مخفی نماند، این قاعدهٔ کلیه است که در دیباچهٔ هر کتاب، مختصر ترجمهٔ حال مؤلف و اصل و نسب آن و سبب تألیف کتاب نوشته می‌شود. چنانچه بر قارئین محترم پوشیده نیست، از طبع جلد اول این سیاحتنامه -تاکنون که دوازده سال است- به این قاعده مراعات نشده و اسم و رسم مؤلف آن ظاهر نگردیده و این نکته سبب بسی سوءظن‌ها گشته؛ غیر از معدودی از آشنایان و همگنان، در شبهه برده و هستند و بعضی را گمان بر کسانی است که بسی از این عالم دور و از حب وطن فرسنگ‌ها مهجورند، و آنان هم به کنایه و رمز تصدیق ظن ایشان نموده نسبت تألیف بر خود می‌دادند.

از جانب میرزا علی اصغرخان، صدراعظم سابق، در اتهام تألیف این کتاب به اخذ و گرفتاری چند نفر حکم صادر شد. در دست هر کس کتاب ابراهیم‌بیگ را می‌دیدند، به اخذ جریمه زحمت و خسارات می‌دادند. همواره دل نگارنده در پیچ و تاب و عذاب بود که چرا بندگان خدا به سبب من آزار بینند و خسارات کشند و در کاری که مرا به جز عقیدت صافی و نیت خیرخواهی نبوده، ابناء وطن بیگناه آزرده شوند.

ولی در افشاء نام خود عذر موجه قوی در دست بود که به هیچ‌وجه من‌الوجوه افشا نتوانستمی کرد، زیرا که از دیباچه الی خاتمهٔ کتاب و من‌البدو الی ختم، تماماً دم از حب وطن زده، ولی از جهت تناقض قول با فعل در پیش وجدان خود شرمنده بودم و بین‌الناس منفعل؛ و اکنون به حول‌الله وقوته آن انفعال از میان برخاسته و عذرم مرتفع شده، با کمال افتخار و آزادی به برادران دینی و اهل وطن محترم خود خویشتن را معرفی می‌توانم نمود و کسانی که در خوف و رجا بودند رهانید، و آنان که نسبت به خود می‌دادند از گناه دروغ خلاص و نیک و بد و سود و زیان آن را به مروت و انصاف اهل خبره و بزرگان ملت و رؤسای اهل معرفت و دانش حوالت می‌نمایم. اگر مستوجب لعن و غضب بینند و یا قابل مدح و رحمت شمارند، خود دانند. -«بر رسولان بلاغ باشد و بس!»

نگارنده حاضر است. دست تعدی از گریبان این و آن بردارند و این غریق بحر حب وطن را بشناسند؛ شایستهٔ مکافات یا مستحق مجازاتش دانند، بسم‌الله!

اگر تیغم زنی، دستت نگیرم وگر لطفم کنی، منت پذیرم

اگر عدل کنند سعادت دارین یابم -نعوذ بالله- وگر ظلم نمایند در مقام مظلومان مانم. امیدوارم که بعد از چند سالی که ابر آسمان بغرّد و گلستان معرفت بخندد، اهل دلی هم به حال این محنت رسیده بگرید و به رحمت و مغفرتم یاد کند. چون به هیچ‌وجه من‌الوجوه غرض شخصی نداشته و ملاحظهٔ سود دنیوی ننموده، -قربتاً الی الله- ترقی ملت و ابنا وطن را در مرأت ضمیر جلوه‌گر نموده، این دل افسردهٔ وطن خود را وقف ابناء وطن کرده، «الله کریم» گفتم. مؤدباً عرض می‌نمایید: پدر و اجداد بنده زیاده از شصت و هفتاد سال عمر نکرده‌اند. عن‌قریب است که من حقیر هم بدان درجه رسد. نهایت پنج سال یا ده سال هم باقی باشد، جز سنگینی بر باری نمی‌دهد. این سفر حتمی و هر قدر به منزل باقی، زودتر رسیدن بهتر!

چون حاصل آدمی در این شورستان جز خوردن غصه نیست تا کندن جان

خرم دل آنکه زین جهان زود برفت آسوده کسی که خود نیامد به جهان

نفس اماره حصار دل را نه چنان استیلا نموده که از دست تطاول او رهایی حاصل گردد و امید بهبودی عاقبت در این دنیا توان نمود. پس مرگ مرگ است، چه در سردار، چه در تخت زرنگار، «چه بر تخت مردن چه بر روی خاک.»

استدعا از درگاه خداوند حی لایموت اینکه با نیت صافی و عقیدهٔ درست و کافی از قائلین کلمهٔ طیبهٔ «لااله‌الاالله، محمد رسول‌الله (ص)، علی ولی‌الله (ع)» محسوب فرموده، با حب وطن محکم و ایمان مستحکم از دار دنیا به سرای عقبی رساند.

الحاصل، نگارندهٔ سراپا تقصیر، زین‌العابدین بن مشهدی علی بن حاجی رسول بن حاجی عبدالله بن حاجی حمزه‌خان، از اکراد محال ساوجبلاغ و یکی از خوانین آن سامان بودند؛ در طریقهٔ تسنن مذهب شافعی داشته و در زمان نادرشاه بین لشکریان آن بسی خدمات نمایان به ایران کردند؛ حکایاتی از آنان مسموع شده که مناسب این مقام نیست که قارئین را تصدیع دهم. بعد از آن، جداد ما به عروةالوثقای حقیقی متوسل شده به مراغه مشغول تجارت گشته، در کار و کسب خود یکی از معتبرین و معروفین و مشارٌ بالبنان شدند و معتمدٌعلیه این و آن. گویا در آن اوان در توانگری «روچلد» مراغه بوده‌اند، و حال آن‌که جمیع مال‌التجاره و ضیاع و عقار ایشان، نقداً و جنساً، معادل پنج شش هزار تومان بیش نبود که اکنون بقال و علاف از آن مقدار تنخواه ممنون و متشکر نیست.

هنگامی که بنده هشت مراحل زندگانی را طی کرده بودم، به دبستانم گذاشته مشغول تعلیم و تربیت گشته، هشت سال راه مکتب‌خانه پیمودم. ولی چه مکتب و چه تربیت و چه معلم! «مسلمان نشنود کافر نبیند!»

در تحصیل چنین مکاتب -که الف را از با تشخیص نداده- با جهل مرکب بعد از هشت سال بیرون آمده و در سایهٔ ظلمت آن مکاتب ابدالدهر هم در این جهل و نادانی به سر خواهم برد. چیزی که خیلی اسباب ملامت ما پیش نفس خود نیست آن‌که امثال بنده زیاد است، نگارنده منحصر به فرد نیست. تعجب این‌جاست با وجود کثرت نادانی دم از معرفت و دانایی هم زده ابداً از ادعا و گفتهٔ خود منفعل و شرمنده نمی‌باشیم و جداً افکار خود را صواب می‌انگاریم.

هر کس که نداند و نداند که نداند در جهل مرکب ابدالدهر بماند

خلاصه، در شانزده‌سالگی به حجره‌ام آوردند، در بیست‌سالگی به اردبیلم فرستادند جهت تجارت، در اردبیل و مراغه بنای اعیانی گذاشته و دستگاهی به هم بسته، اسب شکار و نوکر و تفنگ‌دار فراهم آورده، در تجارت مداخل یک و مخارج نوزده و بیست قرار دادم؛ حال ما در این حال معلوم. «مسلمان نشنود کافر نبیند!» نه روزنامهٔ صحیح، نه دفتر معین، نه حساب و نه کتاب. ادعای اعیانیت و قولچومانی دامن‌گیرم شد، یعنی بنای بارباری و وحشیگری گذاشته، از ادای مالیات پادشاه هم گردن پیچیده، راهدار را زدن و فحاشی به میزان آقاسی و کدخدا و فراش کردن را یکی از افتخار خود قرار دادم. خلاصهٔ کلام، بی‌حسابی را شأن و تشخیص -که مراعات به اوضاع مملکت بی‌قانون است- قرار دادم. رفته رفته عمل تجارت کاست، پریشانی از هر جهت روی آورد. چنانچه رسم فلک‌زدگان است به ناچار ترک وطن گفته، اختیار به دست غربت افتاد، ولی نه از روی اختیار بلکه به اضطرار! مایهٔ توکل اندکی که بقیه مانده بود برداشته، دو برادر دست به هم داده، متوکلاً علی‌الله، به جانب قفقازیه رهسپار شدیم، تا در شهر «کتایس» -که آن اوان از ایرانی کسی نبود و احدی هم از حال ما خبر نداشت- رحل اقامت افکندیم. به پست‌ترین مکاسب که از روی نادانی به نظر ما پست می‌نمود، یعنی بقالی، با اندک سرمایه‌ای مشغول شدیم. مدت سه چهار سال چند هزار مناتی فراهم آورده، جهت ساختن راه‌آهن کم‌کم ایرانیان به قدر هزار نفر فعله و عمله و کارکنان در آن شهر پایتخت گرجستان جمع شدند. در این بین، از جانب ژنرال قونسولگری تفلیس که جناب میرزا اسدالله خان ناظم‌الدوله بود بنده را سمت «ویس قونسولی» اعطا شده هزار تذکره دادند که سه منات به جهت ژنرال قونسول و یک منات هم برای خودمان اخذ کنیم.

بدیهی است آن وقت ما هم قونسول و هم رییس قوم و ملت و هم تاجر شدیم؛ و رعایت هموطنان را که تماماً مفلس و فقیر بودند از جمله فرایض شمرده بنا گذاشتیم هم تذکره و هم مایحتاج ایشان را، از خوراک و پوشاک و غیره، به نسیه می‌دادیم. در مدت قلیلی دفتر پر شد: علی خویی صد منات، حسینقلی تبریزی هفتاد منات، فلان سلماسی پنجاه منات و، و، و، ... و هر چه اندوخته چند ساله بود از دستمان بردند. یکی گریخت، دیگری را گرفتند، آن یکی به قمار باخت و آن دیگری بیمار شد. بعد از سه سال، چیزی به ما نگذاشته بودند. ژنرال قونسول هم بالتمام وجه تذکره‌ها را از ما اخذ کرد. باز ماندیم دست‌خالی. لابد از قفقازیه بار رحلت بسته، اندیشه کردیم کجا برویم که کسی ما را نشناسد. پس از تفحص، معلوم شد در «قریم» ایرانی نیست، آمده در آن‌جا بار گشادیم. کم‌کم به اسلامبول رفته خرید جزئی کرده در آن‌جا یکی بر سه می‌فروختیم. در اندک زمان سرمایهٔ کافی که بتوان از او مغازه‌ای راه انداخت تحصیل کردیم، تا آن‌که محاربهٔ عثمانی و روس اتفاق افتاد. در آن حین در «یالته» [یالتا] رحل اقامت افکندیم. این یالته را جهت خوشی آب و هوا ایمپراتور روس الکسندر دوم آباد می‌کرد و عمارات ییلاقی می‌ساخت، عموم خانوادهٔ ایمپراتوری و اعیان جمع می‌شدند. اندک اندک کار ما رونق تمام گرفت. نخستین مشتری معتبر مغازهٔ ما «قنقنا» شاهزاده خانم زوجهٔ «وراتسوف» شد. چنانچه روزی مرا برده به ایمپراتریس معرفی کرد. اسم ما را «چست قوپس پرس» گذاشتند، یعنی تاجر راستگوی ایرانی. کار به جایی رسید و اعتبار سخن ما به درجه‌ای کشید که اگر پنبه را به اسم ابریشم می‌فروختیم یقین کردندی که است، چرا که ایرانی دروغ نمی‌گوید. تمام اهل دربار و بزرگان و خانوادهٔ سلطنت احترام و محبت مالاکلام نسبت به ما کردندی.

بالأخره، خواهش کردند که تو رعیتی روس را قبول کن تا بعض امتیازات را به تو دهیم. چون در این باب اصرار زیاد کردند و دو سه دفعه هم در اسلامبول از قنسولگری ناحق اذیت و حقارت دیده بودم، و ابرام این‌ها هم مؤید گشت، قبول کرده عریضهٔ تبعیت دادم. بعد از سه ماه، در دیوانخانهٔ بزرگ والیگری، ملا آورده قسم دادند. عموم بزرگان از ولی و غیره همه با لباس رسمی حاضر بودند، که مرا به رعیتی روسیه قبول کردند. چند سال بعد آمده در اسلامبول تأهل اختیار کرده حلیلهٔ خود را برداشته به یالتا بردم. خلاق انس و جان سه نفر اولاد کرامت فرمود، بزرگ شدند، ولی یک کلمه ترکی یا فارسی نمی‌دانستند، زیرا که مربیه و خدمتکار تماماً روسی بودند. این اقامت مدت ده پانزده سال خیالم را پریشان و حواسم را مختل ساخت که: این چه زندگانی و آسایش است که پیش گرفته‌ام، اگر نفس معدود به آخر رسد و پیک اجل درآید، این اطفال چه دین و مذهب فرا خواهند گرفت؟ من فریفتهٔ زخارف دنیا گشته، ذریهٔ خود را از رسم و آیین اسلام فرسنگ‌ها دور و از قوانین شریعت غرا مهجور خواهم داشت، البته در دار عقبی مسئول خواهم شد؛ در مقابل خطاب و عتاب خداوند قهار چه جواب خواهم گفت؟ به چه روی در روی نیاکان و پاکان خواهم نگریست؟ علاوه، به قانون دولت متبوعهٔ خود، این‌ها را سالدات خواهند گرفت، چه‌قدر غافل بوده و خبط عظیم سر زده که این طوق لعنت تبعیت اجنبی به گردن انداخته ترک وطن و خانمان گفته ممالک کفر را بر ممالک اسلامیه ترجیح داده‌ام!

مدتی در این اندیشه با سوز و گداز نهانی به سر بردم، گویا خود از خود متنفر و بیزار بلکه خود را مرتد و از دین برگشته می‌دانستم، ولی چارهٔ خلاصی مفقود و راه گریز مسدود می‌نمود. با این همه در نهایت اهتمام در عقاید ثابت و در مراعات آیین مذهب اثنی‌عشری جاهد، نه مانند کسانی که در روسیه نشو و نما کرده از قیودات اسلامیت رسته، شیوهٔ فرنگی‌مآبی گرفته، به‌کلی ترک آیین و مذهب آبایی گفته‌اند -اهل قفقازیه دخل به این مطلب ندارند: مثل ایران بلکه سخت‌تر از آن‌ها در احکام شریعت جاهد هستند- ده پانزده نفر ایرانی ملازم مواجب‌خوار در مغازه و خانه که مشغول خدمت بودند، کسی را جرئت تغییر لباس و تبدیل آیین و آداب ایرانی نبود؛ محرم به قرار ایران با حزن و اندوه بود، اعیاد با عشرت و شادی، رمضان با نماز و روزه و به عبادت. ایام معلوم که در ایران تعطیل می‌کردند، مغازهٔ ما هم بدان قرار تعطیل برد. حتی روزهای جمعه و اعیاد و ایام عزا در هیچ نقطهٔ متصرفی روسیه کسی مانند ما اعتنا به رسومات ملی نداشت، حتی اکثری منکر صوم و صلات بودند.

این‌ها را نه من‌باب تزکیهٔ نفس می‌نگارم. -«ان النفس الامارة بالسوء الا ما رحم ربی.» چون عشق و محبت وطن عزیز محترم حصار دلم را استیلا کرده بود، نمی‌خواستم جزئی از اجزاء رسوم وطن متروک شود، والاً اعمال روحانی در نزد خالق معلوم و کسی را اطلاع بر آن نیست. اما ثمرهٔ مادی و معنوی این افعال برای ما این بود که روس‌ها به جهت مراعات به آیین مذهب خود اعتماد تام و تمام دربارهٔ ما پیدا کرده و احترام مالاکلام می‌نمودند و ما را آدم درستکار می‌نامیدند.

روزی در ایام شباب، یک دست لباس فرنگی تابستانی خریده و پوشیدم. ناگاه شاهزاده خانم «پرنسس وراتسوف» با فیطون به مغازه تشریف آورد. به مجرد دخول ایستاده، با تحیر نگاه کرده و گفت: «این چه حالت است، چرا چنین شده‌ای؟ مگر به آیینه نگاه نکردی که ببینی به چه می‌مانی؟»

عرض کردم: «لباس است پوشیده‌ام.»

فرمود: «الان برو عوض کن! حیف است از تو که خود را بدین ترکیب اندازی.»

از مذمت او بسیار شرمنده و سرافکنده شده گفتم: «به چشم دیگر نمی‌پوشم.»

گفت: «من از این‌جا حرکت نمی‌کنم تا تو را در لباس ملی خود نبینم.»

بعد از اصرار بسیار با کمال خجلت و انکسار که چنان وجود محترمه -که بعد ایمپراتریس، اولین خاتون مکرمه است- نیم ساعت تنها در مغازه نشسته، بنده رفته قبا و سرداری ایرانی پوشیده آمدم. بسیار ممنون و مشعوف گشت گفت: «اکنون به آدم می‌مانی.»

به خاطر آن حقارت همان روز سه هزار منات از مغازهٔ ما مال خریده و رفت -«فاعتبروا یا اولوالابصار.»

خلاصه، با این تجارت و زندگانی -که تا حال کسی را کمتر میسر شده بود- کار و بار دنیوی مثل ساعت کوک تق‌تق کار می‌کرد. باز بنده از زندگانی مأیوس، و از عواقب کار خود نومید بودم، چه میان دنیا و آخرت مردد بودم ناچار ترک یکی می‌بایست کردن! بعد از تأمل و تفکر بسیار، قرار بر این دادم که از مردی و مردمی بسی دور است که سرای جاودانی را به عیش دو روزهٔ دار فانی فروخت، که ترشش همه نیش است و شهدش همه زهر. پس، بهتر این‌که ریاست گفته، ملک قناعت را حراست کنیم، و این اولاد و اطفال بیگناه را بیرون بریم، اگرچه جمع‌آوری مطالبات و فروش مغازه مورث زیان کلی بلکه سبب خسارت نصف بیشتر از تنخواه بود، با وجود این تلخی زیان بسی شیرین‌تر از خسارت مذهب و ایمان نمود. مصمم شدم به هر چه مقتدر گردم، دست عیال و اطفال خود را گرفته از این ورطهٔ هولناک کفر به ساحل نجات اسلام برم. اگرچه ده را کمتر از پنج بدهم. لهذا، اعلان نمودم که مغازه را به قیمت ارزان خواهم فروخت و ترک تجارت خواهم گفت.

این اعلان که منتشر و شایع گشت، صدها از مشتری‌های معتبر و زنان بزرگان آمدند که: «چه خیالی است که اندیشیده‌ای؟ اگر احتیاج به پول داری بدهیم، ابداً تو را نمی‌گذاریم ترک ما گویی.»

همه را تشکر نموده رد کردم.

در مدت سه ماه آن‌چه بود فروخته، صدی پنجاه وصول کرده، تنخواه را جمع‌آوری نموده، به جانب اسلامبول رهسپار شده خانهٔ محقری ابتیاع کرده، اهل و عیال را گذاشته، احرام حج -که فریضهٔ ذمه بود- بربستم.

از هموطنان محترم کمال جوشش و محبت را دیدم، لیکن در مجالس و محافل ایشان نشستن سبب انفعالم می‌شد. در نزد نفس خود بسی خجالت می‌کشیدم، زیرا که صحبت مجالس جز غیبت وطن و بی‌قانونی آن و ظلم حکام و ظلام و دم از وطن‌پرستی زدن نبود؛ لکن به خیال و افکار من چنین می‌رسید که هر کس به من می‌گوید: «ای بی‌غیرت! از این سخنان به تو چه؟ اگر تو حقیقتاً وطن‌پرستی، چرا ترک وطن کرده‌ای؟ به چه سبب ترک تبعیت گفته‌ای؟ به جهت چه از زیر لوای شیر و خورشید بیرون گشته، به زیر سایهٔ عقاب درآمده‌ای؟ از بهر چه اسلام را با کفر مبادله نموده‌ای؟» دایماً در اندیشه و در تب و تاب بوده و ساعتی آسوده نبودم، تا این‌که روزی در خدمت جناب میرزا محمود خان علاءالملک، سفیر کبیر دولت قوی شوکت علیهٔ ایران، در ییلاق با چهار نفر دیگر که یکی هم ارفع‌الدوله [بود] نشسته بودیم. به قدر چند دقیقه بنده بیرون رفته، مراجعت کردم.

گویا، در غیاب بنده جناب علاءالملک گفته بودند که فلانی خوب آدمی است، ولی عیبش این است که تبعهٔ روسیه است.

ارفع‌الدوله در جواب می‌گوید: «نباید چنین باشد، زیرا که من او را می‌شناسم، از تفلیس با من آشنایی داشت.»

وقتی‌که بنده داخل شدم پرسیدند: «حاجی شما رعیت روس هستید؟»

عرض کردم: «آری.»

گفت: «من نمی‌دانستم، چرا ترک تبعیت کرده‌ای؟»

گفتم: «چه عرض کنم، از ترس نمی‌توانم چخیدن، با وجود این از عمل خود منفعل‌ام، راضی به کردهٔ خود نیستم، ولی افسوس خوردن هم چارهٔ این کار نمی‌کند؛ کار از علاج گذشته.»

جناب علاءالملک فرمود: «اگر تو راست می‌گویی، علاج خلاصی تو را می‌کنیم.»

گفتم: «اگر از توجه شما بنده از این بند بلا خلاصی یابم، دست و پای شما را می‌بوسم و تا قیامت رهین منت و دعاگو خواهم بود.»

فرمود: «بسم‌الله! تو عریضه‌ای به نام ایمپراتور بنویس! من به واسطهٔ ارفع‌الدوله می‌فرستم.»

عهد و میثاق محکم بستیم، لکن نه ایشان را یقین حاصل بود که من این عمل را خواهم کرد و نه مرا گمان بود که ایشان چنین کار بزرگ خارج از قانون را انجام توانند داد. با وجود این، از جهت عریضه نگاشتن از اسلامبول سفر یالتا کردم، در آن‌جا یک نفر «ابوقاتی» [اَووکات: وکیل] عالم جمیع قوانین روسیه بود و با من دوست و در عریضه‌نگاری مهارت زیاد داشت. چون وارد یالتا شدم، یک نفر تاجر معتبر ایرانی که در دوستی سابقه هم داشتیم مرا دیدن کرده، از آمدنم پرسید.

گفتم: «آمده‌ام جهت عریضه‌نگاری به ترک تابعیت.»

گفت: «سبحان‌الله! مگر خبط دماغ آورده‌ای، عقلت را باخته‌ای؟ دیگران آرزومند هستند که چند هزار منات داده، پاسپورط روسیه به دست آرند ممکن‌شان نمی‌شود. چنین دولت عظمی که در دست تو افتاده کفران می‌کنی؟ من راضی‌ام تذکرهٔ تو را پنج هزار منات بدهم، به شرطی که مرا عوض تو به تبعیت قبول نمایند. این به چه خیال بیهوده است افتاده‌ای؟»

گفتم: «متاع کفر و دین بی‌مشتری نیست. یکی این دیگری آن را پسندد. هر کس را حسی است جداگانه، طبایع مختلف است. مرا عار آید از این زندگی که اسلام باشم و غیر از پادشاه اسلام را بندگی کنم. آن ذات ایرانی‌گری که تو تقریر می‌کنی هزار مرتبه بهتر و افضل‌تر از این عزت روسی‌گری است.

گرم تو نیش زنی به که دیگران مرهم

ورم تو زهر دهی به که دیگران تریاق!

وجدان من راحت نیست، از دم زدن حب وطن من خجل‌ام و از منافات قول با فعلم منفعل.»

خلاصه، رفتم پیش ابوقات ماجرا را گفتم.

جواب داد: «قبول نمی‌کنند، زیرا منافی ژاگون است. تا حال امثال این امر به وقوع نیامده. باز عریضهٔ تو به خودت برمی‌گردد و در آخر نتیجهٔ بد بخشد.»

گفتم: «من هر چه به تو می‌گویم بنویس! بعد از رسم عریضه‌نگاری این‌طور به قلم آور:

«ای پادشاه مرحمت شعار! ژاگون روسیه سخت ترسناک است، ولی چون پادشاه پدر ژاکون است، یقین دارم که قانون مطیع امر ایشان می‌باشد. مستدعی این‌که اذن مرخصی مرحمت فرمایند تا به وطن اصلی با تابعیت جدی مراجعت کرده، ازدیاد عمر و دولت و وفور اقبال و شوکت اعلی‌حضرت [را] دعاگو باشم».

ابوقات نگاه تعجبانه به من کرده گفت: «این را از که آموختی؟»

گفتم: «از هیچ‌کس، به خیال خودم خطرر کرد.»

گفت: «این سخنان به من تأثیر کرد البته به ایمپراتور هم مؤثر خواهد شد.»

عریضه را نویسانیده آوردم به اسلامبول به جناب علاءالملک دادم. هنگام مراجعت بنده، ایمپراتور در یالتا بود. علاءالملک عریضه را به ذریعهٔ ارفع‌الدوله فرستاد. روز بیست و ششم بود که مرا از قونسولگری روسیه دعوت کردند. رفتم. سؤال شد: «تو عریضه داده‌ای؟»

گفتم: «بلی!»

گفت: «اینک جواب آمده.»

دیدم تاریخ دست‌خط ایمپراتور شانزدهم نوامبر است، ولی خود پادشاه در پانزدهم به پطرزبورغ وارد شده. روز ورود یا فردا عریضه تقدیم شده بود، پادشاهی که چهار ماه تمام از پایتخت سفر کرده باشد، در ورود آن -به قول عوام- چکمه از پای در نیاورده، چنین عرض حال به چه جسارت و به چه خصوصیت تقدیم‌شان شده تعجب کردم. چه، انسان به هم‌پایه و برادر خود نمی‌تواند این‌قدر خصوصیت نماید. هنوز بنده در حیرت‌ام که این مرد در نزد چنین ایمپراتور بزرگ به چه پایه محترم و عزیز و با کفایت بوده و چه‌قدر جدیت داشته که در حین ملاقات عرض حال را تقدیم نموده، ایمپراتور در هامش ورقه دست‌خط فرموده بودند: «انجام تمنا. نیقولای.»

دیوان‌خانهٔ ایمپراتوری از خود سؤال نموده بود که صاحب عریضه کی قبول تبعیت کرده و چه‌کاره است؟ در کجا نشیمن دارد؟ هر چه سؤال کردند، جواب دادم. بعد از یک سال باز مرا دعوت نمودند که «پسرانت را بیاور ببینیم ایشان هم ترک تابعیت می‌کنند یا باقی می‌مانند؟» بردم، یکی ده ساله دیگری یازده‌ساله. گفتند: «هر چه پدر ما می‌خواهد راضی هستیم.» نوشته گرفته فرستادند. بعد از هشت ماه سؤال کردند: «اطفال در کجا تولد یافته و در کدام دفترخانه نامشان ثبت شده است؟» نوشتم: «در یالتا». تا آمدن جواب این بار یک سال کشید.

خلاصه، چهار سال از داد و ستد و تجارت محروم بودم، زیرا که نمی‌خواستم دیگر باره از ایشان تذکره بگیرم به جایی روم و آزاد نیستم که با تذکرهٔ ایرانی بنای تجارت بگذارم. مختصراً روز به روز مخارج زیاد شد و مداخل مفقود گشت. پریشان خاطر و دل‌نگران، از آن‌جا مانده و از این‌جا رانده، بی‌صاحب و بی‌معین، تا این‌که در هشتم ماه فروری [فوریه] سنهٔ ۱۹۰۴ -که روز اول جنگ ژاپون و روس بود- از قونسول‌خانهٔ روسیه دعوتم کرده گفتند: «کار تو به انجام رسید، این کاغذ آزادی تو است.»

برات نجات به دستم دادند، زبان حالم مترنم به این مقال گشت:

چه مبارک سحری [بود] و چه فرخنده شبی

که در آن نیمهٔ شب تازه براتم دادند

از کثرت فرح و سرور اشک مسرت باریدن گرفت، گویا از در و دیوار آواز تبریک می‌شنفتم. هاتف غیبی می‌گفت: «الیوم اکملت لک دینکم.» سجدات شکر به جا آوردم. به مسببان این عمل خیر، جزای نیک از خدا خواستم و خود را تازه از مادر متولد شده پنداشتم. من دانم و خالقم که چه‌قدر وجدانم در عذاب و تنم در آتش غیرت می‌سوخت. وقتی که سخن از محبت وطن و پادشاه‌پرستی به زبان قلم می‌آمد از سر تا پا می‌گداختم و دایماً معذب بودم. نمی‌دانم به چه زبان تشکر نمایم که زبان را یارای تقریر و قلم را قوت تحریر نیست که وجدانم آسوده گشت و تنم راحت، در دنیا نزد مخلوق و در آخرت حضور خالق رو سفید شدم. خدا جزای خیر دهاد! حال می‌توان گفت: «عاشق یارم، مرا با کفر و با ایمان چه کار؟»

باری، منظور از ترتیب این صغری و کبری، تشخیص مطلب بود که درست مفهوم گردد. والا حاشا ثم حاشا این بی‌مقدار به هیچ نیارزندهٔ خود را قابل آن مرتبه بداند که ترجمهٔ حال خود نوشته منتشر سازد. الحمدلله والمنه، از کسانی نیستم که در امر خود مشتبه شده، غلو کنم. می‌دانم «من همان خاک‌ام که هستم.» اگر این‌قدر ایضاحات نمی‌دادم مطلب مفهوم نمی‌شد. در کتاب اول کتم اسم خود از این سبب بود که نگویند فلان فلان شده قول تو با فعلت مطابق نیست، نه از ترس غضب و جریمه. اولاً اطمینان کامل از مراحم و رأفت خسرو عادل و شاهنشاه باذل داشتم که همواره مکنون خاطر اقدسش به ترقی و پیشرفت معارف معطوف و مصروف است که اگر خدای نکرده خطایی هم از زبان قلم صادر شود زلال باران رحمتش او را می‌شوید؛ و ثانیاً حب دولت و ملت و مملکت نه چنان در اعضا و جوارحم جای گیر گشته که از طعن طاعنان و جور ظالمان بهراسم. اگر اندیشهٔ استراحت و کثرت نعمت و ثروت داشتم چنان خسارت فاحش را بر خود روا نمی‌داشتم، از ثروت و دولتی که ساعت به ساعت در تزاید بود، از اعتبار و آبرو که در نزد دوست و دشمن داشتم فدای حب پادشاه و وطن نمی‌کردم.

گر مخیر بکنندم به قیامت که چه خواهی

دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را

اگر به لطف بخوانند وگر به قهر برانند مزید الطاف است.

اقل زین‌العابدین بن علی

Use ← → keys to move, R for a random poem

Random poem

More by this author

Poems by other poets