ÜÇÜNCÜ MƏCLİS

Üçüncü məclis yenə orada vaqe olur. Damın bir tərəfində Şəhrəbanu xanım oturubdur. Bir tərəfdə Şərəfnisə xanım yun darayır. Bu halda birdən qapı açılır, Şərəfnisə xanımın dayəsi Xanpəri içəri girir.

Xanpəri. Səlam-əleyk!
Şəhrəbanu xanım. Əleykəssəlam! Xanpəri, bilirsən, iş necə keçdi? (Şərəfnisə xanım qulaq asır). İş belə keçdi ki, Şahbaz gedir Parisə. İndi səni ondan ötrü çağırdım ki, əgər bir əlacın var isə eylə. Hatəmxan ağa, özün bilirsən bir xamırağız kişidir. Əvvəldən yaxşı danışdı, amma sonra birdən boşaldı. Müsyö Jordanın və Şahbazın bir para ağılsız sözlərindən yerdən oldu. Amma mən gərək ya öləm, ya Şahbazı qoymayam getməyə. Doğrusu, Şərəfnisəni gözüyaşlı görə bilmənəm! Allah götürərmi Şahbaz getsin Parisdə kef etsin, on beş yaşında gül üzlü uşağım ah çəksin, qan tüpürsün, saralıb sapa dönsün, incəlib ipə dönsün?
Xanpəri. Xanım, əlac odur ki, bayaq sənə deyirdim. Nə lazımdır ki, Hatəmxan ağadan və ya özgəsindən minnət çəkəsən. Göndər qonşuluqdan, Ağcabədi kəndindən, Qızılbaşdan gələn dərviş Məstəli şahı gətirib necə ki, sənin muradındır, bu işi elə düzəltsin. Onun cadusunda mən bir hikmət görmüşəm ki, əgər istəsə, bu saatda məni qocamdan boşadar.
Şəhrəbanu xanım. Xanpəri, mən də onun cadusunun gücünü eşitmişəm. Amma genə bir az səksəkəliyəm; o etdiyi işlərdən heç bilirsənmi? De görüm ürəyim dürüst qızasıdırmı? Çünki bu iş çox çətin işdir. Xanpəri. Xanım, ağcabədili Kərim koxanın arvadı Səlminazı o boşatdırıb oynaşına verdirmədimi? Muğanlı Səfərəli kişinin qızını sevgilisinə qovuşdurmadımı? Dədəsinin ki, qızı verməyə razı olmurdu, cadu ilə öldürmədimi? Cavadlı kərbəlayı Qənbər qızı Şahsənəmin ərini, bir illik yoldan arvad almasın deyə, qaytarıb gətirmədimi? Onun əlindən heç zad qurtarmaz!
Şəhrəbanu xanım. Gözüm Xanpəri, bəs tez oğlun Əlmərdanı bu saatda göndər Məstəli şahı Ağcabədi kəndindən alıb gətirsin! Desin, xanım çağırır. Hər nə istəsə vəd eləsin. Xülasə, axşam çıraq yanan vaxtda gərək Məstəli şah bizim evdə hazır olsun!
Xanpəri. Baş üstə, xanım, bu saatda göndərrəm! Amma gərək Məstəli şah Hatəmxan ağadan, Şahbaz bəydən xəlvət bura gəlsin. Allax eləməmiş, əgər Şahbaz onu burda görsə, onu da öldürər və məni də sağ qoymaz.
Şəhrəbanu xanım. Əlbəttə, mən indi bu saatda çıxaram. Hatəmxan ağanı da, Şahbaz bəyi də ilxıya baxmağa göndərrəm və tapşırram ki, gələndən sonra Şərəfnisənin evində yıxılsınlar-yatsınlar ki, gecə bu damda su qoyub Şərəfnisənin başın yuyub çimdirəcəyəm. Sən dur get, dərvişin dalınca oğlunu göndər.

Hər ikisi gedir. Sonra Şərəfnisə xanım yalqız ayaq üstə..

Şərəfnisə xanım. Ux, Allah, kərəminə şükür, bir az ürəyim dincəldi! Yox olsun o ölkə ki, onda cadu, pitik olmaya! Əgər məməm deyən dərviş olmasaydı, şəksiz, müsyö Jordan Şahbazı aparacaqdı, günümü göy əskiyə tikəcəkdi.

Bu halda qapı açılır, Şahbaz bəy içəri girir.

Şahbaz bəy. Şərəfnisə, qadan alım, gilirsən ki, əmidostum bu gün nə tufan elədi? Müsyö Jordanın yanında əmimin üstünə çır-çır çığırdı, məni də hədələdi.
Şərəfnisə xanım. Şahbaz, heç özün etdiyindən xəbərin yoxdur, əmidostunun çığırmağı gözünə görükür. Şahbaz bəy. Qadan alım, Şərəfnisə, mən özüm nə eyləmişəm?
Şərəfnisə xanım (tez yeriyib, əlin uzadıb hanasının dalısından bir neçə yarım səhifə kağız çıxardıb açır). Şahbaz, bu şəkilləri bəs mənə kim gətirdi? Bunları sən gətirib demədinmi ki, Paris qızlarının, gəlinlərinin şəkilləridir, gör Parisdə necə gözəl qızlar var? Bu qızlar, gəlinlər tamam üzləri açıq məclislərdə, yığıncaqlarda oğlanlar ilə bir yerdə oturub-dururlar? Hələ mən bu şəkilləri utandığımdan əmidostuma göstərməmişəm.
Şahbaz bəy. Bıy, Şərəfnisə, necə uşaq-uşaq danışırsan? Bu şəkillər müsyö Jordanın kitablarının içində idi. Müsyö Jordan kitablarını açıb baxanda gözü bunlara sataşdı, çıxardı, mənə verdi, apar adaxlına göstər və dedi ki, bu il Parisin qızları və gəlinləri belə paltar geyirlər. keçən il ayrı tövr paltarları var idi. Gələn il bir özgə qayda ilə paltar geyəcəklər. Hər il Parisdə libas geymək sayağı dəyişilir. Mən də gətirdim sənə verdim; bundan gələsi nə var?
Şərəfnisə xanım. Bundan gələsi o var ki, sən bu qızların havasına yellənib uçursan, istəyirsən Parisə gedəsən!
Şahbaz bəy. Şərəfnisə, bu nə sözdür deyirsən? Tamam Parisin qızları qurban olsun sənin bir tükünə! Mənim ki, sənin tək gözəl yarım var, behişt huriləri gözümə görükməz. Sənsiz mənim bir günüm olmasın! Şərəfnisə xanım. Bəsdir, Allahı sevirsən, bu bazıları bizə az gəl, sənsiz bir günüm olmasın deyən oğlan burdan Parisə getməz. Sən məni heç sevmirsən!
Şahbaz bəy (uzanıb onun boynundan qucaqlayıb öpür). Şərəfnisə, doğrudan, sən məndən belə bədgüman olubmuşsan! Mənim ürəyimə bir ox vursaydın yaxşıdı ki, bu sözü üzümə dedin. Axır bir soruş gör ki, Parisə nə səbəbə gedirəm?
Şərəfnisə xanım (ağlaya-ağlaya Şahbaz bəyin əlin boynundan qopardıb). Nə işim var soruşum; səbəbini özüm çox yaxşı bilirəm. Səbəbi bulardır ey! (Şəkil kağızların dişin-dişinə qısıb əlində bərk-bərk övkələyir, salır ayağı altına).
Şahbaz bəy. Vallah, yox, səbəbi olar deyil, sən bilmirsən. Mənim tay-tuşlarım tamam mərifət sahibi olub, qulluq edib, hörmət-izzət tapıb, xoşbəxt olublar. Mən qalmışam elə bu qamışlıqla adsız, sansız. Şərəfnisə xanım. Əvvələn, bu yalandır ki, deyirsən, kim bizlərdən mərifət ilə, qulluq ilə xoşbəxt olubdur? Bu gördüyünüz xoşbəxtlər tamam özgə yol ilə bəxtə yetişiblər. İkinci, əgər qulluq etmək istəyirsən, get Tiflisə, orda qulluq elə. Bir azdan sonra əgər istəyirsən, get başqa şəhərlərə ki, əl çatsın, ün çatsın. Parisə bizlərdən nə gedən var, nə gələn var!
Şahbaz bəy. Doğru deyirsən, amma adamın hər işdə gərək vasitəsi olsun. Tiflisdə və o biri şəhərlərdə məni tanıyan yoxdur. Mənə kim vasitə olub məni qulluğa qoyduracaq və hörmət tapdıracaq? Amma bu firəngi bir yaxşı adamdır, məni də sevir, ocağımızı tanıyır. Bu məni Parisə aparıb firəng dilini öyrətməkdən və krala tanıtmaqdan məşhur ollam, qayıdandan sonra hər yerdə yerim olar.
Şərəfnisə xanım. Bu sözlər tamam fənn və feldir. Məni aldatmaq üçün bəhanədir. Nə sözdür ki, sənin kimi cavan, kamallı oğlan Tiflisdə qulluq tapmaz?
Şahbaz bəy. Parisdən qayıdandan sonra genə gedib Tiflisdə qulluq edəcəyəm.
Şərəfnisə xanım (ayağı ilə şəkil kağızlarını itələyib). Parisdə sənin kimi oğlan bu poşaların əlindən sağ qurtara bilərmi ki, qayıdıb gələndən sonra adam kimi durub-otura? Heç vaxt sən Parisə gedə bilməzsən. Ha vaxt getsən, öyün!

Bu halda Hatəmxan ağa qaim səs ilə Şahbaz bəyi çöldən çağırır. Şahbaz bəy tez damdan gedir.

Pərdə salınır

ДЕЙСТВИЕ ТРЕТИЕ

(Сцена происходит там же. Шахрабану-Ханум сидит в землянке; возле нея Шараф-Ниса-Ханум расчесывает шерсть; отворяется дверь и входит босая кормилица Шараф-Нисы-Ханум — Хан-Пари).

Хан-Пари: Салам-мелик.

Шахрабану-Ханум: Алейкессалам... Хан-Пари! знаешь ли чем кончилось дело? (Шараф-Ниса-Ханум перестает чесать шерсть). Дело кончилось тем, что Шахбаз непременно едет в Париж. Теперь я позвала тебя для того, чтобы ты против этого употребила свое, если имеешь средство... Ты сама знаешь, что Гатам-Хан-Ага мужчина мягкий как тесто: сначала он хорошо говорил, но потом вдруг ослабел и от некоторых безумных слов мусье Жордана и Шахбаза сам свихнул с ума; теперь я должна или умереть или не допустить Шахбаза до этой поездки, потому-что не могу я равнодушно глядеть на Шараф-Нису, льющую слезы. Бог потерпит ли, чтобы Шахбаз поехал в Париж для своего удовольствия, а здесь 16-тилетнее мое дитя, с розовыми ланитами, стенало бы, кашляло кровью, пожелтело как айва и стало бы тоньше нитки.

Хан-Пари: Ханум! а средство то, о котором я давича тебе говорила? К чему тебе быть обязанною Гатам-Хан-Аге или кому-нибудь другому, — пошли в соседнюю деревню Агжебеди за прибывшим туда из Персии дервишем Мастали-Шахом; пусть он придет и устроит это дело точно так, как тебе угодно. В его колдовстве я видела такую силу, что если он захочет, то сей час заставит моего старика развестись со мною.

Шахрабану-Ханум: Хан-Пари! и я слыхала о силе его колдовства, но все еще в нерешимости. Разскажи мне о каких нибудь его делах, если знаешь — посмотрю, можно ли сердцу быть уверенным, потому-что наше дело весьма трудное.

Хан-Пари: Ханум! не он ли развел жену Агжебедийского Керим-Кевхи с мужем и соединил ее с любовником? Не он ли дочь Сафар-Али Муганского соединил с ея любовником, убив отца ея, не соглашавшагося на это? Не он ли возвратил из годичного пути мужа Шахсанам, дочери Кербалай-Кенбера Джавашского, дабы тот за-глазами не женился в другой раз? Ничто не может ускользнуть из рук его.

Шахрабану-Ханум: В таком случае, Хан-Пари — мое око, поспеши послать сей час сына своего Али-Мордана в деревню Агжебеди за Мастали-Шахом; пусть он скажет ему, что я зову его, пусть обещает все, что тот запросит... одним словом, Мастали-Шах должен быть здесь, в этой землянке, когда свечи зажгутся.

Хан-Пари: Сей час пошлю, Ханум! но с условием, чтобы Гатам-Хан-Ага и Шахбаз-Бек не знали о приезде Мастали-Шаха сюда.... Сохрани Боже, если Шахбаз-Бек застанет его здесь: он и его убьет и меня в живых не оставит.

Шахрабану-Ханум: Разумеется. Я сей час выйду и Гатам-Хан-Агу и Шахбаза пошлю посмотреть табун и скажу, чтобы они, по возвращении, пошли во вторую землянку, где станок Шараф-Нисы, и легли там спать, отнюдь не приходя в эту землянку, где я целую ночь хочу мыть голову Шараф-Нисы и купать ее.... Ты, Хан-Пари, вставай и пошли за дервишем своего сына.

(Хан-Пари выходит, а за нею и Шахрабану-Ханум).

Шараф-Ниса-Ханум: Ох! слава Тебе Господи, за Твою милость! Сердце немного успокоилось. Да пропадет край, в котором не бывает колдовства и чародейства: не будь дервиша, о котором говорила кормилица моя, мусье Жордан непременно увез бы Шахбаза с собою и завернул бы мои дни в черную тряпку.

(Дверь отворяется и входит Шахбаз-Бек).

Шахбаз-Бек: Шараф-Ниса! боль твоя — мне. Знаешь ли, сегодня тетушка какой произвела потоп: при мусье Жордане стала кричать на дядюшку как можно громче и мне тоже грозила!

Шараф-Ниса-Ханум: Шахбаз! ты сам не знаешь, что делаешь, а только крик твоей тетушки представляется тебе.

Шахбаз-Бек: Боль твоя — мне, Шараф-Ниса, что я сделал?

Шараф-Ниса-Ханум (бежит к своему станку и вынимает из него несколько полулистов бумаги): Шахбаз! кто принес мне эти картинки? Не ты ли принес мне их и сказал: это портреты Парижских девиц и невест; посмотри, в Париже какия существуют красавицы; эти девицы и невесты в обществах присутствуют вместе с юношами! Я из застенчивости не показала их еще твоей тетушке.

Шахбаз-Бек: Бий! Шараф-Ниса! Как ребячески ты разсуждаешь; эти картинки были между листами книг мусье Жордана. Однажды он разсматривал и перелистывал свои книги, вдруг увидел эти картинки и, вынув их из книг, отдал мне и сказал: отнеси их, покажи своей невесте и скажи, что в настоящем году Парижския девицы и невесты так одеваются; в прошлом году оне одевались иначе, а в предстоящем году будут одеваться по другому вкусу, и каждый год мода на костюмы в Париже переменяется; — я же их принес и отдал тебе... Что из этого может произойти?

Шараф-Ниса-Ханум: Из этого может произойти то, что ты из страсти к этим девицам летишь отсюда в Париж легче ветра.

Шахбаз-Бек: Шараф-Ниса, что ты говоришь! Пусть все Парижския девицы будут жертвами одного твоего волоса... Имея такую красавицу невесту, как ты, я не обращу внимания даже на райских гурий. Без тебя да не пройдет для меня и один день!

Шараф-Ниса-Ханум: Полно тебе, ради Бога! Не уверяй нас более такими ложными комплиментами. Молодец, который без меня одного дня не может пробыть, не поедет отсюда в Париж.... Ты меня вовсе не любишь!

Шахбаз-Бек (бросается к ней, обнимает и целует ее): Шараф-Ниса! ты имеешь на меня дурное подозрение! Было бы лучше, если бы ты бросила стрелу в мое сердце, чем сказала мне эти слова в-лице... Неужели ты прежде не спросишь: по каким причинам я еду в Париж?

Шараф-Ниса-Ханум (Освобождаясь из объятий Шахбаза, со слезами): Зачем мне спрашивать: я сама очень хорошо знаю причины твоей поездки. Вот ея причины и виновницы.

(Стиснув зубы, мнет модныя картинки в руках и бросает их к ногам Шахбаз-Бека).

Шахбаз-Бек: Клянусь, не оне виновницы; — ты не знаешь: все мои сверстники познаниями и службою приобрели уважение и честь и сделались счастливыми, а я один только остаюсь без почета и известности...

Шараф-Ниса-Ханум: Во первых, это не правда. Кто из наших познаниями и службою сделался счастливым? Эти счастливцы, которых мы видим, все другим путем достигли счастия; во вторых, если ты хочешь служить, то поезжай в Тифлис: служи там и чрез несколько времени, буде пожелаешь, поезжай и в другие ближайшие города, чтобы до тебя дошла рука наша и доходил бы слух; а в Париж из нас никто не едет и оттуда к нам никто не приезжает.

Шахбаз-Бек: Ты правду говоришь; но во всяком деле нужно иметь посредника: в Тифлисе и в других городах меня никто не знает, и кто может доставить мне способ определиться на службу; а этот Француз, человек хороший, меня же любит, фамилию мою знает; возьмет меня в Париж, выучит Французкому языку и представит королю, — я приобрету известность и по возвращении везде буду иметь место.

Шараф-Ниса-Ханум: Все эти слова, искусно выдуманныя — одни предлоги, чтобы легче меня обмануть. Можно ли думать, чтобы такой красивый, храбрый, благородный и умный молодой человек, как ты, не нашел в Тифлисе службы?

Шахбаз-Бек: По возвращении из Парижа, я намерен ехать в Тифлис и служить там.

Шараф-Ниса-Ханум (толкая ногою брошенныя картинки): В Париже, такой молодой человек как ты, может ли освободиться от влияния этих мятежниц, чтобы по возвращении мог вести жизнь порядочную; впрочем ты никогда не поедешь в Париж, а если поедешь, то тогда хвались, а не теперь...

(Из-за землянки слышен голос Гатам-Хан-Аги, кличущего Шахбаза, который торопливо и уходит).

ОригиналWikisource (откроется в новом окне)CC BY-SA 4.0

ПереводчикМирза Фатали Ахундов, 1853dspace.nplg.gov.ge (откроется в новом окне)

ПримечаниеАвторский перевод: Комедии Мирзы Фет-Али Ахундова. Тифлис, 1853 (скан — Национальная парламентская библиотека Грузии). «Медведь, победитель разбойника» — в сценической переделке графа В. А. Соллогуба. Орфография осовременена. В скане недостаёт страниц 194–195 и 198–199 (комедия о Гаджи-Каре, действия III–IV); пропуски отмечены знаком […].

Предложите перевод

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Akademik Dorna cavab

Həzrət-əşrəf! Zati-alinizin göndərdiyi məktubdan aldığım gözəl təəssüratı ifadə etmək üçün söz tapa bilmirəm. Mən bu məktubda yeni əlifbama dair birinci dəfə olaraq, təsəlliverici sözləri oxudum. Açıq deməliyəm ki, mən öz layihəmin faydalı və əsaslı olmasına o qədər möhkəm əmin idim ki, onun tezliklə və hər yerdə tətbiq ediləcəyinə zərrə qədər şübhə etmirdim. Belə bir əhvali-ruhiyyə ilə mən özümü elə bir şəxslə müqayisə edirdim ki, o, özünün bütün zəifliyi ilə qarşısında duran ən böyük çətinlikləri aradan qaldıra bilər. Lakin sizin məktubunuzu oxuduqdan sonra, sizə bəslədiyim tam etimada baxmayaraq, öz fikrimi dəyişdim. Məndəki coşqunluq və sonsuz enerji, əql-səlim və sakitliklə əvəz edildi. Mən öz layihəmi bəşəriyyət üçün faydalı olan bir zəhmətin nəticəsi kimi müdafiə etmək haqqında düşünərək, aşağıdakı qərara gəldim.Mənim layihəm hazırda islam Şərqinin ruhuna uyğun olaraq, rəhbər kimi qəbul edilə bilməz. Çünki o qəbul edildikdə hazırda Asiya və Avropada mövcud olan əlifba ilə çap edilmiş və həmin əlifbada olan bütün kitabları ləğv etmək lazım gələrdi. Ona görə də olmazmı ki, həmin bu əlifbanı hazırda mövcud olan köhnə əlifba ilə bir sırada tətbiq edərək, cüzi zəhmətlə öyrənmək fikri qəbul edilsin. Necə ki, rus mülki əlifbası kilsə əlifbası ilə birlikdə bir-birinə mane olmadan eyni xalq tərəfindən yazılır və oxunur. Belə bir ehtimalın mümkün olacağını düşünərkən mən müsəlmanların onsuz da şikəstə, reyhani və sairə kimi, həm də oxumağı bacaran adamların əksəriyyətinə tanış olmayan xətlərə malik olduğunu nəzərdə tuturdum. Lakin burada bir fərq var ki, adlarını çəkdiyim xətlər, mənim əlifbam tətbiq edildiyi təqdirdə, hazırkı yazıdan fərqləndiyi qədər fərqli deyildirlər. Ancaq mənim əlifbamın çox mühüm üstünlüyü vardır. Onun vasitəsilə bütün tarixi və coğrafi əsərlərdə bol olan xüsusi adları doğru və düzgün oxumaq və yazmaq mümkün olacaqdır.

3 мин
A.F.Kruzenşternə

Qafqaz canişini baş idarəsi rəisi A.F.Kruzenşternə**Baş idarənin yazılı mütərcimi kapitan Mirzə Fətəli Axundzadənin məlumat vərəqəsi*

3 мин
Qeyd

1861-ci ilin sentyabr ayında Müsyö Berje vasitəsilə Tiflisdən Tehrana “Təmsilat”ımdan dörd nüsxəsini adları aşağıda qeyd olunan şəxslərə, yəni maarif naziri şahzadə Əliqulu Mirzəyə, əyalət nayibi şahzadə Fərhad Mirzəyə, ədliyyə naziri Abbasquluxan Cavanşirə və Müşirüddövlə Mirzə Cəfər xana göndərib, “Təmsilat”ın hər bir nüsxəsinin titul vərəqində bu sözləri yazdım. Yazdığım bunlardır:Zahiri baməzə və xoşagələn, batini isə başdan-başa moizə və nəsihətdən ibarət olan bu cür qəribə əsərlər müsəlman xalqları arasında məlum deyildi. Mən bu işin banisi oldum. Bu əsərlərdə mənim müsəlman camaatı arasında mövcud olan bəzi xoşagəlməz adətlərə və ənənələrə qarşı istehza yolu ilə etirazımı görənlər, bu etirazı mənim təəssübsüzlüyümə və xalqıma qarşı məhəbbətimin olmamasına yozmasınlar gərək! Çünki bu etirazlardan məqsədim ibrət dərsi verməkdir ki, başqaları bu kimi pis adətlərdən çəkinsinlər. Necə ki, açıq fikirli həkim şeyx Sədi rəhmətullah da öz “Gülüstan”ında Loğmanın dili ilə bu mətləbə işarə etmişdir: “Loğmandan soruşdular ki, ədəbi kimdən öyrəndin? Dedi: – Ədəbsizlərdən, yəni onların əməllərində hər şeydən ki, xoşum gəlmədi, ondan uzaqlaşdım”.

1 мин
Həzrət Sədirətpənaha

Həzrət-Sədarətpənahın yüksək nəsəbli hüzuruna Allah onun cəlalını daimi etsin!**Zati-ali imperatorzadə Qafqaz cani- şini xidmətində islam dilləri mütərcimi mayor Mirzə Fətəli Axundzadədən*

2 мин

Стихи других поэтов