Iqbalnama, chapter 18
What is a masnavi?
Masnavi: a long poem in self-rhyming couplets, usually an epic or a tale.
مغنی غنا را درآور به جوشکه در باغ، بلبل نباید خموش
مگر خاطرم را به جوش آوریمن گنگ را در خروش آوری
همان فیلسوف جهاندیده گفتکه چون دانش آمد ره شاه رفت
دهن مهر کرد ز می خوشگوارکه بنیاد شادی ندید استوار
یکی روز کز صبح زرین نقاببه نظارگان رخ نمود آفتاب
سکندر به آیین فرهنگ خویشملوکانه بَرشد به اورنگ خویش
درآمد رقیبی که اینک ز راهفرستاده هندو آمد به شاه
نماید که در حضرت شهریارپیام آورم باز خواهید بار
بفرمود شه تا شتاب آورندمغان را سوی آفتاب آورند
به فرمان شه سوی مغ تاختندرهش باز دادند و بنواختند
درآمد مغ خدمتآموختهمغانه چو آتش برافروخته
چو تابنده خورشید را دید زودبه رسم مغانش پرستش نمود
به فرمان شاهش رقیبان دستنشاندند جاییکه شاید نشست
سخن میشد از هر دری دلپسندز خاک زمین تا به چرخ بلند
بهاندازه هرکس هنر مینمودبه گفتار خود قدر خود میفزود
چو در هندو آمد نشاط سخنگل تازه رست از درخت کهن
بسی نکتههای گرهبسته گفتکه آن دُر ناسفته را کس نسفت
فلک را زِ لب حُقه پرنوش کردجهان را ز دُر حلقه در گوش کرد
ثنای جهاندار گیتیپناهچنان گفت کهافروخت آن بارگاه
چو گشت از ثنا پیر پرداختهنقاب سخن شد برانداخته
که تاریک پروانهای سوی باغروان شد به امید روشنچراغ
مگر کان چراغ، آشنایی دهدمن تیره را روشنایی دهد
منم پیشوای همه هندوانبه اندیشه پیر و به قوّت جوان
سخنهای سربسته دارم بسیکه نگشاید آن بسته را هرکسی
شنیدم کز این دور آموزگارسرآمد تویی بر همه روزگار
خرد رشتهٔ دُر یکتای توستدرفش گره باز کن رای توست
اگرچه خداوند تاجی و تختبرِ دانشت نیز دادهست بخت
اگر گفته را از تو یابم جوابپرستش بگردانم از آفتاب
وگر ناید از شه جوابی به دستدگرباره بر خر توان رخت بست
ولیکن نخواهم که جز شهریاررود در سخن هیچکس را شمار
ز من پرسش و پاسخ آید ز توجواب سخن فرخ آید ز تو
جهاندار گفتا بهانه مجویسخن هر چه پوشیده داری بگوی
جهاندیده هندو زمین بوسهدادزبانی چو شمشیر هندی گشاد
چو کرد آفرینی سزاوار شاهبپرسیدش از کار گیتیپناه
که چون من ز خود رخت بیرون برمسوی آفریننده ره چون برم؟
یکی آفریننده دانم که هستکجا جویمش چون شوم ره بهدست؟
نشانش پدید است و او ناپدیددر بسته را از که جویم کلید؟
وجودش که صاحب معانی شدهستزمینیست یا آسمانی شدهست
در اندیشه یا در نظر جویمش؟چو پرسند جایش «کجا گویمش؟»
کجا جای دارد ز بالا و زیر؟به حجت شود مرد پرسنده سیر
جهاندار پاسخ چنین داد بازکه هم کوته است این سخن هم دراز
چو از خویشتن روی بر تافتیبه ایزد چنان دان که ره یافتی
طلب کردن جای او رای نیستکه جای آفریننده را جای نیست
نه کس راز او را تواند شمردنه اندیشه داند بدو راه برد
بدان چیزها دارد اندیشه راهکه باشد بدو دیده را دستگاه
خدا را نشاید در اندیشه جستکه دیو است هرچ آن ز اندیشه رست
هر اندیشهای کان بود در ضمیرخیالی بوَد آفرینشپذیر
هرانچ او ندارد در اندیشه جایسوی آفریننده شد رهنمای
به غفلت نشاید شد این راه راکه ابر از تو پنهان کند ماه را
نشان بس بوَد کرده بر کردگارچو اینجا رسیدی هم اینجا بدار
به ایزدشناسی همین شد قیاساز این نگذرد مرد ایزدشناس
چو هندو جواب سکندر شنیدبه شببازیِ دیگر آمد پدید
که هرچ از زمین باشد و آسماننهایتگهی باشدش بیگمان
خبر دِه که بیرون از این بارگاهبه چیزی دگر هست، یا نیست راه؟
اگر هست، چون زان کس آگاه نیست؟وگر نیست بر نیستی راه نیست
جهاندار گفت از حساب کهنبه آزرمتر سکهزن بر سخن
برون زآسمان و زمین برمتازکه نایی به سررشتهٔ خویش باز
فلک بر تو زان هفت مَنْدَل کشیدکه بیرون ز مندل نشاید دوید
از این مندل خون نشاید گذشتکه چرخ ایستادهست با تیغ و تشت
حصاریست این بارگاه بلنددر او گشته اندیشهها شهربند
چو اندیشه زاین پرده درنگذردپسِ پرده راز پی چون برد؟
نجوید دگر پردهٔ راز راخبرهای انجام و آغاز را
بدین داستانها زند رهنمایکه نادیده را نیست اندیشه جای
گر اندیشی آنرا که نادیدهایچو نیکو ببینی خطا دیدهای
بسا کس که من دیده انگاشتمخیالش در اندیشه بنگاشتم
سرانجام چون دیدمش وقت کارنه آن بود کز وی گرفتم شمار
جهانی دگر هست پوشیدهرویبه آنجا توان کردن این جستجوی
دگرباره گفتش به من گوی راستکه مُلک جهان بر دو قسمت چراست؟
جهانی بدین خوبی آراستنچه باید جهانی دگر خواستن؟
چو پیداست کاینجا توانیم زیستبه آنجا سفر کردن از بهر چیست؟
چو آنجا نشستنگه آمد درستبه اینجا گذشتن چه باید نخست؟
خردمند شه گفت: ای سادهمردچنین دان و از دل فروشوی گرد
که ایزد دو گیتی بدان آفریدکه آنجا بود گنج و اینجا کلید
در اینجا کنی کشت و کار نویدر آنجا برِ کشته را بدروی
در این گردد از حال خود هرچه هستدر آن بر یکی حال باید نشست
دو پرگار برزد جهانآفریندر این آفرینش در آن آفرین
پُلست این و بر پل بباید گذشتبه دریا بود سیل را بازگشت
چو چشمه روان گردد از کوهساربه دریاش باید گرفتن قرار
دگرباره پرسید هندوی پیرکه جان چیست در پیکرِ جانپذیر؟
نماید مرا کآتشی تافتهستشراری از او کالبد یافتهست
فرو مردنِ جان و آتش یکیستدر این بد بوَد گر کسی را شکیست
چو آتش در او گرمدل گشت شاهبه تندی در او کرد لختی نگاه
بدو گفت کهاهریمنی سانِ توستاگر جانی آتش بوَد، جان توست
نخواندی؟ که جان چون سفرساز گشتاز آن کس که آمد بدو بازگشت
چو ز آتش بود جنبش جان نخستبه دوزخ توان جای او باز جست
دگر آنکه گفتی به وقت فراغفرو مردن جان بود چون چراغ
غلط گفتهای جان علوی گراینمیرد ولیکن شود باز جای
حکایت ز شخصی که او جان سپردچه گویند؟ جان داد یا جان بمرد؟
بگویند جان داد و این نیست زَرقز داده بوَد تا فرو مرده فرق
ز جان درگذر، کان فروغیست پاکز نور الهی نه از آب و خاک
دگرگونه هندو سخن کرد سازبه پرسیدن خوابش آمد نیاز
که بینندهٔ خواب را در خیالچه نیرو برون آورد پر و بال؟
که منزل به منزل رود کوه و دشتببیند جهان در جهان سرگذشت
چو بیننده آنجاست، این خفته کیست؟و گر نقشبند آن شد، این نقش چیست؟
به پاسخ دگرباره شد شاه تیزکه خواب از خیالی بود خانهخیز
خیال همه خوابها خانگیستدر آن آشنایی، نه بیگانگیست
اگر مرده، گر زنده بینی به خوابز شمع تو میخیزد آن نور و تاب
نماینده اندیشهٔ پاک توستنموده تمنایِ ادراک توست
گرت در دل آید که راز نهفتچرا گشت پیدا بر آنکس که خفت؟
روان چون برهنه شود در خیال؟نپوشد بر او صورت هیچ حال؟
نبینی؟ کسی کاو ریاضتگر استبه بیداری آن گنج را رهبر است
همان بیند آن مرد بیدار هوشکه دیگر کس از خواب و خواب از سروش
دگر باره هندو درآمد به گفتگهر کرد با نوک الماس جفت
که بی چشم ِ بَد شاهییی ده مراز چشم بد آگاهییی ده مرا
چه نیروست در جنبش چشم بد؟که نیکوی خود را کند چشمزد؟
از او کارگرتر، جهانآزمایندیده است بینندهٔ جانگزای
همهچیز را کهآزمایش رسدچو دیده پسندد فزایش رسد
جز او را که هرچ او پسند آوردسر و گردنش زیر بند آورد
به هر حرفتی در که دیدیم ژرفدرستی ندیدیم در هیچ حرف
همین یک کماندار شد کز نخستبر آماجگه تیر او شد درست
بگو تا چه نیروست نیروی او؟سپند از چه برد آفت از خوی او؟
چه دانم که من چشم بد دیدهام؟پسندیده؟ یا ناپسندیدهام؟
جهاندار گفتش که صاحبقیاسچنین آرد از رایِ معنیشناس
که بر هرچه گردد نظر جایگیرگذر بر هوایی کند ناگزیر
بر آنچیز کارَد همیتاختنکند با هوا رای دم ساختن
بُنه چون درآرد بدان رخنهگاههوا نیز باید در آن رخنه راه
هوا گر هوایی بوَد سودمنددر ارکان آن چیز ناید گزند
مزاج هوا چون بود زهرناکبیندازد آن چیز را در مغاک
هوایی بد است آنکه بر چشم زدبد آرد به همراهی چشم بد
ولیکن به نزدیک من در نهفتجز این علتی هست کان کس نگفت
نه چشم بد است آنچنان کارگرکه نقش روندهست پیش نظر
چو بیند عجبکارییی در خیالبه تأدیب چشمش دهد گوشمال
تعجب روا نیست در راه اونباید جز او در نظرگاه او
چو نقش حریفی شگفت آیدشدغا باختن در گرفت آیدش
گرفتار کن را دهد پیچپیچبدان تا نگردد گرفتار هیچ
کسی را که چشمی رسد ناگهاندهندرّهاش اوفتد در دهان
رسانندهٔ چشم را جوش خونبخاری ز پیشانی آرد برون
به این هر دو معنی شناسند و بسکه این چشمزن بود و آن چشمرس
سپند از پی آن شد افروختهکه آفت به آتش شود سوخته
فسونگر دگرگونه گفتهست رازکه چون با سپند آتش آمد فراز
رسد بر فلک دود مشگینسپندفلک خود ز ره باز دارد گزند
دگرباره هندویِ رومیپرستدرآورد پولاد هندی بهدست
که از نیک و بد مرد اخترسگالخبر چون دهد؟ چون زند نقش فال؟
ز نقشی که از کار ناید برونبه نیک و به بد چون شود رهنمون؟
چنین گفتش آن مایهٔ ایزدیکه هرچ آن ز نیکی رسد یا بدی
هر آیینه در نقش این گنبد استاگر نیک، نیکست اگر بد بد است
سگالندهٔ فال چون قرعه راندز طالع تواند همی نقش خواند
نمودار طالع نماید درستز تخمی که خواهد دران زرع رُست
خدایی که هست آفرینشپناهچو بیند نیازی در این عرضهگاه
به اندازهٔ آنکه باشد نیازنماید به ما بودنیهای راز
فرستد سروشی و با او کلیدکند راز سربسته بر ما پدید
از آن باده هندو چنان مست شدکه یکباره شمشیرش از دست شد
دگرباره پرسید کز چین و زنگورقهای صورت چرا شد دو رنگ؟
چو یکسان بود رنگها در لویدچرا این سیه گشت و آن شد سپید؟
جهاندار گفت این گرایندهگویدو رنگست، یکیرنگی از وی مجوی
دورویست خورشید آیینهوشیکی روی در چین یکی در حبش
به رویی کند رویها را چو ماهبه رویی دگر رویها را سیاه
چو هندوی دانا به چندین سؤالزبون شد ز فرهنگ دانشسگال
به تسلیم شه بوسه بر خاک زدشه از خرمی سر بر افلاک زد
همه زیرکان بر چنان هوش و رایدمیدند و خواندند نام خدای
Müğənni, çal, oxu, dilə gəlsin saz!
Bülbüllər bağlarda sakit dayanmaz.
Qızışsın ürəyim sənin nəğmənlə,
Mənim də lal könlüm qoy gəlsin dilə!
Həmin dünyagörmüş filosof dedi:
"Bu hikmət şaha çox təsir elədi.
Şadlığı mənasız görüb dünyada.
O, meyi, məzəni salmadı yada.
Açıldı səhərin zərrin pərdəsi,
Göründü günəşin gülər çöhrəsi.
Bilik ayinilə İskəndər yenə
Çıxdı öz möhtəşəm şahlıq təxtinə.
Bir xadim təzimlə gətirdi xəbər
Ki, gəlib hüzura Hinddən bir nəfər.
"Şaha deyilməli sözüm var", deyir,
Şahın hüzuruna izin istəyir.
Eşitcək, buyurdu ona İskəndər
Ki, muğu Günəşə tez yetirsinlər.
Şahın əmri ilə göstərib hörmət,
Elçini saraya etdilər dəvət.
Ədəblə, ərkanla, o muğ əyildi,
Atəşin önünə təzimlə gəldi.
O parlaq günəşi təxt üstə görcək
Ona səcdə etdi atəşpərəsttək:
Şahın fərmanıyla xidmətçilər də
Onu oturtdular layiqli yerdə.
Məclisdə yerdən ta göylərə qədər
Hər şeydən çox şirin söhbət etdilər.
Hər kəs bacardıqca ürək sözünü
Deyib göstərirdi orda özünü.
Növbə o hindliyə yetişən vaxtda
Təzə gül açıldı köhnə budaqda.
Elə sirli sözlər dedi məclisə
Ki, məlum deyildi onlar heç kəsə.
Nurdan bəzək vurdu fələk bağına,
Dürdən sırğa asdı yer qulağına.
Elə səna etdi o müğ padşaha,
Sanki işıq saçdı bütün bargaha.
Hindli sənasını tamam elədi,
Sözün pərdəsini açaraq dedi:
"Pərvanə zülmətdə yanan çırağa
Uçantək, gəlmişəm mən də bu bağa.
Bəlkə çıraq mənə dostluq göstərə,
Bu tutqun könlümə bir işıq verə.
Mənəm hindlilərə rəhbər, pasiban,
Bədəncə qocayam, fikircə cavan.
Mənim başıbağlı çox sözlərim var,
Onları şərh edən az-az tapılar.
Deyirlər: dünyada hər elmi bilən,
Bilik dövranının başçısı sənsən.
Bir sapa düzülmüş gövhərdir əqlin,
Müşkül düyünlərə açardır dilin.
Həm təxt sahibisən, ucadır təxtin,
Həm bilik vermişdir sənə öz bəxtin.
Sorğuma düz cavab alarsam səndən,
Günə sitayişdən əl çəkərəm mən.
Yox, cavab almasam suallarıma,
yollanıb gedərəm öz diyarıma.
Bircə şərtim vardır, ərz edim sizə,
Heç kəs qarışmasın söhbətimizə.
Mən bir-bir soruşum, sən də ver cavab,
Ancaq ki, xoşluqla etgilən xitab".
Şah dedi: "Bəhanə axtarma nahaq,
Aç sirri, sual ver, biz qulaq asaq!"
Hindli təzim ilə yeri öpərək,
Sıyırdı dilini hind qılıncıtək.
Şahı layiqincə tərif elədi,
Dünya işlərindən söz açıb dedi:
"De, nə cür ayrılsın ruh bədənimdən,
Qovuşum allaha hansı yolla mən?
Bilirəm, yaradan birdir dünyanı,
Harda tapmaq olar bəs yaradanı?
Özü gizlindədir, nişanı aşkar,
O bağlı qapını mənə kim açar?
Mənalar sahibi olan o vücud
Hardadır, yerdəmi, göydəmi mövcud?
Təsəvvür etməkmi, görməkmi olar?
Hardadır, nə deyim, əgər sorsalar?
Yerdəmi, göydəmi, hardadır, deyin.
Onun varlığını isbat eyləyin!"
Şah dedi: "Cavabı belədir bunun:
Bu söz həm qısadır, həm də çox uzun.
Özündən üzünü çevirən zaman
Allahın yolunu tapmış olarsan!
Ona yer axtarmaq doğru sayılmaz,
Yeri yaradanın öz yeri olmaz.
Heç kəs aça bilməz onun sirrini,
Tapmaz düşüncə də əsla yerini.
Düşüncə göz ilə görülə bilən
Şeylərə yol tapar, belədir əslən!
Allahı xəyalda olmaz axtarmaq,
Xəyaldan doğan şey divlərdir ancaq.
Bir şeyin əslinə çatarsa xəyal,
Onun yaranması deyildir mahal.
O şey ki, sığmayır insan ağlına,
Dünyanı yaradan deyirik ona.
Bu yolu qəflətlə getmək yaramaz,
Bulud örtər Ayı, göz yumsan bir az.
Haqqı tanımaqçın bəsdir bir nişan.
Bura yetişdinmi, daha dur, dayan!
Haqqı tanımaqçın bunlar deyil az,
Allahı tanıyan bu həddi aşmaz.
Bu sirli pərdəyə nə lazım daha
Axtarmaq ibtida və ya intəha?"
Şahın cavabını hindli dinlədi,
Yenidən suallar verərək dedi:
"Bu yerdə, bu göydə nə varsa, əlbət,
Bütün mövcudata var bir nəhayət.
Bəs bu kainatdan, de görüm, kənar
Başqa bir aləmə gedən yolmu var?
Var isə, nə üçün bilmir heç bir kəs?
Yox isə yoxluğa heç bir yol getməz."
Şah dedi: "Köhnədir bu məsələlər.
Təzə bir söz söylə, varınsa əgər.
Bu yerdən, bu göydən kənar çıxma sən,
Yoxsa səriştəni lap itirərsən.
Bizə yeddi hüdud çəkmişdir fələk,
Onlardan kənara çıxmayaq gərək.
Bundan çıxma kənar, həddini tanı,
Qılınc, teşt gözləyir kənar çıxanı.
Bu uca barigah - uca bir hasar,
İçində əsirdir bütün xəyallar.
Aşa bilməz ikən onu fikirlər,
O yandan nə cürə gətirər xəbər?
Bunu həll etməkçin var bircə düstur:
Əqildə görünməz şeyə yer yoxdur!
Görünməz bir şeyi düşünsən əgər.
Hər səyin, zəhmətin gedəcək hədər.
Bir çox adamları gözlə görmədən
Təsəvvür elədim xəyalımda mən.
Ancaq həqiqətdə rastlaşan zaman
Gördüm ki, başqadır tamam o insan.
Üstüörtülü bir başqa cahan var,
Orda mümkün olar bu axtarışlar."
Hindli yenə sordu o hökmdardan:
"Nə üçün ikiyə bölünmüş cahan?
Bu cürə bəzəkli bir dünya varkən,
Bir də başqa dünya axtarmaq nədən?
Yaşamaq olursa burada mümkün,
Başqa bir dünyaya köçmək nə üçün?
Əgər orda isə bizim yerimiz,
Əvvəlcə bəs bura neçün gəldik biz?"
Əqilli şah dedi: "Bil, ey sadədil,
Öyrən, könlündəki o tozları sil!
Düzdür, iki dünya yaratmış xuda.
Xəzinə ordadır, açarı burda.
Çalışıb nə əksən bu dünyada sən,
Onun məhsulunu orda biçərsən.
Burda bütün şeylər dəyişir hər an.
Orda əbədidir hər şey, hər zaman.
Yaradan çəkmişdir iki cür pərgar:
Burda zəhmət çəkən orda əcr alar.
Bura bir körpüdür, keçmək gərəkdir,
Sel axıb dənizə töküləcəkdir.
Dağlardan süzülüb axan hər bulaq
Dənizə qovuşar axırda ancaq."
Qoca hindli yenə soruşdu ondan:
"Nədir bu bədənə həyat verən can?
Onu atəş kimi zənn edirəm mən,
Oddan bir şərarə almış hər bədən.
Can da ölüb gedir, sönür atəştək,
Buna şəkk-şübhə olmaya gərək?"
Bu sözdən od tutdu sanki İskəndər,
Saldı o hindliyə odlu bir nəzər,
Dedi: "Əhrimənlik sənin şanındır,
Oddan törənən can sənin canındır.
Yoxsa bilmirsənmi, can etsə səfər,
O yenə gəldiyi məkana dönər?
Atəşdən olsaydı insanın canı.
Cəhənnəm olardı onun məkanı.
Deyirsən: can dəxi çıraqtək sönər.
Qələtdir tamamən dediyin sözlər.
Uca bir aləmdən gəlmiş bizə can,
Yenə ora dönər, ölməz heç zaman!
Canını tapşıran adam üçün, bil,
"Can verdi" deyərlər, "can öldü" deyil.
Əlbəttə, bu sözdə vardır həqiqət,
"Verməklə" "ölməyin" fərqi var, əlbət.
Keç ondan, o qüdsi bir işıqdır, pak.
Allahın nurudur, nə sudur, nə xak!"
Hindli bir söz atdı yenə ortaya,
Soruşdu ondan ki: "Bəs nədir röya?
İnsan yatan zaman yuxu görərkən
Nədir xəyalına qol-qanad verən?
Dağları, daşları gəzir röyada,
Min cür sərgüzəştlər görür dünyada.
Əgər orda isə röya görən kəs,
Yerində sərilib yatan kimdir bəs?"
Acıqla söylədi ona hökmüdar:
"Röya bir xəyaldır, bədəndən doğar.
Bütün röyaların kökü bədəndir,
Yad deyil, hamısı bu bədəndəndir.
Yuxuda gördüyün canlı, ya cansız,
Sənin öz şamının odudur yalnız.
Sənə öz düşüncən göstərir yuxu,
Sənin öz arzundur onların çoxu.
Bilmək istəsən ki, neçin arzular
Yatmış bir adama görünür aşkar?
Hər qeyddən asudə olanda xəyal,
Ona gizlin qalmaz artıq heç bir hal.
Riyazət çəkənlər, bilmirsən məgər,
Ayıqkən ən gizlin sirləri bilər.
O sirr ki, başqası görər röyada
Onlar ayıq ikən görər dünyada."
Hindli yenə şahdan sual elədi,
Gövhəri almazla deşərək dedi:
"Pis gözdən sən uzaq olasan, ey şah,
Gəl elə bir məni pis gözdən agah.
Necə bir qüvvədir, söylə, bəd nəzər
Ki, öz sevdiyini gözə gətirər?
Təcrübə sahibi, müdrik bir insan
Ondan daha pis şey görməyib, inan!
Bəyənilən şeyi görsə xoşnəzər,
Ona gözəl şeylər əlavə edər.
Hər şeyi bəyənsə bədnəzər, ancaq
Onu tələf edər, qoymaz qala sağ.
Biz hansı peşəni etdiksə tədqiq.
Görmədik bir sözü, əməli dəqiq.
Bircə o bəd nəzər oxunu atan
Dümdüz nişanəyə vurur hər zaman.
De görək bir, nədir ondakı qüvvət,
Neçin üzərriklə dəf olur afət?
Nə bilim, birinə rast gəlsəm əgər,
O qəlbitəmizdir, yoxsa bədnəzər?"
Şah dedi: "Düşünüb alimlər incə.
Bundan çıxarıblar belə nəticə:
Şübhəsiz, hər şeyə düşərsə nəzər,
Havadan keçərək eləyər əsər.
Bu zaman havayla birləşir, yəqin,
Odur ki, təsiri artır nəzərin.
Dəydiyi nöqtəyə göz salar bir iz,
Hava da o yerə bir yol tapar tez.
Əgər sağlam olsa hava bu zaman,
Dəydiyi şeylərə yetirməz ziyan.
Yox, əgər olarsa havada zəhər,
Dəydiyi hər şeyi yəqin məhv edər.
Göz, dəyən hər şeyə tək özü deyil,
Havayla birlikdə zərər verir, bil.
Zənnimcə, burda bir başqa sirr də var.
O hələ bizlərə deyildir aşkar:
Bədnəzər tək özü eləməz təsir,
Səbəbkar - qarşıda cilvələnəndir.
Bədnəzər, önündə gözəl şey görcək,
Ona nəzər salıb cəza verəcək.
Gözəl şey olmalı ondan uzaqda,
Yolundan gözündən daim iraqda.
Gözünə görünsə bir gözəl surət,
Əz çirkin işinə başlar o əlbət.
Hər kim xoş görünsə gözünə onun
Tez tələf edər ki, olmasın məftun.
Birinə bəd nəzər dəyərsə əgər,
Dəyişər əhvalı, tez-tez əsnəyər.
Bədnəzər olarsa əgər bir insan
Alnı hərarətdən tərlər çox zaman.
Bu iki əlamət aydın göstərər:
Kimdir gözə gələn, kimdir bədnəzər.
Üzərrik yaxarlar göz dəyən üçün,
Od yaxıb-yandırar dərdi büsbütün.
Başqa alim isə belə şərh edir:
Üzərrik yananda tüstüsü gedir,
Qara pərdə kimi tutur havanı,
Qaytarır, rəf edir gələn bəlanı."
Rumipərəst hindli doymaq bilmədi.
Öz hind qılıncını çəkərək dedi:
"Yaxşını, yamanı, deyin, nə təhər
Verir qabaqcadan münəccim xəbər?
Bir əməl ki, üzə çıxmayıb hələ,
Xoşluğu, bədliyi gələrmi dilə?"
Diqqətlə yetirib hindliyə nəzər
İlahi kəlamla dedi İskəndər:
"Dünyada nə varsa - yaman və yaxşı.
Göylərin tağına çəkilib naxşı.
Münəccim rəmlini atdığı zaman,
Taleyin naxşını oxuyur ordan.
Zəmiyə səpilmiş toxumun bir-bir
Necə bitməsini bilir, bildirir.
Bizə üz verəndə bir gün ehtiyac,
Eldir dərdimizə yaradan əlac.
Baxıb arzumuza, istəyimizə,
Açır qədərincə sirləri bizə,
Göndərir bir mələk, əlində açar,
Edir gizli sirri bizlərə aşkar."
Hindli bu şərabdan məst olub qaldı,
Nəhayət, qılıncı əlindən saldı.
Sordu ki: "Zənciylə çinli nə sayaq
Biri qara olmuş, o birisi ağ?
Bu küpdə olan rəng yalnız bircədir,
Bəs bu ikiliyin səbəbi nədir?"
Şah dedi: "Hərlənən bu kürə, əslən
Özü ikirəngdir, birrəng bilmə sən.
Güzgütək iki üz vardır günəşdə,
Bir üzü Çindədir, biri Həbəşdə.
Bir üzü eləyər üzü aypara,
Bir üzü eləyər kömürtək qara!"
Hindli sualların cavablarından
Qalmışdı şahdakı biliyə heyran.
Ona təslim olub diz çökdü yerə,
Şahın da ucaldı başı göylərə.
Çox şükür eləyib böyük allaha,
- Afərin! - dedilər alimlər şaha.
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/nizami-iqbalname-18
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
Come, cup-bearer! that cup jewel-scattering (bring);Scatter a jewel (the wine of senselessness) on my composition (body).
Sharafnama, chapter 58Come, cup-bearer! (the promise of union with God), — that water, the fire of fancy (the ruddy wine of senselessness),Cast upon this amber-like (yellow) earthernware (my body weak and withered with old age and from not beholding God's majesty):
Sharafnama, chapter 59Come, cup-bearer! that cup of gleaming wine (of senselessness),Take in the hand to the melody of reed and flute.
Sharafnama, chapter 60Come, cup-bearer! that dust like the Zulmat (the place of passing away)Seek; and bring to the hand the water of life (the wine of senselessness).
Poems by other poets
داغی است مهر از جگر آتشین عشق
Qəzəl: Ey səba, Tanrı üçün et bir dəm mənimlə yarlıqEy səba, Tanrı üçün et bir dəm mənimlə yarlıq,Yara ərz et ki gələrmi yardan əğyarlıq
Bizə həmsöhbət olan özgə kitab almaz ələBizə həmsöhbət olan özgə kitab almaz ələ,Sən də zahidliyin ol dəftərini tulla selə.
Ver xəbər (Qaranı)Qul Qaranı:*Bizi yoxdan var eyləyən ol sübhandan ver xəbər,