaha yalvarıb ondan iltimas edirəm ki, "möhtərəm cənabın" mənə Tehranda vəd etdiyi səadətli günləri öz gözümlə görəm. O səadətin ələ gəlməsinin ilk şərti məmləkətin nazirləri və başçıları arasında birliyin yaranmasıdır. Onlar mərdliklə qərara gəlib xüsusi qərəzləri könüllərinin lövhəsindən bir dəfəlik silib kənara tullasalar, əl-ələ verib vətəndə olan nöqsanları aradan qaldırarlar. Onlar vətənə xidmət etməkdə, eləcə də dövlətpərəstlikdə gərək sair dövlətlərin nazirləri kimi olsunlar".Mən bu xəyallarla əlbəyaxa ikən birdən Yusif əmi sözə başlayıb dedi:
İstanbula daxil olandan sonra İbrahim bəyin sərgüzəştiBir qədər söhbət elədik. Sonra dedim şam gətirsinlər. Elə bu vaxt İbrahim bəyin ünvanına Misirdən məktub çatması yadıma düşdü. Dedim:“Qardaş, doğrudan da, yadımdan çıxdı sizə deyim ki, Misirdən sizə məktub gəlibdir.”
Başqa şairlərin şeirləri
Bir solğun çiçəyəm, bir san yarpaq,Candan şikayətkar, canandan iraq.
Ey gənclikEY GƏNCLİK!**Sənin öhdəndə böyük bir vəzifə var. Səndən əvvəlki nəsil yoxdan bir bayraq, müqəddəs bir ideal rəmzi yaratdı, onu min müşkülatla ucaldaraq dedi ki:
Nə vəhşi könlüm ol ahunigəhdən qeyrə ram olmazNə vəhşi könlüm ol ahunigəhdən qeyrə ram olmaz,Nə anın hicrinin nöqsan olan ayı tamam olmaz.
Deyişmə: Səndən bir xəbər alım, a Xəstə Qasım— Ləzgi Əhməd:Səndən bir xəbər alım, a Xəstə Qasım,