مخفی نماند، این قاعدهٔ کلیه است که در دیباچهٔ هر کتاب، مختصر ترجمهٔ حال مؤلف و اصل و نسب آن و سبب تألیف کتاب نوشته می‌شود. چنانچه بر قارئین محترم پوشیده نیست، از طبع جلد اول این سیاحتنامه -تاکنون که دوازده سال است- به این قاعده مراعات نشده و اسم و رسم مؤلف آن ظاهر نگردیده و این نکته سبب بسی سوءظن‌ها گشته؛ غیر از معدودی از آشنایان و همگنان، در شبهه برده و هستند و بعضی را گمان بر کسانی است که بسی از این عالم دور و از حب وطن فرسنگ‌ها مهجورند، و آنان هم به کنایه و رمز تصدیق ظن ایشان نموده نسبت تألیف بر خود می‌دادند.

از جانب میرزا علی اصغرخان، صدراعظم سابق، در اتهام تألیف این کتاب به اخذ و گرفتاری چند نفر حکم صادر شد. در دست هر کس کتاب ابراهیم‌بیگ را می‌دیدند، به اخذ جریمه زحمت و خسارات می‌دادند. همواره دل نگارنده در پیچ و تاب و عذاب بود که چرا بندگان خدا به سبب من آزار بینند و خسارات کشند و در کاری که مرا به جز عقیدت صافی و نیت خیرخواهی نبوده، ابناء وطن بیگناه آزرده شوند.

ولی در افشاء نام خود عذر موجه قوی در دست بود که به هیچ‌وجه من‌الوجوه افشا نتوانستمی کرد، زیرا که از دیباچه الی خاتمهٔ کتاب و من‌البدو الی ختم، تماماً دم از حب وطن زده، ولی از جهت تناقض قول با فعل در پیش وجدان خود شرمنده بودم و بین‌الناس منفعل؛ و اکنون به حول‌الله وقوته آن انفعال از میان برخاسته و عذرم مرتفع شده، با کمال افتخار و آزادی به برادران دینی و اهل وطن محترم خود خویشتن را معرفی می‌توانم نمود و کسانی که در خوف و رجا بودند رهانید، و آنان که نسبت به خود می‌دادند از گناه دروغ خلاص و نیک و بد و سود و زیان آن را به مروت و انصاف اهل خبره و بزرگان ملت و رؤسای اهل معرفت و دانش حوالت می‌نمایم. اگر مستوجب لعن و غضب بینند و یا قابل مدح و رحمت شمارند، خود دانند. -«بر رسولان بلاغ باشد و بس!»

نگارنده حاضر است. دست تعدی از گریبان این و آن بردارند و این غریق بحر حب وطن را بشناسند؛ شایستهٔ مکافات یا مستحق مجازاتش دانند، بسم‌الله!

اگر تیغم زنی، دستت نگیرم وگر لطفم کنی، منت پذیرم

اگر عدل کنند سعادت دارین یابم -نعوذ بالله- وگر ظلم نمایند در مقام مظلومان مانم. امیدوارم که بعد از چند سالی که ابر آسمان بغرّد و گلستان معرفت بخندد، اهل دلی هم به حال این محنت رسیده بگرید و به رحمت و مغفرتم یاد کند. چون به هیچ‌وجه من‌الوجوه غرض شخصی نداشته و ملاحظهٔ سود دنیوی ننموده، -قربتاً الی الله- ترقی ملت و ابنا وطن را در مرأت ضمیر جلوه‌گر نموده، این دل افسردهٔ وطن خود را وقف ابناء وطن کرده، «الله کریم» گفتم. مؤدباً عرض می‌نمایید: پدر و اجداد بنده زیاده از شصت و هفتاد سال عمر نکرده‌اند. عن‌قریب است که من حقیر هم بدان درجه رسد. نهایت پنج سال یا ده سال هم باقی باشد، جز سنگینی بر باری نمی‌دهد. این سفر حتمی و هر قدر به منزل باقی، زودتر رسیدن بهتر!

چون حاصل آدمی در این شورستان جز خوردن غصه نیست تا کندن جان

خرم دل آنکه زین جهان زود برفت آسوده کسی که خود نیامد به جهان

نفس اماره حصار دل را نه چنان استیلا نموده که از دست تطاول او رهایی حاصل گردد و امید بهبودی عاقبت در این دنیا توان نمود. پس مرگ مرگ است، چه در سردار، چه در تخت زرنگار، «چه بر تخت مردن چه بر روی خاک.»

استدعا از درگاه خداوند حی لایموت اینکه با نیت صافی و عقیدهٔ درست و کافی از قائلین کلمهٔ طیبهٔ «لااله‌الاالله، محمد رسول‌الله (ص)، علی ولی‌الله (ع)» محسوب فرموده، با حب وطن محکم و ایمان مستحکم از دار دنیا به سرای عقبی رساند.

الحاصل، نگارندهٔ سراپا تقصیر، زین‌العابدین بن مشهدی علی بن حاجی رسول بن حاجی عبدالله بن حاجی حمزه‌خان، از اکراد محال ساوجبلاغ و یکی از خوانین آن سامان بودند؛ در طریقهٔ تسنن مذهب شافعی داشته و در زمان نادرشاه بین لشکریان آن بسی خدمات نمایان به ایران کردند؛ حکایاتی از آنان مسموع شده که مناسب این مقام نیست که قارئین را تصدیع دهم. بعد از آن، جداد ما به عروةالوثقای حقیقی متوسل شده به مراغه مشغول تجارت گشته، در کار و کسب خود یکی از معتبرین و معروفین و مشارٌ بالبنان شدند و معتمدٌعلیه این و آن. گویا در آن اوان در توانگری «روچلد» مراغه بوده‌اند، و حال آن‌که جمیع مال‌التجاره و ضیاع و عقار ایشان، نقداً و جنساً، معادل پنج شش هزار تومان بیش نبود که اکنون بقال و علاف از آن مقدار تنخواه ممنون و متشکر نیست.

هنگامی که بنده هشت مراحل زندگانی را طی کرده بودم، به دبستانم گذاشته مشغول تعلیم و تربیت گشته، هشت سال راه مکتب‌خانه پیمودم. ولی چه مکتب و چه تربیت و چه معلم! «مسلمان نشنود کافر نبیند!»

در تحصیل چنین مکاتب -که الف را از با تشخیص نداده- با جهل مرکب بعد از هشت سال بیرون آمده و در سایهٔ ظلمت آن مکاتب ابدالدهر هم در این جهل و نادانی به سر خواهم برد. چیزی که خیلی اسباب ملامت ما پیش نفس خود نیست آن‌که امثال بنده زیاد است، نگارنده منحصر به فرد نیست. تعجب این‌جاست با وجود کثرت نادانی دم از معرفت و دانایی هم زده ابداً از ادعا و گفتهٔ خود منفعل و شرمنده نمی‌باشیم و جداً افکار خود را صواب می‌انگاریم.

هر کس که نداند و نداند که نداند در جهل مرکب ابدالدهر بماند

خلاصه، در شانزده‌سالگی به حجره‌ام آوردند، در بیست‌سالگی به اردبیلم فرستادند جهت تجارت، در اردبیل و مراغه بنای اعیانی گذاشته و دستگاهی به هم بسته، اسب شکار و نوکر و تفنگ‌دار فراهم آورده، در تجارت مداخل یک و مخارج نوزده و بیست قرار دادم؛ حال ما در این حال معلوم. «مسلمان نشنود کافر نبیند!» نه روزنامهٔ صحیح، نه دفتر معین، نه حساب و نه کتاب. ادعای اعیانیت و قولچومانی دامن‌گیرم شد، یعنی بنای بارباری و وحشیگری گذاشته، از ادای مالیات پادشاه هم گردن پیچیده، راهدار را زدن و فحاشی به میزان آقاسی و کدخدا و فراش کردن را یکی از افتخار خود قرار دادم. خلاصهٔ کلام، بی‌حسابی را شأن و تشخیص -که مراعات به اوضاع مملکت بی‌قانون است- قرار دادم. رفته رفته عمل تجارت کاست، پریشانی از هر جهت روی آورد. چنانچه رسم فلک‌زدگان است به ناچار ترک وطن گفته، اختیار به دست غربت افتاد، ولی نه از روی اختیار بلکه به اضطرار! مایهٔ توکل اندکی که بقیه مانده بود برداشته، دو برادر دست به هم داده، متوکلاً علی‌الله، به جانب قفقازیه رهسپار شدیم، تا در شهر «کتایس» -که آن اوان از ایرانی کسی نبود و احدی هم از حال ما خبر نداشت- رحل اقامت افکندیم. به پست‌ترین مکاسب که از روی نادانی به نظر ما پست می‌نمود، یعنی بقالی، با اندک سرمایه‌ای مشغول شدیم. مدت سه چهار سال چند هزار مناتی فراهم آورده، جهت ساختن راه‌آهن کم‌کم ایرانیان به قدر هزار نفر فعله و عمله و کارکنان در آن شهر پایتخت گرجستان جمع شدند. در این بین، از جانب ژنرال قونسولگری تفلیس که جناب میرزا اسدالله خان ناظم‌الدوله بود بنده را سمت «ویس قونسولی» اعطا شده هزار تذکره دادند که سه منات به جهت ژنرال قونسول و یک منات هم برای خودمان اخذ کنیم.

بدیهی است آن وقت ما هم قونسول و هم رییس قوم و ملت و هم تاجر شدیم؛ و رعایت هموطنان را که تماماً مفلس و فقیر بودند از جمله فرایض شمرده بنا گذاشتیم هم تذکره و هم مایحتاج ایشان را، از خوراک و پوشاک و غیره، به نسیه می‌دادیم. در مدت قلیلی دفتر پر شد: علی خویی صد منات، حسینقلی تبریزی هفتاد منات، فلان سلماسی پنجاه منات و، و، و، ... و هر چه اندوخته چند ساله بود از دستمان بردند. یکی گریخت، دیگری را گرفتند، آن یکی به قمار باخت و آن دیگری بیمار شد. بعد از سه سال، چیزی به ما نگذاشته بودند. ژنرال قونسول هم بالتمام وجه تذکره‌ها را از ما اخذ کرد. باز ماندیم دست‌خالی. لابد از قفقازیه بار رحلت بسته، اندیشه کردیم کجا برویم که کسی ما را نشناسد. پس از تفحص، معلوم شد در «قریم» ایرانی نیست، آمده در آن‌جا بار گشادیم. کم‌کم به اسلامبول رفته خرید جزئی کرده در آن‌جا یکی بر سه می‌فروختیم. در اندک زمان سرمایهٔ کافی که بتوان از او مغازه‌ای راه انداخت تحصیل کردیم، تا آن‌که محاربهٔ عثمانی و روس اتفاق افتاد. در آن حین در «یالته» [یالتا] رحل اقامت افکندیم. این یالته را جهت خوشی آب و هوا ایمپراتور روس الکسندر دوم آباد می‌کرد و عمارات ییلاقی می‌ساخت، عموم خانوادهٔ ایمپراتوری و اعیان جمع می‌شدند. اندک اندک کار ما رونق تمام گرفت. نخستین مشتری معتبر مغازهٔ ما «قنقنا» شاهزاده خانم زوجهٔ «وراتسوف» شد. چنانچه روزی مرا برده به ایمپراتریس معرفی کرد. اسم ما را «چست قوپس پرس» گذاشتند، یعنی تاجر راستگوی ایرانی. کار به جایی رسید و اعتبار سخن ما به درجه‌ای کشید که اگر پنبه را به اسم ابریشم می‌فروختیم یقین کردندی که است، چرا که ایرانی دروغ نمی‌گوید. تمام اهل دربار و بزرگان و خانوادهٔ سلطنت احترام و محبت مالاکلام نسبت به ما کردندی.

بالأخره، خواهش کردند که تو رعیتی روس را قبول کن تا بعض امتیازات را به تو دهیم. چون در این باب اصرار زیاد کردند و دو سه دفعه هم در اسلامبول از قنسولگری ناحق اذیت و حقارت دیده بودم، و ابرام این‌ها هم مؤید گشت، قبول کرده عریضهٔ تبعیت دادم. بعد از سه ماه، در دیوانخانهٔ بزرگ والیگری، ملا آورده قسم دادند. عموم بزرگان از ولی و غیره همه با لباس رسمی حاضر بودند، که مرا به رعیتی روسیه قبول کردند. چند سال بعد آمده در اسلامبول تأهل اختیار کرده حلیلهٔ خود را برداشته به یالتا بردم. خلاق انس و جان سه نفر اولاد کرامت فرمود، بزرگ شدند، ولی یک کلمه ترکی یا فارسی نمی‌دانستند، زیرا که مربیه و خدمتکار تماماً روسی بودند. این اقامت مدت ده پانزده سال خیالم را پریشان و حواسم را مختل ساخت که: این چه زندگانی و آسایش است که پیش گرفته‌ام، اگر نفس معدود به آخر رسد و پیک اجل درآید، این اطفال چه دین و مذهب فرا خواهند گرفت؟ من فریفتهٔ زخارف دنیا گشته، ذریهٔ خود را از رسم و آیین اسلام فرسنگ‌ها دور و از قوانین شریعت غرا مهجور خواهم داشت، البته در دار عقبی مسئول خواهم شد؛ در مقابل خطاب و عتاب خداوند قهار چه جواب خواهم گفت؟ به چه روی در روی نیاکان و پاکان خواهم نگریست؟ علاوه، به قانون دولت متبوعهٔ خود، این‌ها را سالدات خواهند گرفت، چه‌قدر غافل بوده و خبط عظیم سر زده که این طوق لعنت تبعیت اجنبی به گردن انداخته ترک وطن و خانمان گفته ممالک کفر را بر ممالک اسلامیه ترجیح داده‌ام!

مدتی در این اندیشه با سوز و گداز نهانی به سر بردم، گویا خود از خود متنفر و بیزار بلکه خود را مرتد و از دین برگشته می‌دانستم، ولی چارهٔ خلاصی مفقود و راه گریز مسدود می‌نمود. با این همه در نهایت اهتمام در عقاید ثابت و در مراعات آیین مذهب اثنی‌عشری جاهد، نه مانند کسانی که در روسیه نشو و نما کرده از قیودات اسلامیت رسته، شیوهٔ فرنگی‌مآبی گرفته، به‌کلی ترک آیین و مذهب آبایی گفته‌اند -اهل قفقازیه دخل به این مطلب ندارند: مثل ایران بلکه سخت‌تر از آن‌ها در احکام شریعت جاهد هستند- ده پانزده نفر ایرانی ملازم مواجب‌خوار در مغازه و خانه که مشغول خدمت بودند، کسی را جرئت تغییر لباس و تبدیل آیین و آداب ایرانی نبود؛ محرم به قرار ایران با حزن و اندوه بود، اعیاد با عشرت و شادی، رمضان با نماز و روزه و به عبادت. ایام معلوم که در ایران تعطیل می‌کردند، مغازهٔ ما هم بدان قرار تعطیل برد. حتی روزهای جمعه و اعیاد و ایام عزا در هیچ نقطهٔ متصرفی روسیه کسی مانند ما اعتنا به رسومات ملی نداشت، حتی اکثری منکر صوم و صلات بودند.

این‌ها را نه من‌باب تزکیهٔ نفس می‌نگارم. -«ان النفس الامارة بالسوء الا ما رحم ربی.» چون عشق و محبت وطن عزیز محترم حصار دلم را استیلا کرده بود، نمی‌خواستم جزئی از اجزاء رسوم وطن متروک شود، والاً اعمال روحانی در نزد خالق معلوم و کسی را اطلاع بر آن نیست. اما ثمرهٔ مادی و معنوی این افعال برای ما این بود که روس‌ها به جهت مراعات به آیین مذهب خود اعتماد تام و تمام دربارهٔ ما پیدا کرده و احترام مالاکلام می‌نمودند و ما را آدم درستکار می‌نامیدند.

روزی در ایام شباب، یک دست لباس فرنگی تابستانی خریده و پوشیدم. ناگاه شاهزاده خانم «پرنسس وراتسوف» با فیطون به مغازه تشریف آورد. به مجرد دخول ایستاده، با تحیر نگاه کرده و گفت: «این چه حالت است، چرا چنین شده‌ای؟ مگر به آیینه نگاه نکردی که ببینی به چه می‌مانی؟»

عرض کردم: «لباس است پوشیده‌ام.»

فرمود: «الان برو عوض کن! حیف است از تو که خود را بدین ترکیب اندازی.»

از مذمت او بسیار شرمنده و سرافکنده شده گفتم: «به چشم دیگر نمی‌پوشم.»

گفت: «من از این‌جا حرکت نمی‌کنم تا تو را در لباس ملی خود نبینم.»

بعد از اصرار بسیار با کمال خجلت و انکسار که چنان وجود محترمه -که بعد ایمپراتریس، اولین خاتون مکرمه است- نیم ساعت تنها در مغازه نشسته، بنده رفته قبا و سرداری ایرانی پوشیده آمدم. بسیار ممنون و مشعوف گشت گفت: «اکنون به آدم می‌مانی.»

به خاطر آن حقارت همان روز سه هزار منات از مغازهٔ ما مال خریده و رفت -«فاعتبروا یا اولوالابصار.»

خلاصه، با این تجارت و زندگانی -که تا حال کسی را کمتر میسر شده بود- کار و بار دنیوی مثل ساعت کوک تق‌تق کار می‌کرد. باز بنده از زندگانی مأیوس، و از عواقب کار خود نومید بودم، چه میان دنیا و آخرت مردد بودم ناچار ترک یکی می‌بایست کردن! بعد از تأمل و تفکر بسیار، قرار بر این دادم که از مردی و مردمی بسی دور است که سرای جاودانی را به عیش دو روزهٔ دار فانی فروخت، که ترشش همه نیش است و شهدش همه زهر. پس، بهتر این‌که ریاست گفته، ملک قناعت را حراست کنیم، و این اولاد و اطفال بیگناه را بیرون بریم، اگرچه جمع‌آوری مطالبات و فروش مغازه مورث زیان کلی بلکه سبب خسارت نصف بیشتر از تنخواه بود، با وجود این تلخی زیان بسی شیرین‌تر از خسارت مذهب و ایمان نمود. مصمم شدم به هر چه مقتدر گردم، دست عیال و اطفال خود را گرفته از این ورطهٔ هولناک کفر به ساحل نجات اسلام برم. اگرچه ده را کمتر از پنج بدهم. لهذا، اعلان نمودم که مغازه را به قیمت ارزان خواهم فروخت و ترک تجارت خواهم گفت.

این اعلان که منتشر و شایع گشت، صدها از مشتری‌های معتبر و زنان بزرگان آمدند که: «چه خیالی است که اندیشیده‌ای؟ اگر احتیاج به پول داری بدهیم، ابداً تو را نمی‌گذاریم ترک ما گویی.»

همه را تشکر نموده رد کردم.

در مدت سه ماه آن‌چه بود فروخته، صدی پنجاه وصول کرده، تنخواه را جمع‌آوری نموده، به جانب اسلامبول رهسپار شده خانهٔ محقری ابتیاع کرده، اهل و عیال را گذاشته، احرام حج -که فریضهٔ ذمه بود- بربستم.

از هموطنان محترم کمال جوشش و محبت را دیدم، لیکن در مجالس و محافل ایشان نشستن سبب انفعالم می‌شد. در نزد نفس خود بسی خجالت می‌کشیدم، زیرا که صحبت مجالس جز غیبت وطن و بی‌قانونی آن و ظلم حکام و ظلام و دم از وطن‌پرستی زدن نبود؛ لکن به خیال و افکار من چنین می‌رسید که هر کس به من می‌گوید: «ای بی‌غیرت! از این سخنان به تو چه؟ اگر تو حقیقتاً وطن‌پرستی، چرا ترک وطن کرده‌ای؟ به چه سبب ترک تبعیت گفته‌ای؟ به جهت چه از زیر لوای شیر و خورشید بیرون گشته، به زیر سایهٔ عقاب درآمده‌ای؟ از بهر چه اسلام را با کفر مبادله نموده‌ای؟» دایماً در اندیشه و در تب و تاب بوده و ساعتی آسوده نبودم، تا این‌که روزی در خدمت جناب میرزا محمود خان علاءالملک، سفیر کبیر دولت قوی شوکت علیهٔ ایران، در ییلاق با چهار نفر دیگر که یکی هم ارفع‌الدوله [بود] نشسته بودیم. به قدر چند دقیقه بنده بیرون رفته، مراجعت کردم.

گویا، در غیاب بنده جناب علاءالملک گفته بودند که فلانی خوب آدمی است، ولی عیبش این است که تبعهٔ روسیه است.

ارفع‌الدوله در جواب می‌گوید: «نباید چنین باشد، زیرا که من او را می‌شناسم، از تفلیس با من آشنایی داشت.»

وقتی‌که بنده داخل شدم پرسیدند: «حاجی شما رعیت روس هستید؟»

عرض کردم: «آری.»

گفت: «من نمی‌دانستم، چرا ترک تبعیت کرده‌ای؟»

گفتم: «چه عرض کنم، از ترس نمی‌توانم چخیدن، با وجود این از عمل خود منفعل‌ام، راضی به کردهٔ خود نیستم، ولی افسوس خوردن هم چارهٔ این کار نمی‌کند؛ کار از علاج گذشته.»

جناب علاءالملک فرمود: «اگر تو راست می‌گویی، علاج خلاصی تو را می‌کنیم.»

گفتم: «اگر از توجه شما بنده از این بند بلا خلاصی یابم، دست و پای شما را می‌بوسم و تا قیامت رهین منت و دعاگو خواهم بود.»

فرمود: «بسم‌الله! تو عریضه‌ای به نام ایمپراتور بنویس! من به واسطهٔ ارفع‌الدوله می‌فرستم.»

عهد و میثاق محکم بستیم، لکن نه ایشان را یقین حاصل بود که من این عمل را خواهم کرد و نه مرا گمان بود که ایشان چنین کار بزرگ خارج از قانون را انجام توانند داد. با وجود این، از جهت عریضه نگاشتن از اسلامبول سفر یالتا کردم، در آن‌جا یک نفر «ابوقاتی» [اَووکات: وکیل] عالم جمیع قوانین روسیه بود و با من دوست و در عریضه‌نگاری مهارت زیاد داشت. چون وارد یالتا شدم، یک نفر تاجر معتبر ایرانی که در دوستی سابقه هم داشتیم مرا دیدن کرده، از آمدنم پرسید.

گفتم: «آمده‌ام جهت عریضه‌نگاری به ترک تابعیت.»

گفت: «سبحان‌الله! مگر خبط دماغ آورده‌ای، عقلت را باخته‌ای؟ دیگران آرزومند هستند که چند هزار منات داده، پاسپورط روسیه به دست آرند ممکن‌شان نمی‌شود. چنین دولت عظمی که در دست تو افتاده کفران می‌کنی؟ من راضی‌ام تذکرهٔ تو را پنج هزار منات بدهم، به شرطی که مرا عوض تو به تبعیت قبول نمایند. این به چه خیال بیهوده است افتاده‌ای؟»

گفتم: «متاع کفر و دین بی‌مشتری نیست. یکی این دیگری آن را پسندد. هر کس را حسی است جداگانه، طبایع مختلف است. مرا عار آید از این زندگی که اسلام باشم و غیر از پادشاه اسلام را بندگی کنم. آن ذات ایرانی‌گری که تو تقریر می‌کنی هزار مرتبه بهتر و افضل‌تر از این عزت روسی‌گری است.

گرم تو نیش زنی به که دیگران مرهم

ورم تو زهر دهی به که دیگران تریاق!

وجدان من راحت نیست، از دم زدن حب وطن من خجل‌ام و از منافات قول با فعلم منفعل.»

خلاصه، رفتم پیش ابوقات ماجرا را گفتم.

جواب داد: «قبول نمی‌کنند، زیرا منافی ژاگون است. تا حال امثال این امر به وقوع نیامده. باز عریضهٔ تو به خودت برمی‌گردد و در آخر نتیجهٔ بد بخشد.»

گفتم: «من هر چه به تو می‌گویم بنویس! بعد از رسم عریضه‌نگاری این‌طور به قلم آور:

«ای پادشاه مرحمت شعار! ژاگون روسیه سخت ترسناک است، ولی چون پادشاه پدر ژاکون است، یقین دارم که قانون مطیع امر ایشان می‌باشد. مستدعی این‌که اذن مرخصی مرحمت فرمایند تا به وطن اصلی با تابعیت جدی مراجعت کرده، ازدیاد عمر و دولت و وفور اقبال و شوکت اعلی‌حضرت [را] دعاگو باشم».

ابوقات نگاه تعجبانه به من کرده گفت: «این را از که آموختی؟»

گفتم: «از هیچ‌کس، به خیال خودم خطرر کرد.»

گفت: «این سخنان به من تأثیر کرد البته به ایمپراتور هم مؤثر خواهد شد.»

عریضه را نویسانیده آوردم به اسلامبول به جناب علاءالملک دادم. هنگام مراجعت بنده، ایمپراتور در یالتا بود. علاءالملک عریضه را به ذریعهٔ ارفع‌الدوله فرستاد. روز بیست و ششم بود که مرا از قونسولگری روسیه دعوت کردند. رفتم. سؤال شد: «تو عریضه داده‌ای؟»

گفتم: «بلی!»

گفت: «اینک جواب آمده.»

دیدم تاریخ دست‌خط ایمپراتور شانزدهم نوامبر است، ولی خود پادشاه در پانزدهم به پطرزبورغ وارد شده. روز ورود یا فردا عریضه تقدیم شده بود، پادشاهی که چهار ماه تمام از پایتخت سفر کرده باشد، در ورود آن -به قول عوام- چکمه از پای در نیاورده، چنین عرض حال به چه جسارت و به چه خصوصیت تقدیم‌شان شده تعجب کردم. چه، انسان به هم‌پایه و برادر خود نمی‌تواند این‌قدر خصوصیت نماید. هنوز بنده در حیرت‌ام که این مرد در نزد چنین ایمپراتور بزرگ به چه پایه محترم و عزیز و با کفایت بوده و چه‌قدر جدیت داشته که در حین ملاقات عرض حال را تقدیم نموده، ایمپراتور در هامش ورقه دست‌خط فرموده بودند: «انجام تمنا. نیقولای.»

دیوان‌خانهٔ ایمپراتوری از خود سؤال نموده بود که صاحب عریضه کی قبول تبعیت کرده و چه‌کاره است؟ در کجا نشیمن دارد؟ هر چه سؤال کردند، جواب دادم. بعد از یک سال باز مرا دعوت نمودند که «پسرانت را بیاور ببینیم ایشان هم ترک تابعیت می‌کنند یا باقی می‌مانند؟» بردم، یکی ده ساله دیگری یازده‌ساله. گفتند: «هر چه پدر ما می‌خواهد راضی هستیم.» نوشته گرفته فرستادند. بعد از هشت ماه سؤال کردند: «اطفال در کجا تولد یافته و در کدام دفترخانه نامشان ثبت شده است؟» نوشتم: «در یالتا». تا آمدن جواب این بار یک سال کشید.

خلاصه، چهار سال از داد و ستد و تجارت محروم بودم، زیرا که نمی‌خواستم دیگر باره از ایشان تذکره بگیرم به جایی روم و آزاد نیستم که با تذکرهٔ ایرانی بنای تجارت بگذارم. مختصراً روز به روز مخارج زیاد شد و مداخل مفقود گشت. پریشان خاطر و دل‌نگران، از آن‌جا مانده و از این‌جا رانده، بی‌صاحب و بی‌معین، تا این‌که در هشتم ماه فروری [فوریه] سنهٔ ۱۹۰۴ -که روز اول جنگ ژاپون و روس بود- از قونسول‌خانهٔ روسیه دعوتم کرده گفتند: «کار تو به انجام رسید، این کاغذ آزادی تو است.»

برات نجات به دستم دادند، زبان حالم مترنم به این مقال گشت:

چه مبارک سحری [بود] و چه فرخنده شبی

که در آن نیمهٔ شب تازه براتم دادند

از کثرت فرح و سرور اشک مسرت باریدن گرفت، گویا از در و دیوار آواز تبریک می‌شنفتم. هاتف غیبی می‌گفت: «الیوم اکملت لک دینکم.» سجدات شکر به جا آوردم. به مسببان این عمل خیر، جزای نیک از خدا خواستم و خود را تازه از مادر متولد شده پنداشتم. من دانم و خالقم که چه‌قدر وجدانم در عذاب و تنم در آتش غیرت می‌سوخت. وقتی که سخن از محبت وطن و پادشاه‌پرستی به زبان قلم می‌آمد از سر تا پا می‌گداختم و دایماً معذب بودم. نمی‌دانم به چه زبان تشکر نمایم که زبان را یارای تقریر و قلم را قوت تحریر نیست که وجدانم آسوده گشت و تنم راحت، در دنیا نزد مخلوق و در آخرت حضور خالق رو سفید شدم. خدا جزای خیر دهاد! حال می‌توان گفت: «عاشق یارم، مرا با کفر و با ایمان چه کار؟»

باری، منظور از ترتیب این صغری و کبری، تشخیص مطلب بود که درست مفهوم گردد. والا حاشا ثم حاشا این بی‌مقدار به هیچ نیارزندهٔ خود را قابل آن مرتبه بداند که ترجمهٔ حال خود نوشته منتشر سازد. الحمدلله والمنه، از کسانی نیستم که در امر خود مشتبه شده، غلو کنم. می‌دانم «من همان خاک‌ام که هستم.» اگر این‌قدر ایضاحات نمی‌دادم مطلب مفهوم نمی‌شد. در کتاب اول کتم اسم خود از این سبب بود که نگویند فلان فلان شده قول تو با فعلت مطابق نیست، نه از ترس غضب و جریمه. اولاً اطمینان کامل از مراحم و رأفت خسرو عادل و شاهنشاه باذل داشتم که همواره مکنون خاطر اقدسش به ترقی و پیشرفت معارف معطوف و مصروف است که اگر خدای نکرده خطایی هم از زبان قلم صادر شود زلال باران رحمتش او را می‌شوید؛ و ثانیاً حب دولت و ملت و مملکت نه چنان در اعضا و جوارحم جای گیر گشته که از طعن طاعنان و جور ظالمان بهراسم. اگر اندیشهٔ استراحت و کثرت نعمت و ثروت داشتم چنان خسارت فاحش را بر خود روا نمی‌داشتم، از ثروت و دولتی که ساعت به ساعت در تزاید بود، از اعتبار و آبرو که در نزد دوست و دشمن داشتم فدای حب پادشاه و وطن نمی‌کردم.

گر مخیر بکنندم به قیامت که چه خواهی

دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را

اگر به لطف بخوانند وگر به قهر برانند مزید الطاف است.

اقل زین‌العابدین بن علی

Qoy gizlin qalmasın. Bir qayda olaraq, hər bir kitabın əvvəlində onun müəllifinin müxtəsir tərcümeyi-halı, əsil-nəsəbi və kitabın təlifinin səbəbi yazılır. Hörmətli oxuculara məlum olduğu kimi, bu "Səyahətnamə"nin birinci cildinin çap olunmasından bugünədək keçən on iki il ərzində həmin qaydaya müraat olunmamış, müəllifin adı, ünvanı aşkara çıxmamışdır. Bu məsələnin özü bir çox bədgümanlıqlara səbəb olmuşdur. Dost-aşnalardan bir neçəsini istisna etməklə bir çoxları bu kitabın müəllifi haqqında şübhələnmiş və şübhədədirlər. Bəzilərinin gümanı bu kimi bir aləmdən və vətən sevgisindən çox-çox uzaq olan adamlara gedir. Onlar da bir para kinayə və eyhamla belə bir zənni təsdiq edərək, özlərini müəllif kimi qələmə verirdilər.

İranın sabiq sədr-əzəmi Mirzə Ələsgər xan bir neçə nəfəri bu kitabı qələmə alıb yazmaqda töhmətləndirdi, onların tutulub həbsə alınması haqqında əmr verdi. İbrahim bəyin kitabını bir kəsin əlində tutan kimi onu cərimə edir, zəhmətə və xəsarətə salırdılar. Bütün bunlara görə müəllifin vicdanı əzab çəkir, ürəyi sıxılırdı ki, "nə üçün gərək allahın bəndələri mənim üstümdə əzab-əziyyət çəksinlər, zərərə, cəriməyə düçar olsunlar. Saf əqidə və xeyirxahlıq niyyətindən başqa bir məqsədim olmayan bir iş üçün nə səbəbə görə günahsız vətən evladı incidilməlidir?"

Lakin mən öz adımı aşkara çıxarmamaqda üzürlü idim və öz adımı heç bir vəchlə açıq söyləyə bilməzdim. Çünki, məlum olduğu kimi, kitabın əvvəlindən axırına kimi söhbət vətən sevgisindən gedirdi. Ancaq sözümlə əməlim arasında ziddiyyət olduğuna görə mən öz vicdanımın qarşısında və camaat qarşısında başıaşağı idim. İndi isə o şərməndəlik ortalıqdan qaldırılmış və üzrüm rəf edilmişdir. İndi özümü tam iftixar və sərbəstlikdə hörmətli həmvətənlərimə tanıtdıra bilərəm. Bununla da bir para adamları hədə-qorxudan, kitabın təlifini özlərinə nisbət verənləri isə böhtan və yalan danışmaq günahından xilas edib, onun yaxşısını, pisini, xeyrini, zərərini müəyyənləşdirməyi əhli-xibrənin, mərifət və bilik sahiblərinin, millət başçılarının insafı və mürüvvətinə tapşırıram. Məni lənət və nifrətə layiq görməkdə, yaxud tərif və rəhmətə qabil hesab etməkdə onların ixtiyarı vardır.

Elçinin borcu fəqət söylənəni söyləmədir.

İndi mən istəyirəm onun-bunun yaxasından əl çəksinlər, vətən sevgisi dənizində qərq olan müəllifi tanısınlar, mükafata və ya cəzaya layiq görsələr, mən hazıram.

Qılınc çəksən əgər boyun əyərəm,

İltifat göstərsən minnət çəkərəm.

Ədalətli olsalar, mən dünyada xoşbəxt olaram, zülm etsələr məzlumların sırasında qalaram. Ümid edirəm ki, bir neçə ildən sonra maarif səmasının buludları gurladıqda mərifət gülzarı güləcəkdir. Onda bir əhli-dil də bu möhnətçəkmişin halına ağlar və məni rəhmətlə yad edib bağışlanmağımı dilər. Çünki mənim heç bir şəxsi qərəzim olmamışdır. Mən dünyəvi mənfəət ələ gətirmək məqsədi daşımamışam. Məhz millətin və vətən evladının tərəqqisini könlümün güzgüsündə cilvələndirmişəm. Mən vətən vurğunuyam, bütün varlığımı vətən evladına həsr etmişəm.

İndi kəmali-ədəblə ərz edirəm:

Atam və babalarım altmış-yetmiş ildən artıq yaşamamışlar. Tezliklə bu həqirin yaşı da o həddə çatacaqdır. Ömrümdən beş il, on il ya qala, ya qalmaya. Onun da yükümü ağırlaşdırmaqdan başqa bir səmərəsi olmayacaqdır. Bu elə bir çarəsiz səfərdir ki, onun yolunu nə qədər sürətlə keçib son mənzilə çatsan o qədər yaxşıdır.

Əlqərəz, başdan ayağa günahkar olan bu müəllif Zeynalabdin ibn-Məşədi Əli ibn-Hacı Rəsul ibn-Hacı Abdulla ibn-Həmzə xan Savucbulaq kürdlərindən və o mahalın xanlarından idi. Dinləri sünni olub, şafei məzhəb idilər. Nadir şah zamanında onun ordusunda İran üçün bir çox görkəmli xidmətləri olmuşdur. Onların haqqında bir sıra rəvayətlər eşitmişəm ki, indi burada nağıl etsəm, məqamı münasib olmadığına görə oxuculara başağrısı vermiş olaram. Ondan sonra bizim babalarımız Marağada ticarətlə məşğul olmuşlar. Öz ticarətlərində bir müddətdən sonra etibar kəsb edib şöhrət qazanmış və camaatın etimadını və inamını özlərinə cəlb etmişlər.

O zamanlar mənim ata-babam var-dövlətdə Marağanın Rotşeldi hesab olunarmışlar. Halbuki onların bütün sərmayəsi və tənxahı nəqdli, cinsli beş-altı min tüməndən artıq deyilmiş. İndi adi bir baqqal, əllaf da bu qədər sərmayə ilə kifayətlənmir.

Səkkiz yaşımı başa vuran kimi məni məktəbə qoyub, təlim-tərbiyəmin qeydinə qaldılar. Düz səkkiz il məktəbə gedib-gəldim. Amma məktəb -- nə məktəb? Tərbiyə -- nə tərbiyə? Müəllim -- nə müəllim? Allah heç kafirə də qismət eləməsin!

Əlifi beydən ayırd etməyimin mümkün olmadığı belə bir məktəbdə səkkiz il oxuyandan sonra dərsimi başa vurub cəhli-mürəkkəblə oradan çıxdım. Elə bu kimi məktəblərin zülməti sayəsində, deyəsən, əbədi olaraq cəhalət və nadanlıqda qalacağam. Vicdanım qarşısında özümü çox da məzəmmət etməməyə bir səbəb varsa o da bundan ibarətdir ki, mən tək deyiləm, mənim kimilər çoxdur. Fəqət təəccüblü burasıdır ki, bu cəhalətlə mərifət və bilikdən dəm vurmaqdan əl çəkmirik, öz iddialarımızdan və dediklərimizdən əsla utanıb usanmırıq, öz əfkarımızı həqiqətən düzgün hesab edirik.

Bilməmək eyb deyil, bilsə kişi bilməməyin.

Cəhlini bilməyən onda əbədi qaldı yəqin.

Xülasə, on altı yaşımdan etibarən məni bazarda hücrəyə göndərdilər. İyirmi yaşımda ticarət üçün məni Ərdəbilə yola saldılar. Ərdəbildə, Marağada əyanlıq eləməyə başladım. Özüm üçün bir dəstgah düzəltdim. At saxlamağa, şikara getməyə, nökər tutmağa, tüfəngin gəzdirməyə qurşandım. Ticarətdə mədaxilim bir oldu, məişətdə xərcim on doqquz-iyirmiyə çatdı. Belə bir şəraitdə vəziyyətimizin necə olduğu aydındır. Müsəlman eşitməsin, kafir görməsin. Nə düz- əməlli gündəlik hesabımız var idi, nə də kitab-dəftərimiz müəyyən idi. Əyanlıq və qolçomaqlıq iddiası bütün varlığıma hakim kəsilmişdi. Yəni başqa sözlə demiş olsam, bir növ barbarlıq və vəhşiliyə başlamışdım. Şaha vergi verməkdən boyun qaçırırdım; yol gözətçisini döymək, maliyyə məmurunu söymək, kəndxuda və fərraşı təhqir eləmək mənim üçün iftixar vasitələrindən biri olmuşdu.

Xülasə, hesab-kitabsızlığı özümə şən və ləyaqət hesab edirdim ki, bu da qanunsuz bir məmləkətin vəziyyətindən doğurdu.

Getdikcə ticarətimiz kasadlaşdı. Hər tərəfdən pərişanlıq üz verməyə başladı. Fəlakətə düçar olanlar kimi cəlayi-vətən eləyib, qürbətə düşməli olduq. Olan-qalan cüzi sərmayəni götürüb, iki qardaş əl-ələ verdik, "təvəkkül allaha" deyib, Qafqaz diyarına doğru yola düşdük. Köçümüzü Kutaisi şəhərində saldıq. O zaman orada iranlılardan heç kəs yox idi və heç kəs bizim nə vəziyyətdə olduğumuzu bilmirdi. Azacıq sərmayə ilə o zaman nadanlıq üzündən bizim nəzərimizdə on alçaq şüğl hesab olunan bir kəsbə, yəni baqqallığa başladıq. Üç-dörd ilin ərzində bir neçə min manat pul toplaya bildik. Dəmir yol çəkmək işi ilə əlaqədar olaraq, iranlı fəhlə və sənətkarlardan min nəfərə qədər Gürcüstanın paytaxtı olan bu şəhərə toplandı. O vaxt İranın Tiflisdəki baş konsulu cənab Mirzə Əsədulla xan Nazimüddövlə idi. O məni Kutaisidə vitse- konsul təyin eləyib, min ədəd də təzkirə verdi ki, iranlıların hər birindən üç manat baş konsul üçün, bir manat da özüm üçün pul alım.

Aydındır ki, indi mən həm konsul, həm ağsaqqal, həm də tacir olmuşdum. Başdan-ayağa yoxsul və müflis həmvətənlərin dərdinə qalmaq mənim borcum idi. Həm təzkirəni, həm də yemək-içmək və geyim cəhətcə onlara hər nə lazımdırsa, nisyə verməyə başladım. Az bir müddət içərisində nisyə dəftəri doldu. Xoylu Əli yüz manat, təbrizli Həsənqulu yetmiş manat, səlmaslı filankəs əlli manat və s. və i.a.

Neçə ilin ərzində topladığımız sərmayə əlimizdən çıxdı. Biri qaçdı, başqasını tutdular, o birisi qumarda uduzdu, başqa birisi xəstələndi. Üç ildə qoymadılar bizdə bir şey qalsın. Baş konsul cənabları isə təzkirə pullarını bütünlüklə nəqd alıb cibinə saldı. Yenə də iki əlimiz oldu, bir başımız. Əlacsızlıq üzündən Qarqazdan da köçməli olduq. Dedik, elə bir yerə gedək ki, orada bizi heç kəs tanımasın. Çoxlu götür-qoy eləyəndən sonra məlum oldu ki, Krımda əsla iranlı yoxdur. Gəlib bu dəfə də orada yükümüzü açdıq. Yavaş-yavaş İstambula gedib, cüzi mal alır, gətirib orada birə üç qiymətə satırdıq. Az müddət içərisində bir mağaza açmaq üçün kifayət edən bir sərmayə qazandıq. Osmanlı -- rus müharibəsi baş verdi. O vaxt biz Yaltada sakin olmağa başladıq. Gözəl iqliminə görə o zaman Yaltanı rus imperatoru II Aleksandr abadlaşdırır, villalar tikdirirdi. İmperatorun bütün ailə və qohum-əqrəbası, əyan və zadəganlar oraya toplaşırdılar. Getdikcə işimiz tamamilə rövnəqləndi. Voronsovun arvadı knyaginya bizim mağazanın mötəbər müştərisi oldu. Belə ki, bir gün məni aparıb imperatorun xanımına təqdim elədi. Bizim adımızı "çestnı kupets Persii", yəni İranın vicdanlı taciri qoydular. İş o yerə çatdı və bizim etibarımız o dərəcədə artdı ki, əgər ipliyi ipək yerinə satsaydıq, onun ipək olmamasına şübhə eləməzdilər. Nə üçün? Ona görə ki, iranlı yalan danışmaz! Bütün saray adamları, zadəganlar və şahlıq xanədanı bizə həddindən artıq hörmət və məhəbbət göstərirdilər.

Nəhayət, məndən rus təbəəliyini qəbul etməyimi xahiş elədilər. İstədilər bir para imtiyazlar versinlər. Bu barədə çox üz vurduqlarına, həm də İstambulda iki-üç dəfə konsuldan nahaq əziyyət və təhqir gördüyümə görə bunların təkidi ilə təbəəlik ərizəsi verdim. Üç aydan sonra canişinin böyük divanxanasında molla gətirib mənə and içdirdilər. Bütün böyüklər, canişin və başqaları rəsmi paltarla orada hazır oldular. Məni rus təbəəliyinə qəbul elədilər. Neçə ildən sonra gəlib İstambulda evləndim. Arvadımı götürüb Yaltaya: apardım. Üç övladım oldu. Böyüdülər, lakin bir kəlmə nə türkcə, nə də farsca bilirdilər, çünki bütün qulluqçular və onların tərbiyəçiləri rus idilər.

Bu on-on beş illik qürbət həyatı mənim fikrimi, xəyalımı pərişan elədi. Deyirdim: "Bu nə zindəganlıq, nə yaşayışdır ki, mən özüm üçün ixtiyar etmişəm?..."

Bu kimi fikir-xəyallarla bir müddət gizli bir təşviş və iztirab içərisində idim. Sanki özüm-özümdən nifrət eləyib, bir növ bezmişdim. Lakin xilas olmaq üçün çarə tapa bilmirdim. Çıxış yolları üzümə bağlanmışdı. Əziz, sevimli vətənimin eşqi və məhəbbəti könül mülkünü tutduğuna görə mən vətənimdə olan adab və rüsumu zərrəcə də olsun tərk etmək istəmirdim. Ancaq bu işlərin maddi və mənəvi səmərəsi bizim üçün ondan ibarət idi ki, öz məzhəb və adabımıza riayət etdiyimizə görə ruslar bizə dərindən inanır, nəhayət dərəcədə hörmət göstərirdilər. Bizi düzgün, təmiz adamlar adlandırırdılar.

Cavanlığımda bir gün bir dəst firəngi yay paltarı alıb geymişdim. Birdən knyaginya prinses Voronsova faytonla mağazaya təşrif gətirdi. Mağazaya girən kimi dayanıb mənə heyrətlə baxdı və dedi:

“Bu nə halətdir, bəs belə niyə olmusan? Heç güzgüyə baxmamısan ki, görəsən nəyə oxşayırsan? Bu nədir əyninə geymisən?”

Ərz elədim:

“Paltardı da, geymişəm.”

Buyurdu:

“Bu dəqiqə get dəyiş. Heyifdir ki, özünü bu tərkibə salmısan.”

Doğrusu, onun məzəmmətindən çox utandım, başımı aşağı salıb dedim:

“Gözüm üstə, daha geymərəm.”

Dedi:

“Yox, mən sənin əynində milli paltarını görməyincə buradan getməyəcəyəm.”

Çox təkid eləyəndən sonra mən utana-utana, xəcalət çəkə-çəkə mağazadan çıxdım. İmperatorun xanımından sonra ölkənin ən möhtərəm qadını olan bir zati ali yarım saat mağazada yalqız əyləşdi. Mən gedib İran paltarı və sərdarisi geyib gəldim. Çox məmnun qaldı, sevinclə dedi:

“İndi adama oxşayırsan.”

Belə məzəmmətə görə haman gün mağazamızdan üç min manatlıq şey alıb getdi. "Bəsirət sahibləri, bundan ibrət alın!"

Xülasə, bu vaxtadək az-az adamlara nəsib olan bu ticarət və yaşayışla dünyəvi işlərimiz saat kimi qurulub müntəzəm işləyirdi. Bununla belə mən yenə də yaşayışımdan məyus idim. Bu işin aqibətindən naümid idim. Ona görə ki, dünya ilə axirət arasında tərəddüd eləyirdim. İstər-istəməz birini seçməli idim.

Çox düşünüb götür-qoy elədikdən sonra belə qərara gəldim ki, əbədi aləmin səadətini fani dünyanın üç günlük eyşinə satmaq kişilik və insanlıqdan çox uzaqdır.

Ona görə də elan verib, mağazanı ucuz qiymətə satmaq istədiyimi və ticarətdən əl çəkəcəyimi bildirdim.

Bu elan nəşr edilib şaye olan kimi mötəbər müştərilərimizdən və zadəgan qadınlarından yüzlərcə gəlib, belə bir niyyətdə olmağımın səbəbini soruşdular. Dedilər: pula ehtiyacın varsa, verək, səni heç vəchlə qoymarıq ki, bizi tərk edəsən. Mən hamısına öz təşəkkürümü bildirib xahişlərini rədd etdim.

Hər nə vardı üç ay ərzində satdıq. Əlli faiz ələ gəldi. Var-yoxumuzu yığışdırıb, İstambula tərəf yola düşdüm. Orada xırda bir ev aldım, ev-uşağı yerbəyer eləyib, Məkkə ziyarətinə getdim.

Hörmətli həmvətənlərimdən hədsiz mehribanlıq və qayğı gördüm. Lakin onların məclislərində oturanda utanırdım. Vicdanım qarşısında çox xəcalət çəkirdim. Çünki o məclislərin söhbəti vətəndən qeybət eləmək, oradakı qanunsuzluqdan və hakimlərin zülmündən, yaxud vətənpərvərlikdən dəm vurmaqdan başqa bir şey deyildi. Lakin mənə elə gəlirdi ki, onların hər birisi mənə kinayə ilə andırır: ay qeyrətsiz, bu sözlərin sənə dəxli var? Əgər sən doğrudan da vətənpərvərsən, bəs nə üçün vətənini atmısan?

Həmişə fikir-xəyalda və iztirabda idim. Bu kimi düşüncələr məni bir saat belə rahat buraxmırdı.

1904-cü il fevral ayının 8-də rus-yapon müharibəsinin birinci günündə Rusiya konsulxanasından məni çağırdılar. Dedilər işin başa çatıb qurtarmışdır. Bu sənin azadlıq kağızındır.

Azadlıq kağızını verdilər əlimə.

Doğrusu, bilmirdim nə kimi sözlərlə təşəkkürümü izhar edim: Nə dilimdə taqət var idi, nə qələmimdə qüdrət. Vicdanım asudələşdi, canım dincəldi.

Nə isə, bu müqəddiməni söyləməkdən məqsəd bir məsələni müəyyənləşdirmək və düzgün başa salmaqdan ibarət idi. Yoxsa mən yazıq əsla və əbəda özümə elə bir məqam qail deyiləm ki, tərcümeyi-halımı yazıb nəşr edəm.

Allaha şükür, o adamlardan deyiləm ki, özümdən müştəbeh olub, mübaliğəyə yol verəm. Bunu yaxşı bilirəm ki, "haman xakəm ki, həstəm". Bu qədər izahat verməsəydim məsələ aydın olmazdı. Birinci cilddə adımı gizlətməyimin səbəbi qəzəb və cərimə qorxusundan deyil idi, bunun üçün idi ki, deməsinlər: filan-filan şüdə, sənin sözünlə əməlin bir-birinə uyğun deyil. İxtiyarım ola gər ruzi-qiyamətdə mənim,

İstəməm rövzeyi-rizvan, mənə bəsdir vətənim.

Lütf buyurub nəvaziş etsə də, qəhr eləyib qapısından qovsa da, mən hamısını iltifat sayacağam. Hamının kiçiyi Zeynalabdin Əli oğlu.

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets