Xatimə, 3
Page 3 of 3 · 67%
پس، معلوم میشود خداوند عالم که قادر مطلق است هر چیزی را به اسبابی آفریده -انا الله ان یجزی الامور الاّ باسبابها» و به آن عظمت و قدرت بدون اسباب هیچ چیز نیافریده و نیافریند، مگر اینکه من باب اعجاز حضرت ختمی مآب میفرماید: «ادخلو انبیوت من ابوابها و اطلبوالارزاق من اسبابها.»
پیغمبر خدا امت خود را از کسالت و بطالت و تنبلی نهی فرموده، اسباب بقای دولت و دوام سلطنت و رفاه حال هر ملت را بسته به وجود عدل و داد قرار داده. بیعدل هیچ چیز دوام و ثبات ندارد. غفلت کردن از حال مملکت، بیخبر بودن از حال ملت، باعث بسی مفاسد است. عدل و داد را عبارت از بیداری و هشیاری و در فکر ملک و ملت بودن و اسباب مقاتله و جنگ و جهاد را برای حفظ شریعت و رعیت و مهیا کردن کاردانان و سپردن کار و امور دولتی و ملتی را به دست آنها و اقتدار وزراء عاقل و دانا و امین فرمودهاند و از خاین احتراز کردن گفتهاند. با مراعات مساوات، هر آینه ملک و ملت با تدابیر صایب عادلانه باقی ماند و مملکت رونق یابد، شوکت سلطنت افزونی گیرد، ملک خضارت پذیرد، ارزانی و فراوانی رخ نماید، بلاهای مبرم و ناخوشی وبا و طاعون منعدم گردد، نیکی و نشر عدالت سلطان به همهٔ ذرات از مخلوقات ساری و طاری گردد، حتی وحوش و طیور و حیوانات بری و بحری را مأنوس و آرام دارد. عکس آن، ظلم و غفلت، ریشهٔ گیاه را در زمین بخشکاند، بنیاد هستی هر قوم را از بیخ و بن برکند، سبب زوال دولت و ملت شود.
چنانچه در تواریخ و آثار پیشینیان دیده و شنیده شده، هرگاه تراجم حال گذشتگان را بخوانیم، معلوم تواند شد که در هر عصر و زمان بلایای مبرم را اقوام و ملل با دست خود به سوی خود کشیدهاند، یعنی کارهای بزرگ را به کوچکان و کارهای کوچک را به بزرگان سپرده که هر دو از عمل خود بیبهره گشتهاند. البته حالات ضحاک و سلطنت یافتن فریدون را خواندهاید. اگر باقی اختصاصات نادری مانند شجاعت و پشتکار او بود، دولت وی هرگز زوال نیافتی و سلطنت از خاندان او هرگز سپری نشدی.
هرگاه وظیفهٔ هر کس به قدر اقتدار و لیاقتش معین بود، اکنون حدود ایران را هر کمخرد میدانست که از کجا تا به کجا بودی. بعد از آن، زحمات مرحوم آقا محمدخان در جهانگشایی چه ثمر بخشید که علاوه بر خصم بیرونی، دشمن اندرونی هم تحصیل نمود؟ تمام این بلایا از نبودن قانون مساوات است که جان و ملک و عزت و آبروی یک ملت را بر باد داده است.
فریدون فرخ فرشته نبود / ز مشک و ز عنبر سرشته نبود
به داد و دهش یافت آن نیکویی / تو هم داد میده فریدون تویی!
هر صنف از اصناف را اسباب و آلات برای ترقی و اجرای وظیفهٔ خود لازم است، چنانچه خیاط را مقراض و سوزن، خراط را تیشه و اره، همان قسم مملکتداری و لشکرآرایی را امروزه مدرسهٔ فنون متداولهٔ حالیه و قانون مساوات و نظام و عدل و انتظام لازم است. هر کس به این اصول رفتار کرد گوی مراد برد و هر که نکرد در بیابان ناکامی بمرد، خواه مسلم، خواه کافر، خواه صنمپرست و خواه صمد پرست. ملک و سلطنت بیعدل دوام و قوام ندارد، چنان که امروز دول معظمه تماماً با جد و جهد پیروی از این اصول دارند «من طلب شیئاً وجدوجد و من قرء بابا ولج ولج».
بدیهی است هر کس میجوید مییابد و هر کس دری را با جد و جهد بکوبد البته میگشاید. موقوف به حسن نیت آمر است که تمامی امور را در موقع شوری به مذاکره گذارند، هر چیز که نفعش عام است مجری بدارند، نه منافع خصوصی شخصی. اگر چنانکه در یک فقرهٔ مهمی جهت اصلاح عموم به نظر کسی چیزی جلوه نماید، سایر احزاءِ هیئت را با آن شخص ولو عداوت باطنی هم باشد، نباید به ملاحظهٔ دشمنی قول او را رد نمایند و جهل ورزیده سخن صلاح او را هم نپذیرند، ورنه سریعاً جزای عمل خود را دریابند و بلکه به اولادشان هم سرایت کرده خسرالدنیا والآخره شوند، هرگز در دنیا و آخرت نیکی نبینند. هزارها عاقبت چنین اشخاص را دیده و شنیدهایم.
گیرم از خلق نهان کردی آن امر شنیع
کی توان کرد ز خالق که بصیر است و سمیع؟
جنت و ناری که آن موعود توست
گر بدانی جملگی مشهود توست
آنچه فردا از کم و بیشت بود
بیش و کم امروز در پیشت بود
آینه بسا توست دایم روبهرو
عیب تو بسا تو نماید مو به مو
قول و فعلت نیک باید ای پسر
جملهٔ اخلاق تو باشد سر به سر
راحت و رنجی که در اقبال توست
جمله از اقوال و از افعال توست
چون شود خُلقت به خُلق حق یکی
خوش مراد خویش یابی بیشکی.
گفتم: «فرمایش شما تماماً صحیح و متین است و خالی از غرض، ولی با همهٔ این مراتب نباید ناامید و مأیوس شد. عیب کار و پس افتادن ما در سر همین کلمهٔ میشومهٔ «به تو چه و به من چه؟» است. اصحاب غیرت و حمیت نباید این سخن را به زبان آرند -«فضل الاعمال کلمة حق عند جابر»- کلمهٔ حق را باید گفتن و از خدا مکافات او را خواستن.
تو نیکویی کن و در دجله انداز / که ایزد در بیابانت دهد باز
گرت چو نوح نبی صبر هست در غم طوفان / بلا بگردد و کام هزار ساله برآید
«یا ایها الذین آمنوا اصبر و صابروا و رابطوا و اتقوالله لعلکم تفلحون»
من امید قوی دارم که در عهد این پادشا، آیهٔ عدل را بخوانم و باب ترقی را به روی ملت باز بینم. لهذا، این بنده به عقیدهٔ خود عمل مینمایم، ملاحظهٔ منافع شخصی ندارم؛ این تحریرات بیریب از مثل بندهٔ بیعلم مایهٔ شهرت نام نخواهد گردید و چنان منظوری هم نداشته و ندارم. سخنان خالی از غرض -که مبرا از اغراق و مبالغه است- میگویم و از کسی غیر از خالق واهمه و ترس ندارم و اگر چنانچه از مخلوق صدمهای وارد آید سبب افتخار است نه انکسار، زیرا در راه اسلامیت و انسانیت و حب وطن آنچه پیش آید خوش آید.
ترک مال و ترک جان و ترک سر / در ره معشوق اول منزل است
و این سخن را به آواز بلند عرض میکنم. هر کس بنده را شناخته میداند و برای کسانی که نمیشناسند معرفی خود را مینمایم: نگارنده از طبقهٔ عوام محض و محض عوام، یک تن بیسواد از ابنای وطن است. تحصیل نکرده، مدرسه نرفته، دود چراغ نخورده، گوشمال استاد ندیده و از سرچشمهٔ حلاوت بخشای علم چاشنی نچشیده، در مباحثهٔ بکر و خالد نبوده، نه به زید زده، و نه از عمروکتک خورده، دین و آیینم را هم از نگارشات این کتاب استنباط توانند نمود، چه، بزرگان گفتهاند: «الکلام صفة المتکلم».
پس از پرستش یزدان، همانا به قانون دین مبین اسلام، شیوهٔ پرستش وطن و حب اوست، در تولا و تبرای او ثابت قدم، با دشمن او دشمن و با دوست وی دوست، نه با کسی غرضی دارم و نه با احدی مرضی. به صدق قولم خدا گواه است، چه باکم از رد خلق و تصدیق.
عشق یارم مرا با عشق و با کفر و با ایمان چه کار
مفلس عورم مرا با شحنه و سلطان چه کار
قبله و مسحراب من ابروی دلدار است و بس
این دل شوریده را با آنچه و با این چه کار؟
در هر صورت هر آنچه هستم هستم / من دانم و دوست آنچه هستم هستم
استدعا از قارئین محترم آن که به نگارنده و بیربطی تحریرات این بنده ننگریسته صورتبین نباشند، به صدق سخن نظر کرده، به معنی پی برند. کلمهٔ «انظر الی ما قال و لاتنظر الی من قال» [را] از دست ندهند.
شرف قایل و خساست او / نکند در کلام هیچ اثر
تو سخن را نگر که حالش چیست / بر گذارندهٔ سخن منگر
اگر در سخن مبالغه یا کذب یابند مستحق طعن و لعنم شمرند. اگر چنانچه صدق و سادگی او را اقرار فرمایند، آنچه انصاف هموطنان است در حقم همان را امیدوارم.
مگر صاحبدلی روزی به رحمت / کند در حق این مسکین دعایی.»
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/en/works/zeynalabdin-maragayi-2-xatime-3
Use ← → keys to move, R for a random poem
More by this author
دقیقی طوسی، معاصر فردوسیگویند که صبر کن تو را صبر بر دهد آری دهد، لیک به عمر دگر دهد
Şairlərdən seçmələr, 4شاعر شیرازیای سالک ره چه خفتهای؟ خیز! گر مرد رهی به ره درآمیز!
Şairlərdən seçmələr, 5عارف، جمالالدین اصفهانیاین عمر که از نیمهٔ هشتاد گذشت یادش چه کنی که شاد و ناشاد گذشت
Şairlərdən seçmələr, 6فردوسیاسمش میرزا ابوالقاسم طوسی -علیهالرحمه- پادشاه شعرا و ممدوح شاه و گدا، شاعر به آن هنروری مادر جهان نزاییده. با وجود صدها رقیب که همه در فنون شعر ماهر مانند عنصری و غیره لاف «انا ولا غیر» زدندی، تمام اوقات خود را صرف نمودند که نکتهای گیرند به او و ایرادی به وی آورند، موفق نشدند و از حسرت مردند، در علوم ریاضی و رجال و منطق و تاریخ سرآمد دوران و مشار بالبنان بود و در حقیقت زبان و رسوم ایران را زنده کرد. علاوه از فن شعر، چند هزار بیت در یک بحر و وزن سرودن سهل نیست، آهنگ اشعار آن مرد دانای بزرگوار، از ابتدا تا انتها، حالت غریب دارد، خواننده و شنوندهٔ کلام آن، شیخ و شاب را قوهٔ شجاعت حاصل گردد به نوعی که گویا در میدان رزم حاضر است؛ و کتاب او در نزد هر قوم با عزت و احترام است. عالیجنابی و غنی طبعی او به حدی که زحمات چندین سالهٔ خود را در آنی به حمامی و دلاک بذل فرمود، و حفظ شرافت شأن خود را در هر السنه و افواه جاری نمود، چنانچه ترجمهٔ حالش را مختلف به السنهٔ خارجی نمودهاند، نه مانند شعرای عصر ما که تملق و مبالغه را شعار ساختهاند.