Miladi 1768 tarixində Yum adlı bir ingilis həkimi Hind və Bombey müsəlman alimlərindən bu fəlsəfi məsələni soruşmuş və onlardan cavab istəmişdir. Lakin bu vaxta qədər islam alimləri tərəfindən bu məsələyə aid qəti, qaneedici bir cavab verilməmişdir.

Məsələ budur:

Hər varlığa bir səbəb lazımdır, çünki heç bir varlıq öz-özünə vücuda gələ bilməz. O halda bir varlıq olan bu kainat da var ola bilmək üçün bir səbəbə möhtacdır ki, bu səbəb onun yaradanıdır.

Bu bir əqidədir ki, hər millətin şəriətçiləri filosoflara qarşı üluhiyyətin isbatı üçün dəlil gətirirlər. Bu əqidənin rəddinə filosoflar cavab verirlər:

Bu halda səbəb də öz-özlüyündə bir varlıqdır, buna da başqa bir səbəb lazım gəlməlidir; o başqa səbəb də eyni surətdə, nəticədə nəhayətsizdir. Bu keyfiyyət isə ağılabatan deyildir. Çünki ağlın hökmünə görə səbəblərin silsiləsi bir yerdə dayanmalıdır, yoxsa silsilələnmə lazım gəlir. O halda ağlın hökmünə görə hər varlığa səbəb lazım olması xüsusda şəriətçilərin gətirdikləri dəlillər yanlışdır.

Doğrudan da şəriətçilərin, səbəbiyyəti sübut etmək barəsindəki dəlillərinin zəifliyi gün kimi aydındır. Filosoflar şəriətçilərə deyirlər:

Səbəblərin silsiləsi ya sonsuz olaraq uzanmalıdır, ya da siz bir yerdə duraraq e’tiraf etməlisiniz ki, varlıqlardan bir varlığa səbəb lazım gəlmir.

Birinci surətdə silsilələnmə lazım gəlir, ikinci surətdə isə varlıq üçün səbəbiyyət rəf’ olur və sübut olunur ki, vücud səbəbsiz ola bilər.

O halda biz nə dəlil ilə təsdiq etmirik ki, o səbəbsiz vücud yaradıcı ləqəbi ilə mə’ruf olan, mövhum və şübhəli vücud deyil, bu görülən və hiss edilən kainatın özüdür?

Pəs, ey şəriətçilər, siz nəyə istinadən deyəcəksiniz ki, kainatın varlığına bir səbəb müqəddəm olmalıdır? Halbuki, bizim və sizin e’tiqadımıza görə müəyyən bir yerdə dayanmaq zəruridir.

O halda, aya, incəlikləri sezən ağlın fitvası ilə bu kainatın öz varlığında dayanmağımız layiq deyildirmi?

Şəriətçilər bu e’tirazı rədd etməkdə aciz olub, istər-istəməz cavab verirlər: Biz varlığı iki qisim bilirik. Onlardan biri varlığı mümkün olandır ki, bu kainatdır və bu varlığa səbəb lazımdır. O birisi, vacibülvücuddur ki, cənab Allahın zatıdır, bu varlığa səbəb lazım deyil. Bəli, biz silsilələnmə qorxusundan bir yerdə dayanmağa məcburuq. Lakin varlığı mümkün olan bu kainatda durmuruq, çünki ona səbəb lazımdır, bəlkə vacibül-vücud cənab Allahda, – ki varlığı mümkün olanın səbəbidir, amma özünə səbəb lazım deyildir, – dayanırıq. O halda bu dəlil ilə üluhiyyətin və yaradanın sübutu çətin olmaz.

Əgər varlığın mümkün və vacibə bölünməsi mö’təbər olsaydı, bu dəlili mö’təbər saya bilərdik.

Şəriətçilərin nəyə istinadən varlığı mümkün və vacibə böldüklərini mülahizə edək.

Şəriətçilər deyirlər ki, biz əşyanı səbəbə möhtac görürük; məsələn, nütfə doğurana möhtacdır, toxum ağaca möhtacdır. Elə isə bu əşya toplusu olan kainat da səbəbə möhtac olur. Bu halda kainat varlığı mümkün olandır və onda dayanmaq mümkün deyildir. Bu təsəvvürlə biz hökm edə bilərik ki, səbəbə lüzumu olmayan bir varlıq olmalıdır, o da vacibül-vücuddur. Bu mə’nada ki, öz varlığında başqa varlığa möhtac deyildir; bəlkə onun özü bu kainatdan ibarət varlığı mümkün olanın səbəbidir. Bu vacibül-vücudda dayanaraq onu Allahdan başqa hər şeyin səbəbi saymalıyıq.

Filosoflar bu e’tiqadı bu dəlil ilə e’tibar dərəcəsindən salırlar.

Ey şəriətçilər! Əşya öz mahiyyət və əslində səbəbə möhtac deyil, o ancaq bir növdən başqa bir növə, bir haldan ayrı bir hala keçməsində və növləşməsində səbəbə möhtacdır. Məsələn, nütfə və toxum öz mahiyyət və zatında deyil, bir halətdən başqa bir halətə keçməsində və növləşməsində doğurana və ağaca möhtacdır. Bizim münaqişəmiz növləşmədə və dəyişmədə deyil, varlıqdan məqsədimiz əşyanın mahiyyətidir və bu mahiyyət bu varlıqdır! – heysiyyətincə tamamilə yoxluğun ziddidir, külli-varlıq heysiyyətincə kamil və əhatəedicidir; yə’ni maddeyi-kəsəratın cəmedicisidir. Kəsərat isə öz növləşmə və dəyişmələrində bir-birinə möhtacdır. O halda əşyanın mahiyyəti vacibülvücuddur və əşyanın məcmuu olan kainat başqa mahiyyətə möhtac deyildir və bir səbəbə lüzumu yoxdur və kainatı mahiyyətcə varlığı mümkün saymaq olmaz və səbəbə də möhtac olmasını düşünmək olmaz. Əks təqdirdə silsilələnmə göz önündədir. Vahid və vacib bir varlıq olan əşyanın mahiyyətinə, yoxluq nə sibqət etmişdir, nə də onun sonu olacaqdır. Əşya mahiyyətinin nə əvvəli var, nə də sonu olacaqdır. Amma onun çoxluqdakı növləşmə və dəyişmələri dənizin mədd və cəzri kimi sonsuz bir şəkildə görünür və müşahidə olunur.

Bu dəlili eşitdikdən sonra şəriətçilər filosoflarla mübahisələrində sükut edib heyrətlərindən mat və mütəhəyyir olarlar.

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

İkinci məclis

ДЕЙСТВИЕ ВТОРОЕ(Сцена происходит на Хачмазских горах. На покатости горы разбиты две палатки в 50 шагах одна от другой; немного пониже от этих палаток устроен деревянный навес, под которым сделана кирпичная большая печь для расплавки различных металлов. К ней приделан и мех; возле нея лежат кучи разломанной меди, приготовленной для расплавки и превращения в серебро; около же одной палатки устроен балаган. Одну из палаток занимает сам Молла-Ибрагим-Халил, обладатель философского камня, другую ученик его, Молла-Гамид; в балагане же находится поклажа Дервиш-Аббаса, служителя первого. Десять часов утра. Молла-Ибрагим-Халил в простом костюме идет к палатке своего ученика, кличет его по имени; тот выходит и становится перед ним с почтительным видом).

18505 мин
Üçüncü məclis

ДЕЙСТВИЕ ТРЕТИЕ(Сцена происходит там-же Молла-Ибрагим-Халил утром сидит у себя в палатке, на молитвенном ковре, в полном форменном костюме, с чалмою на голове, с четками в руках, и продолжает чтение начатой утренней молитвы наизусть; пред ним, скрестивши руки на пояс, стоит Молла-Гамид, его ученик.)

18504 мин
Dördüncü məclis

ДЕЙСТВИЕ ЧЕТВЕРТОЕ(Сцена происходит там-же. Молла-Ибрагим-Халил, в тридцатый день утром, после первого свидания с Нухинцами, замечает вдали едущих Нухинцев и второпях надевает белый передник, засучивает рукава, в простом домашнем костюме, без чалмы, выходит из палатки и, стоя перед нею, кличет своего ученика Молла-Гамида; тот является и получает от него следующия приказания).

18506 мин
Hekayəti Müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli şah cadükuni məşhur

Действующия лица:МУСЬЕ ЖОРДАН, ботаник, Парижанин, 40 лет.

18501 мин

Стихи других поэтов