Xatimə, 3
Page 1 of 3
نصیحت سودمند
از جوانان ایرانی تربیت شدهٔ فرنگستان -چنانچه ذکرشان سبقت یافت- با وجود اینکه تربیت و تحصیل آنها برای وطن و برای اهل وطن ثمری نبخشیده و غیر از تکلم به لغت فرانسوی و غیره در ایشان بهره و چیزی از علوم نافعه مشاهده نگشته، بلکه از اکثر قوانین نیک فرنگ هم محروم و بیبهرهاند، بسیار دیده[ایم] برخیها[را] که در هنگام ملاقات بزرگ و کوچک «بنژور» گفته دست محبت به سوی ایشان فراز کرده[اند]، قاعدهشان هم این است که اگر رعایت آداب نسبت [به] آنها نشود آدم را خارج از تربیت بشمارند.
اولاً: هیچکس حق ندارد با بیگانه[ای که] سمت آشنایی ندارد باب مصاحبت و خصوصیت گشاید، مگر واسطه در میان باشد که معرفی کند یا در مسافرت راهآهن و کشتی و غیره ضرورتی پیش آمده چیزی را بهانه سازد.
ثانیاً: کسی را شایسته نیست دست به سوی کسی که به حسب مأموریت و یا شیخوخیت از آن زیادتر باشد دراز کند؛ چه، بدواً باید از جانب بزرگتر تمایل و احترام در حق کوچکتر بروز نماید. ولی سلام را کوچک باید بدهد، و این ملاحظه دربارهٔ اناث واجب است؛ اگر به زن پیش از آنکه او دست دراز کند دست بدهی، در حق او حقارت کردهای.
ثالثاً: اگر عمداً یا سهواً در راه به یکی برخوردی و بدان شانه زنی، فوراً باید معذرت خواهی.
رابعاً: بدون اذن و اجازه به اشیاء کسی دست نباید زد! اگرچه پارچهٔ کاغذ و یا روزنامهٔ بیمصرفی باشد؛ آن چیز هر قدر بیمصرف و بیقدر هم باشد راجع به صاحب اوست.
خامساً: در نزد زنان سیگار کشیدن جایز نیست، مگر اذن طلب شود.
سادساً: در نزد هیچ زنی لاابالی و بیقدر نشستن جایز نیست، یعنی دوکمه باز و چاک پیراهن گشاده نباشد؛ و در نزد هیچ زن پوتون [پوتین] درآوردن و با جوراب ماندن جایز نیست.
در هر موقع و مکان، خواه آشنا و خواه بیگانه، خدمت و احترام زن را از تربیت شمارند. مثلاً در راه و یا منزل چیزی از دست زن افتاد، فیالفور باید خم شده برداشته به زن داد، ولی با کمال وقار و تمکین؛ نه اینکه این خدمت را وسیلهٔ مصاحبت خواهد، مگر اینکه از طرف زن میل به مصاحبت او شود؛ و اگر زن تشکر نماید در جواب اکتفا به یک کلمهٔ «قابل تشکر نیست» باید نمود. در هر موقع و مجلس، نباید پیش از زن دست به چیزی زد. در هر جا و هر مجلس صدر نشستن از شئونات زن شناخته شده، در دخول و خروج باید زن تقدم کند. اگر در مواضع عمومی پیشخدمت چیزی آرد، لازم است اشاره شود اول به زن دهد. اگر در نزد زن بچه باشد، نوازش و مهربانی توان کرد، ولی به مادرش نباید نگاه کرده بچه را بوسید؛ در پیش مادر جایز نیست بوسیدن طفل مگر در مقام محبت و دوستی دست او را بوسه دهد. خمیازه کشیدن و دهن دره کردن و با انگشت بینی پاک نمودن و با خلال بن دندان پاک کردن، از سینه بلغم بیرون آوردن، به زمین تف کردن، آخ نمودن در مجالس عمومی و خصوصی پیش زن و مرد ممنوع است. به هیچ کس «تو» نتوان گفت، خصوصاً به زن، و اسم زن را نتوان آورد، مگر [با] لقب و یا با اسم پدر -فلان بن فلان، و یا فلانه بنت فلان. اینها همه آداب عین خصوصیت است.
در هنگام طعام خوردن بسیار ملاحظه لازم است، مثل بعض کسان که چون در کشتی وجه خوراک را داده، از این جهت هر قدر ممکن است صرف میکنند که مغبون نباشند؛ اگرچه چیزی نمیگویند ولی معایب این به عموم ملت راجع و عاید میگردد.
بسیار دیده شده که جوانان به هر کس رسند دست دراز کرده توقع مصافحه دارند، و حال آنکه [این] سوء آداب در قواعد فرنگ است. در هر صورت، بعضی خصوصیات ملی و مذهبی خود را اگر رعایت نمایند، نزد عقلاء هر قوم و مذهب مقبول و پسندیده است.
حکایت
روزی در راهآهن در موقع اول نشسته به قدر ده و بیست نفر از زنان محترمه و مردان محتشم بودیم. از هر مقوله صحبت در میان بود. ناگاه ژنرالی به من گفت: «من شاه شما را دیدم. آدم عالم و تربیت شده نیافتم.»
حقیر گفتم: «از کجا به شما بیعلمی اعلیحضرت پادشاه معلوم شد؟»
گفت: «با فلان ایمپراتور به واسطهٔ ترجمان صحبت میکردند.»
فیالفور گفتم: «معلوم میشود که آن ایمپراتور هم آدم عالم و با تربیت نبوده، که لسان آسیایی نخوانده و تربیت نشده بوده که با مهمان عزیز خود بلاواسطه مکالمه را مقتدر باشد. چرا زبان او را ندانست؟»
تمام خانمها و همهٔ اهالی واگون را یک بار خنده دست داد «حق حق، احسنت، احسنت، براوو! براوو!» گفتند. ژنرال موصوف را از خجلت و شرمندگی این سؤال و جواب مجال نشستن نمانده، با کمال انفعال برخاسته و گریخت و از سرزنش این عقلای منصف خلاص شد.
پس از دو ماه صورت مجلس و مکالمهٔ حقیر را با ژنرال در روزنامه خواندم؛ گویا در واگون مخبر اخباری حاضر بوده، از حاضر جوابی و ذکاوت اهل ایران تحسین و تمجید کرده بودند.
باری، غرض ما رعایت قواعد بود که نزد عقلا و حکما و بزرگان هر ملت و مذهب مستحسن است. هر قدر که در میان ما به قواعد و امور خصوصی اهمیت نداده و رعایت نمیکنند، به خلاف، اهل فرنگستان اهمیت داده ترک آن را خلاف ادب و مغایر انسانیت میدانند. مثلاً ما را امر است که بزرگ به کوچک، عالم به جاهل، غنی به فقیر، راهگذر به نشسته، سوار به پیاده، اسب سوار به الاغ سوار سلام دهد. ما تمامی اینها را برعکس قرار دادهایم، مراعات اعتبار ما، در هر موقع و مکان، در پول بیپیر سیه روزگار است و لا غیر. سهل است، که نسبت به برخی بزرگان اگر کسی احیاناً تغافل ورزیده و یا ملتفت بر ترک اقدام این کار معکوس نیامد، از برای او موجب حقارت و مایهٔ بسی عداوت میگردد. در این غفلت از ناصحین و واعظین و رؤسای قوم آنقدر رسوم قبیحه و مذمومه در آداب ما داخل و به تحت قانون و رسوم عادیه درآمده و آنقدر امور ممدوحه متروک و از تحتِ قاعده بیرون شده که خوب را با چشم حقارت مینگریم و زشت را حسن میپنداریم. ترک این عادات برای ما محال شده -«العادة کالطبیعة الثانیه»- مسلم است ما را بسیاری از عادات زشت طبیعت ثانوی گشته، اگر از این قسم ترک اولیها شرح داده شود، کتابی جداگانه باید نوشته آید. خداوند همهٔ ما را به صراط مستقیم و رشاد راهنمایی فرمایاد!
غرض از نگارش این سطور این بود که با کمال تأسف ما هر قدر به قانون و قاعدهٔ ملی خود اعتنا نمیکنیم، اهل فرنگستان همانقدر رعایت از عادات و رسوم ملیهٔ خود دارند و معتبر میشمارند و محترم میگیرند. اگر مردی صاحب یک میلیون لیرا باشد و با زن بقالی هم مجلس شود، باز لازم است که زن بالا بنشیند و مرد به او سلام دهد و پایینتر از او بنشیند. مثل مشهور است که این جوانان تربیت شدهٔ ما هم روزهٔ مسلمان را میخورند و هم پرهیز ارمنی را، نه مراعات به این دارند نه اعتبار به آن میگذارند.
از خدا خواهیم توفیق ادب / بیادب محروم ماند از فیض رب
بیادب تنها نه خود را داشت بد / بلکه آتش بر همه آفاق زد
مطلب از دست نرود. یک نفر در جواب این پهلوانهای پنبه، یعنی وزرای خود غرض، نمیگوید: «ای آقایان وزرا! کی علما مانع اصلاحات امور دولتی شدهاند؟ کی شما قانون مساوات را در محکمهٔ عدلیه به اجرا گذاشتید که ایشان مانع آمدند؟»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-2-xatime-3
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
دقیقی طوسی، معاصر فردوسیگویند که صبر کن تو را صبر بر دهد آری دهد، لیک به عمر دگر دهد
Şairlərdən seçmələr, 4شاعر شیرازیای سالک ره چه خفتهای؟ خیز! گر مرد رهی به ره درآمیز!
Şairlərdən seçmələr, 5عارف، جمالالدین اصفهانیاین عمر که از نیمهٔ هشتاد گذشت یادش چه کنی که شاد و ناشاد گذشت
Şairlərdən seçmələr, 6فردوسیاسمش میرزا ابوالقاسم طوسی -علیهالرحمه- پادشاه شعرا و ممدوح شاه و گدا، شاعر به آن هنروری مادر جهان نزاییده. با وجود صدها رقیب که همه در فنون شعر ماهر مانند عنصری و غیره لاف «انا ولا غیر» زدندی، تمام اوقات خود را صرف نمودند که نکتهای گیرند به او و ایرادی به وی آورند، موفق نشدند و از حسرت مردند، در علوم ریاضی و رجال و منطق و تاریخ سرآمد دوران و مشار بالبنان بود و در حقیقت زبان و رسوم ایران را زنده کرد. علاوه از فن شعر، چند هزار بیت در یک بحر و وزن سرودن سهل نیست، آهنگ اشعار آن مرد دانای بزرگوار، از ابتدا تا انتها، حالت غریب دارد، خواننده و شنوندهٔ کلام آن، شیخ و شاب را قوهٔ شجاعت حاصل گردد به نوعی که گویا در میدان رزم حاضر است؛ و کتاب او در نزد هر قوم با عزت و احترام است. عالیجنابی و غنی طبعی او به حدی که زحمات چندین سالهٔ خود را در آنی به حمامی و دلاک بذل فرمود، و حفظ شرافت شأن خود را در هر السنه و افواه جاری نمود، چنانچه ترجمهٔ حالش را مختلف به السنهٔ خارجی نمودهاند، نه مانند شعرای عصر ما که تملق و مبالغه را شعار ساختهاند.