همان صاحب‌سخن پیر کهن‌سالچنین آگاه کرد از صورت حال

که چون بی‌شاه شد شیرین دلتنگبه دل بر می‌زد از سنگین دلی سنگ

ز مژگان خون بی‌اندازه می‌ریختبه هر نوحه سرشگی تازه می‌ریخت

چو مرغی نیم‌کُشت افتان و خیزانز نرگس بر سمن سیماب ریزان

مژه بر نرگسان مست می‌زدز دست دل به سر بر دست می‌زد

هوا را تشنه کرد از آه بریانزمین را آب داد از چشم گریان

نه دستِ آنکه غم را پای داردنه جای آنکه دل بر جای دارد

چو از بی‌طاقتی شوریده‌دل شداز آن گستاخ‌رویی‌ها خجل شد

به گلگون بر کشید آن تنگدل تنگفرس گلگون و آب دیده گلرنگ

برون آمد بر آن رخش خجستهچو آبی بر سر آتش نشسته

رهی باریک چون پرگارِ ابروششبی تاریک چون ظلمات گیسوش

تکاور بر ره باریک می‌راندخدا را در شب تاریک می‌خواند

جهان‌پیمایش از گیتی‌نوردیگرو برده ز چرخ لاجوردی

به آیین غلامان راه برداشتپی شبدیز شاهنشاه برداشت

به هر گامی که گلگونش گذر کردبه گلگون آب دیده خاک تر کرد

همی‌شد تا به لشکرگاه خسروجنیبت راند تا خرگاه خسرو

زبان پاسبانان دید بستهحمایل‌های سرهنگان گسسته

همه افیون‌خورِ مهتاب گشتهز پای افتاده مست خواب گشته

به هم بر شد در آن نظاره کردننمی‌دانست خود را چاره کردن

ز درگاه ملک می‌دید شاپورکه می‌راند سواری پر تک از دور

به افسون‌ها در آن تابنده مهتابملک را برده بود آن لحظه در خواب

برون آمد سوی شیرین خراماننکرد آگه کسی را از غلامان

بدو گفت ای پری‌پیکر چه مردی؟پری گر نیستی اینجا چه گردی؟

که شیر اینجا رسد بی‌زور گرددو گر مار آید اینجا مور گردد

چو گلرخ دید در شاپور بشناختسبک خود را ز گلگون اندر انداخت

عجب در ماند شاپور از سپاسشفراتر شد که گردد روشناسش

نظر چون بر جمال نازنین زدکله بر آسمان سر بر زمین زد

بپرسیدش که چون افتاد رایت؟که ما را توتیا شد خاک پایت

پری‌پیکر نوازشها نمودشبه لفظ مادگان لختی ستودش

گرفتش دست و یکسو برد از آن پیشحکایت کرد با او قصه خویش

از آن شوخی و نادانی نمودنخجل گشتن پشیمانی فزودن

وزان افسانه‌های خام گفتنسخن چون مرغ بی‌هنگام گفتن

نمود آنگه که چون شه بارگی رانددلم در بند غم یکبارگی ماند

چنان در کار خود بیچاره گشتمکه منزل‌ها ز عقل آواره گشتم

وزان بیچارگی کردم دلیریکند وقت ضرورت گور شیری

تو دولت بین که تقدیر خداوندمرا در دست بدخواهی نیفکند

چو این برخواسته بر خواست آمدبه حکم راست آمد راست آمد

کنون خود را ز تو بی‌بیم کردمبه آمد را به تو تسلیم کردم

دو حاجت دارم و در بند آنمبرآور زانکه حاجتمند آنم

یکی شه چون طرب را گوش گیردجهان آواز نوشانوش گیرد

مرا در گوشه‌ای تنها نشانینگویی راز من شه را نهانی

بدان تا لهو و نازش را ببینمجمال جان‌نوازش را ببینم

دوم حاجت که گر یابد به من راهبه کاوین سوی من بیند شهنشاه

گر این معنی بجای آورد خواهیبکن ترتیب تا ماند سیاهی

و گرنه تا ره خود پیش گیرمسر خویش و سرای خویش گیرم

چو روشن گشت بر شاپور کارشبه صد سوگند شد پذرفتگارش

بر آخُر بست گلگون را چو شبدیزدر ایوان برد شیرین را چو پرویز

دو خرگه داشتی خسرو مهیابر آموده به گوهر چون ثریا

یکی ظاهر ز بهر باده خوردنیکی پنهان ز بهر خواب کردن

پریرخ را بسان پاره نورسوی آن خوابگاه آورد شاپور

گرفتش دست و بنشاندش بر آن دستبرون آمد در خرگه فرو بست

به بالین شه آمد دل گشادهبه خدمت کردنِ شه دل نهاده

زمانی طوف می‌زد گِردِ گلشنزمانی شمع را می‌کرد روشن

ز خواب خوش در آمد ناگهان شاهجبین افروخته چون بر فلک ماه

ستایش کرد بر شاپور بسیارکه‌ای من خفته و بختم تو بیدار

به اقبال تو خوابی خوب دیدمکز آن شادی به گردون سر کشیدم

چنان دیدم که اندر پهن باغیبه دست آوردمی روشن چراغی

چراغم را به نور شمع و مهتاببکن تعبیر تا چون باشد این خواب؟

به تعبیرش زبان بگشاد شاپورکه چشمت روشنی یابد بدان نور

به‌روز آرد خدای این تیره شب رابگیری در کنار آن نوش لب را

بدین مژده بیا تا باده نوشیمزمین را کیمیای لعل پوشیم

بیاراییم فردا مجلسی نوبه باده سالخورد و نرگسی نو

چو از مشرق بر آید چشمه نوربرانگیزد ز دریا گرد کافور

می کافور بو در جام ریزیموز این دریا در آن زورق گریزیم

رخ شاه از طرب چون لاله بشکفتچو نرگس در نشاط این سخن خفت

سحرگه چون روان شد مهد خورشیدجهان پوشید زیورهای جمشید

برآمد دزدی از مشرق سبک‌دستعروس صبح را زیور به هم بست

بجنبانید مرغان را پر و بالبرآوردند خوبان بانگ خلخال

در آمد شهریار از خواب نوشیندلش خرم شده زان خواب دوشین

ز نو فرمود بستن بارگاهیکه با او بود کوهی کم ز کاهی

بر آمد نوبتی را سر بر افلاکنهان شد چشم بد چون گنج در خاک

کشیده بارگاهی شصت بر شصتستاده خلق بر در دست بر دست

به سرهنگان سلطانی حمایلدرو درگه شده زرین شمایل

ز هر سو دیلمی گردن به عیوقفرو هشته کله چون جعد منجوق

به دهلیز سراپرده سیاهانحبش را بسته دامن در سپاهان

سیاهان حبش ترکان چینیچو شب با ماه کرده همنشینی

صبا را بود در پایین اورنگز تیغ تنگ‌چشمان رهگذر تنگ

طناب نوبتی یک میل در میلبه نوبت بسته بر در پیل در پیل

ز گردک‌های دورادور بستهمه و خورشید چشم از نور بسته

در این گردک نشسته خسرو چیندر آن دیگر فتاده شور شیرین

بساطی شاهوار افکنده زربفتکه گنجی برد هر بادی کز او رفت

ز خاکش باد را گنج روان بودمگر خود گنجِ بادآورد آن بود

منادی جمع کرده همدمان رابرون کرده ز در نامحرمان را

نمانده در حریم پادشاییوشاقی جز غلامان سرایی

ادب پرور ندیمانی خردمندنشسته بر سر کرسی تنی چند

نهاده توده توده بر کرانهاز یاقوت و زمرد نقل دانها

به دست هر کسی بر طرفه گنجیمکلل کرده از عنبر ترنجی

ملک را زر دست افشار در مشتکز افشردن برون می‌شد از انگشت

لبالب کرده ساقی جام چون نوشپیاپی کرده مطرب نغمه در گوش

نشسته باربد بربط گرفتهجهان را چون فلک در خط گرفته

به دستان دوستان را کیسه پردازبه زخمه زخم دلها را شفا ساز

ز دود دل گره بر عود می‌زدکه عودش بانگ بر داود می‌زد

همان نغمه دماغش در جرس داشتکه موسیقار عیسی در نفس داشت

ز دلها کرده در مجمر فروزیبه وقت عود سازی عود سوزی

چو بر دستان زدی دست شکرریزبه خواب اندر شدی مرغ شب‌آویز

بدانسان گوش بربط را بمالیدکز آن مالش دل بر بط بنالید

چو بر زخمه فکند ابریشم سازدر آورد آفرینش را به آواز

نکیسا نام مردی بود چنگیندیمی خاص امیری سخت سنگی

کز او خوشگوتری در لحن آوازندید این چنگ پشت ارغنون ساز

ز رود آواز موزون او برآوردغنا را رسم تقطیع او درآورد

نواهایی چنان چالاک می‌زدکه مرغ از درد پر بر خاک می‌زد

چنان بر ساختی الحان موزونکه زُهره چرخ می‌زد گرد گردون

جز او کافزون شمرد از زهره خود راندادی یاریی کس باربد را

در آن مجلس که عیش آغاز کردندبه یک جا چنگ و بربط ساز کردند

نوای هر دو ساز از بربط و چنگبه هم در ساخته چون بوی با رنگ

ترنمشان خمار از گوش می‌بردیکی دل داد و دیگر هوش می‌برد

به ناله سینه را سوراخ کردندغلامان را به شه گستاخ کردند

ملک فرمود تا یکسر غلامانبرون رفتند چون کبک خرامان

مغنی ماند و شاهنشاه و شاپورشدند آن دیگران از بارگه دور

ستای باربد دستان همی‌زدبه هشیاری ره مستان همی‌زد

نکیسا چنگ را خوش کرده آغازفکنده ارغنون را زخمه بر ساز

ملک بر هر دو جان انداز کردهدر گنج و در دل باز کرده

چو زین خرگاه گردان دور شد شاهبر آمد چون رخ خرگاهیان ماه

به گرد خرگه آن چشمه نورطوافی کرد چون پروانه شاپور

ز کُنج پرده گفت آن هاتف جانکز این مطرب یکی را سوی من خوان

بدین درگه نشانش ساز در چنگکه تا بر سوز من بردارد آهنگ

به حسب حال من پیش آورد سازبگوید آنچه من گویم بدو باز

نکیسا را بر آن در برد شاپورنشاندش یک دو گام از پیشگه دور

کز این خرگاه محرم دیده بردوزسماع خرگهی از وی در آموز

نوا بر طرز این خرگاه می‌زنرهی کاو گویدت آن راه می‌زن

از این سو باربد چون بلبل مستز دیگر سو نکیسا چنگ در دست

فروغ شمع‌های عنبرآلودبهشتی بود از آتش باغی از دود

نوا بازی کنان در پرده تنگغزل گیسوکشان در دامن چنگ

به گوش چنگ در ابریشم سازفکنده حلقه‌های محرم آواز

ملک دل داده تا مطرب چه سازدکدامین راه و دستان را نوازد

نگار خرگهی با مطرب خویشغم دل گفت کاین برگو میندیش

Тот, ветхий днями, муж, что положил началоРассказа, — продолжал. И вот что зазвучало:

Жестокосердая, прогнавшая царя,Себя бьет камнем в грудь, раскаяньем горя.

Она корит себя, и что ни слово — слезы.И снова все текут, текут все снова слезы.

Как птица сбитая, металась и не разНа землю падала, закрыв нарциссы глаз.

Клеймя свой гордый дух, рыдала, — в то же времяБия ладонями и грудь свою, и темя.

И вздохами ее был воздух обожжен.Земля столь горьких слез не видела у жен.

Нет силы, чтоб сдержать порывы горькой страсти,Чтоб сердце усмирить, нет во вселенной власти.

Когда ж душа ее вконец изнемогла,Стыда тяжелого ее объяла мгла.

И вот подпружен конь — Гульгун ее прекрасный.Душа ее в крови, и конь кроваво-красный.

На рыжеогненном и взвихренном конеОна — как блеск воды на трепетном огне.

Тропа узка, как бровь; как у прекрасной косы,И небеса черны, и горные откосы.

И на крутой тропе, стегая жеребца,На помощь в этой тьме звала она творца.

Но глушь и трудный путь Гульгуну — не препона,И он помчал Ширин быстрее небосклона.

Одеждою слуги свою стянувши грудь,Она Шебдизу вслед направила свой путь.

И вот сквозь гулкий гром, сквозь громозвучный топотПорой был слышен плач, порой был слышен ропот,

И взор вперяла в тьму Луна прекрасных лун...К шатрам охотничьим примчал ее Гульгун.

Военачальники уснули; тишь; и дажеУ царского шатра нет переклички стражи.

Все, словно опиум, впивая лунный свет,В курильне ночи спят. Нигде движенья нет.

И смущена Ширин: к царевому порогуОна приблизилась, да в ком найдет помогу?

Но из-за полога Хосровова шатраШапур глядит, — что там? Не света ли игра?

Лишь миг тому назад, охваченный истомойСиянья лунного, царь был окован дремой.

И, слугам не сказав, туда, где встал Гульгун,Шапур идет взглянуть, кого примчал скакун.

Он молвил всаднику: «Как призрак, ты прекрасен,Но если ты не тень, то твой приезд опасен:

Тут и с напавших львов кичливость мы собьем.Заползшая змея тут станет муравьем».

Но отступил Шапур пред этим нежным дивом,Смущен его лицом и действием учтивым:

Ширин художника узнала; отнялаСапожки от стремян и спрыгнула с седла.

Лик разглядел Шапур; длань поднял он к кулахуИ вскинул ввысь кулах, а лбом склонился к праху.

И молвил он: «Луна! Всем страждущим глазамПрах из-под ног твоих — целительный бальзам».

Ответила Ширин словам его достойнымСо взглядом ласковым, для женщины пристойным.

И за руку она взяла его, и онУслышал все и был не очень удивлен.

Услышал он о том, что слезные потокиСтыда, раскаянья ей обжигают щеки,

Что речь ее с царем была дерзка и зла,Что недостойные слова произнесла,

Что лишь умчался царь, — укоры зазвучалиВ ее душе и дух попал в силок печали.

И говорит она: «Меня объяла тьма,И не внимала я велениям ума.

Решилась я на все: рок становился хмурым.Ведь свойственен в беде прыжок тигриный гурам.

И провидением небесным ты сочти,Что я разбойников не встретила в пути.

Но так как был огонь стремления безмерен,То путь мой — путь прямой, он правилен, он верен.

Мое доверие ты принял, и оноТвердит: «Грядущее тебе же вручено».

Две просьбы у меня. Тебе исполнить надоИх обе, чтоб ко мне опять пришла отрада.

Вот первая, Шапур: когда придет ХосровНа пиршество, под крик: «Да будешь ты здоров!»,

Ты усади меня в укромный угол. ТайнаДа сохраняется! Не выдай и случайно!

Веселый нрав его, подобную лучуВсю красоту его увидеть я хочу.

Вторая: если царь глазами уж не злымиМой встретит взор, то пусть он скажет о калыме.

Коль хочешь, о Шапур, исполнить все точь-в-точь, —Все подготовь, Шапур, покуда длится ночь.

Не хочешь, — на коня я снова сяду; сноваВ свой замок возвращусь, не повидав Хосрова».

Две просьбы услыхав, Шапур отверз устаИ клятвы ей дает; их было больше ста.

Гульгуна в стойло ввел он, будто бы Шебдиза.В шатер он ввел Ширин, как будто бы Парвиза.

Два царственных шатра имел Хосров; ониМерцали в жемчугах, как звездные огни.

Ближайший — для пиров, а полускрытый, дальнийСлужил для отдыха. Он был опочивальней.

Повел Шапур пери воздушную. ВдвоемОни вошли в шатер, назначенный для дрем.

И прочь пошел Шапур, ей указав на ложе,И полог опустил, с небесной ризой схожий.

Царя как бы меж роз уснувшим обретя,Шапур был радостен, как утро, как дитя.

Вкруг «сада роз» кружась и не стремясь к покою,Он оправлял свечу заботливой рукою.

OriginalGanjoor (opens in a new tab)

TranslatorКонстантин Липскеров, 1968Internet Archive (opens in a new tab)

NoteПеревод К. Липскерова, по изданию: Низами Гянджеви. Пять поэм. М.: Художественная литература, 1968 (Библиотека всемирной литературы, т. 25). Издание сокращённое: здесь только стихи Липскерова; на месте глав, которые в книге пересказаны прозой, стоит «[…]».

Suggest a translation

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets