Beşinci məclis
Beşinci məclis vaqe olur obada. Heydər bəy alaçığın içində oturubdur, bir gün irəli toy edib gətirdiyi gəlini ilə. Çöldə zurna-qaval çalırlar. Cahıl uşaqlar oynuyub söz oxuyurlar.
H e y d ə r b ə y: Allah, kərəminə şükür! Yuxudur, görəsən, ya zahirəndir ki, mən səninlə qabaqqabağa oturmuşam. İki il çöllərdə dərdinlə gün keçirib axır ki, arzuma yetişdim. Bu nemətin şükrünü yerinə yetirə bilmənəm.
S o n a x a n ı m: Heydər bəy, səni allaha and verirəm ki, bundan sonra dəxi gəzməyə getməyəsən! Vallah, dəxi mənim ayrılığa tabım yoxdur. Allah eləməmiş, əgər sənin başına bir iş gələ, ya qaçaq olasan, ya tutulasan, mən dünyada sağ qala bilməyəcəyəm. Bundan sonra
səni bir gün görməsəm, öləcəyəm!
H e y d ə r b ə y: Xatircəm ol! Quldurluğa, oğurluğa hərgiz getməyəcəyəm. Naçalnik də mənə dililə tapşırıbdır. Amma bir yaxşı qazanc yolu tapmışıq. İnşallah sən özün də ona mane olmazsan. Bir artıq iş deyil.
S o n a x a n ı m: De görüm, necə işdir?
H e y d ə r b ə y: Özün bilmirsən? İyirmi beş gün bundan irəli sənə demədim ki, Hacı Qaradan pul götürüb qaçaq mala gedirik? Onda razı olmurdun. İndi xeyrini gördünmü? Gedib gətirən kimi Qarbağ bazarında satıb mayasını verdik Hacı Qaranın oğluna, qazancını götürüb gəldik.
Yoldaşlarım da bu səfər paylarını mənə verdilər. On günün içində xarc çəkib el adətincə toy edib səni gətirdim. Əgər sənin sözünə baxıb getməsəydim, ya gərək səni götürüb qaçaydım, ya indiyədək gərək atan evində qalaydın.
S o n a x a n ı m: Bəs deyirlər ki, axır qadağandır, gedib gələnlərə tənbih edirlər.
H e y d ə r b ə y: Əlbəttə, acizləri həmişə tuturlar. Malını alıb tənbih edirlər. Amma mənə kim yavuq gələ bilər!
S o n a x a n ı m: Bəs sənin qabağına heç çıxan olmadı?
H e y d ə r b ə y: Niyə olmadı? Onu birdən çıxdı, qorxutdum, hamısı qaçdı, getdi.
S o n a x a n ı m: Ay aman, Heydər bəy, bu iş də xatalı işə bənzəyir! Doğrusu, mən buna da razı deyiləm! Hacı Qaraya sifariş edəcəyəm ki, dəxi sizə pul verməsin, sizi tovlaşdırıb aparmasın. Vallah bu işi də fikir edəndə ürəyim əsir!
H e y d ə r b ə y: A qız, nə var ki, ürəyin əsir? (Sona xanımın boynunu qucaqlayıb üzündən öpür.) A qurbanın olum, bəs nə işə yapışım? Bəs nə ilə səni saxlayım?
S o n a x a n ı m: (başlayır ağlamağa) Əl çək, bu işdən də əl çək! Mən atam evindən gətirdiyim cehiz ilə bir il yaxşı dolannıq. Sonra bir yaxşı iş tapmasan, özün bil!
H e y d ə r b ə y: Bəs qoy, bir-iki dəfə də gedim, yoldaşlarımın borcun verim, sonra deyərsən dəxi getmənəm.
S o n a x a n ı m: (ağlaya-ağlaya) Heç bir dəfə də qoymanam! Yarım dəfə də qoymanam! Qoy yoldaşların gözləsinlər!
H e y d ə r b ə y: Axır şərtimiz belə idi. Getməsəm, pullarını istəyirlər, gözləməzlər.
S o n a x a n ı m: Sənin işin olmasın, anama sifariş edərəm, atama deyər, onları sakit edər.
H e y d ə r b ə y: Yaxşı, amma mən heç bilmirəm ki, sən nədən ehtiyat edirsən?
S o n a x a n ı m: Mən ondan ehtiyat edirəm ki, genə sənin adın çəkilə, işə düşəsən, mən günü qara olam.
H e y d ə r b ə y: Boş-boş xəyal eləmə. Bu heç vaxt olmaz!
S o n a x a n ı m: Çifayda mən dincələ bilmirəm. Ürəyim yarpaq kimi əsir. Elə bilirəm ki, səni əlimdən alacaqlar.
Bu halda Hacı Qaranın arvadı Tükəz içəri girir.
T ü k ə z: A başına dönüm, mənim ərimi neylədiniz, mənim ərimin başına nə iş gəldi? Siz hamınız gəlibsiniz. Onun nə özü var, nə nökəri var!
H e y d ə r b ə y: Ay arvad, hələ bu vaxtadək gəlib çıxmayıbdır?
T ü k ə z: Xeyir. Axır bu nə iş idi eylədiniz? Kişiciyi tovluyub aparıb avara saldınız! Yoxsa ölümə verdiniz?
H e y d ə r b ə y: Ay arvad, qorxma, görəsən kəndlərin hansında əylənibdir, gələr çıxar, fikir eləmə!
T ü k ə z: Kəndlərdə əylənməz. İndiyədək başı əlində olsaydı, gələrdi. Mən ərimi sizdən istəyirəm! Gərək mənim ərimi necə ki, aparıbsınız, elə də mənə tapşırasınız!
H e y d ə r b ə y: Bizə məhsil vaqe oldun? Ərin uşaq deyildi, nabaliğ deyildi, biz onu tovluyub aparaydıq. Biz ona bir təklif elədik, öz xeyrini yoxladı, qoşuldu bizə getdi hər yerdə muğayat olub, qorxulu yerlərdən ötürüb yola saldıq. Dəxi biz nə eləyək ki, gəlib çıxmayıbdır. Çıx get, başımı ağrıtma!
T ü k ə z: Gedirəm murova, Naçalnikə şikayət etməyə. Mənim ərimi siz itiribsiniz! Bu halda qışqırıq qopur, murov və Naçalnik adamları ilə alaçığı çevirirlər.
M u r o v: Naçalnikin buyuruğudur ki, heç kəs yerindən tərpənməsin.
H e y d ə r b ə y: (qabağa çıxıb) Murov, Naçalnikin qərəzi nədir, buyursun görüm! Burada təqsirli yoxdur ki, ondan qaça.
M u r o v: Təqsirli var, ya yoxdur, ancaq Naçalnik Heydər bəyi görmək istəyir.
H e y d ə r b ə y: Heydər bəy mənəm, hər nə qulluğunuz var, buyurun!
N a ç a l n i k: (irəli yeriyir) Heydər bəy, sən mənim nəsihətimi eşitməyib genə yaman işə qoşuldun? İndi gərək mənim ilə qalaya gedəsən!
Sona xanım başlayır titrəməyə, ağlamağa.
H e y d ə r b ə y: Naçalnik, sən mənə buyurmuşdun ki, oğurluğa, quldurluğa getmə. Əgər mən sənin sözündən çıxmışam, mənim yerim Sibirdir.
N a ç a l n i k: Bəli, çıxıbsan! On gün bundan irəli Arazdan bir az yuxarı Əylis ermənilərini soyub ipəklərini alıbsınız. İş aşkar olubdur. Yaxşısı odur ki, tənbihin yüngül olmaq üçün boynuna götür, yoldaşlarını nişan ver.
H e y d ə r b ə y: Naçalnik, buyurursan ki, bu iş aşkar olubdur. Amma mən bir adamı soymamışam. Əgər bir kəs məmim üzümə durub bu sözü desə, mən qanımı sənə halal eylədim
N a ç a l n i k: Yaxşı, Xəlil yüzbaşı, o erməniləri bura çağır!
Xəlil yüzbaşı Ohan yüzbaşını öz dəstəsi ilə irəli gətirir.
N a ç a l n i k: Ohan yüzbaşı, bu idimi sizə rast gələn?
H e y d ə r b ə y: Naçalnik, hər belə mujik sözünə etibar edib məni bədbəxt etməyin!
O h a n: Başına dönüm, mən hərgiz mujik deyiləm. Mən iyirmi ildir vilayət böyüklərinə qulluq edirəm. İyirmi rizaməndlik kağızım var. Keçən il mənə gümüş medal yazmışdılar! Alın, bu kağızları bir oxuyun, görün! (Kağızları göstərir.)
N a ç a l n i k: Hələ mənə sənin qulluqlarını bilməyə vaxt yoxdur. Gördüyün işi söylə!
O h a n: Başına dönüm, mənim bəylik üçün şəhadətnaməm dəxi var! Alın, oxuyun! Şəhadətnaməsini cibindən çıxarıb uzadır Naçalnikə.
N a ç a l n i k: Olan, sözünü de, nəcabətini isbat eləmək qoy sonraya qalsın!
H e y d ə r b ə y: Naçalnik, bu şəhadətnamələrin yüzü bir pula dəyməz. Zatında şübhə olanlar öz həsəbləri üçün şəhadətnamə qayırarlar.
O h a n: Bu sözü Naçalnik hüzurunda deməyib bir başqa yerdə mənə desəydin, bu tüfəng ilə sənə cavab verərdim! (Əlin uzadır tüfənginə, sonra Naçalnikə mütəvəcceh olub) Başına dönüm, mən bu axırıncı nüfus dəftərində bəy yazılmışam. İndi bu mənim bəyliyimi istəyir batırsın. Haqq elə, mən bədbəxt olmuyum.
N a ç a l n i k: Bu saatda buyuraram sənə əlli çubuq vurarlar. Bəyliyi lap unudarsan, əgər sualıma cavab verməsən! Səndən mən soruşuram ki, bu idimi sizə rast gələn?
O h a n: Bəli, başına dönüm, bu idi bizim üstümüzə yoldaşları ilə tüfəng və qılınc çəkən! İyirmi yaraqlı-əsbablı atlı idilər. Biz ancaq on adam idik. Əgər bizdən çox olmasaydılar, sizin dövlətinizdən, buları tutardıq. Elə ki, bizdən ötüblər, gedib Əylis ermənilərini soyublar.
H e y d ə r b ə y: Naçalnik, tamam danışdığı sözlər böhtandır!
N a ç a l n i k: Tatar tayfası tamam yalançı olar. Sən də o cümlədənsən, sözünüzə etibar eyləmək müşgüldür. Birisi də yaraqlı-əsbablı, iki tuğlu ermənini əyliyib soyurmuş. İndi aşkara yalan deyir ki, guya ermənilər onu soymaq istirlərmiş.
H e y d ə r b ə y: Mən bilmirəm ki, o kişi kimdir. Mən Qarabağın tamam yaxşı-yaman adamların tanıram. Onu görsəm billəm ki, onun sözü doğrudur, ya yalandır. Sənin başına and olsun ki, həqiqətini ərz eylərəm!
N a ç a l n i k: Xəlil yüzbaşı, o tutulan kişini bura gətirin! (Xəlil yüzbaşı gedib Hacı Qaranıhüzura gətirir.)
N a ç a l n i k: De görüm, bu kimdir, necə adamdır?
H e y d ə r b ə y: Naçalnik, mən bunu tanıyıram. Sənin başına and olsun ki, bu adam soyan deyil, ermənilər xilaf ərz ediblər.
N a ç a l n i k: Xəlil yüzbaşı, erməniləri gətir.
Xəlil yüzbaşı tuğluları gətirir.
N a ç a l n i k: Heydər bəy, odur ki, sənin sözünə etibar etmirəm! Axır özün bir fikir elə: bu ermənilər adam soyandırmı? Amma bu kişi deyir ki, guya bunlar onu soymaq istəyirlərmiş!
H e y d ə r b ə y: Belə deyil, bu kişi də yalan danışır.
N a ç a l n i k: (acıqlanmış) Bəs necə olmaq gərək? Məlum ki, hamınız yalan danışırsınız! Hamınız tənbihə layiqsiniz! Mən gərək səni aparam!
H e y d ə r b ə y: İxtiyar sənindir.
S o n a x a n ı m başlayır titrəməyə.
N a ç a l n i k: (Hacı Qaraya) A kişi, sən axır nə səbəbə bu erməniləri əyləmişdin?
H a c ı Q a r a: Başına dönüm, mən öz kəsb-karım ilə dolanan adamam, heç vaxt yol kəsmək mənim işim deyil. Həmişə alış-veriş eylərəm. Padşaha çox qulluqlar etmişəm.
N a ç a l n i k: Padşaha sən nə qulluq etmisən, a kişi?
H a c ı Q a r a: Başına dönüm, on beş ildir padşah gömrüyünə ildə əlli tümən xeyir verirəm.
N a ç a l n i k: Bəli, çox böyük qulluqlar edibsənmiş! Əlhəq böyük mərhəmətə nail imişsən!
H a c ı Q a r a: Bəli, başına dönüm, bu qulluqlarıma görə gərək mənə qızıl medal veriləydi, nəinki...
N a ç a l n i k: Bəli, sənin kimi qulluq edənlər çoxdur. Verdiyiniz pulları da gərək verib qızıl medal qayıtdıraq, genə özünüzə dağıdaq. Cəfəngiyyat danışma! De görüm, erməniləri niyə əyləmişdin?!
H a c ı Q a r a: Başına dönüm, onlar məni əyləmişdilər.
M k r t ı ç: Qurbanın olaq, yalan deyir, bu bizi soymaq istəyirdi!
Bu halda Cavanşir murovun yasavulu yetişib.
Y a s a v u l: (Naçalnikə) Ağa, murovunuz əylisliləri soyan quldurları tutub, tamam ipəkləri alıb, özlərini dustaq edib. Məni qulluğunuza göndərdi ki, bu xüsusda ərz edim. Dalınca əhvalatı yazı ilə bildirəcək.
M u r o v: Yəqin ki, genə tatardırlar.
Y a s a v u l: Bəli.
N a ç a l n i k: Yoxsa xəyal edirdin ki, ingilis ya firəngdirlər?
O h a n: Başına dönüm, quldur həmişə tatardan olar. Bizlərdən heç vaxt quldur olmaz!
N a ç a l n i k: Kəs səsin, bu sizin doğruluğunuzdan deyil. Ondan ötru ki, cürət edə bilmirsiniz və bacarmırsınız!
Y a s a v u l: Ağa, murov bir qaçaqçı da yük ilə tutub göndəribdir.
Hacı Qaranın rəngi qaçır.
N a ç a l n i k: Hardadır? Hüzura gətir!
Yasavul gedir
H e y d ə r b ə y: Naçalnik, indi sizə məlum oldu ki, mən quldur deyiləm?
O h a n: Ağa, o tutulan quldurlar bişək bunun yoldaşlarıdırlar.
N a ç a l n i k: Həqiqət olunar.
Bu halda yasavul Kərəməlini hüzura gətirir. Hacı Qara onu görən kimi «vay» edib özündən gedir.
N a ç a l n i k: (təəccüblə) Bu necə işdir? Bu kişi niyə özündən getdi? Bunu ayıldın görək!
Murov su tökür, Heydər bəy, Xəlil yüzbaşı qolun boğur, Hacı Qara gözün açır.
N a ç a l n i k: A kişi, sənə nə gəldi özündən getdin?
Hacı Qaranın dili tutulur.
N a ç a l n i k: A gədə, doğrusunu de, səni buraxaram. Bu kişi səni görəndə niyə özündən getdi?
K ə r ə m ə l i: Bilmirəm, başına dönüm.
N a ç a l n i k: Sən kim ilə, haçan qaçaq mala getmişdin?
K ə r ə m ə l i: Mən heç kim ilə və heç vaxt qaçaq mala getməmişdim.
N a ç a l n i k: Nə danışırsan? Səni yükün üstündə tutublar, necə dana bilərsən?
K ə r ə m ə l i: Mənim o yükdən heç xəbərim yoxdur.
N a ç a l n i k: Bəs o mal kimindir?
K ə r ə m ə l i: Bilmirəm.
N a ç a l n i k: Bəs sən at üstündə deyildin?
K ə r ə m ə l i: Bəli.
N a ç a l n i k: Bəs yükü atın üstünə kim qoyubdur?
K ə r ə m ə l i: Şeytan qoyubdur, mənim ondan xəbərim yoxdur.
N a ç a l n i k: Əzizim, biz şeytanı səndən yaxşı tanıyırıq. Ondan çox iş baş verər. Amma o qaçaq mal alış-verişi eləməz. Doğrusunu de, yoxsa dərini soyaram.
H e y d ə r b ə y: Naçalnik, bir ərzim var.
N a ç a l n i k: De görüm.
H e y d ə r b ə y: Qulluğunuzda çox-çox müqəssirəm, amma təqsirimi boynuma götürürəm. Bu kişini mən iki yoldaşım ilə qaçaq malı gətirməyə aparmışdım. Bu tutulan onun nökəridir. Çün bu çox xəsis olduğu üçün malı tutulduğundan ötrü özündən getdi. Erməniləri də malının qorxusundan yolda əyləmiş imiş.
N a ç a l n i k: (Heydər bəyə) Mətləb məlum oldu. Bəs yoldaşların kim idi?
H e y d ə r b ə y: Əsgər bəy, Səfər bəy.
N a ç a l n i k: (murova) Onları çağır, gətir!
M u r o v: Bu saatda! (Murov bir yasavul göndərir.)
N a ç a l n i k: (Heydər bəyə) Bəs niyə utanmadın, dedin ki, O h a n yalan danışır?
H e y d ə r b ə y: Ohan həqiqətdə yalan danışdı. Ondan ötrü ki, hamı bir yerdə altı adam idik, qaçaq mal gətirirdik. Dörd yükümüz var idi. Bunlara rast gəlib qorxudub qovduq, çıxıb getdik. Sənin başın üçün. Əylis ermənilərinin soyulmağından bizim xəbərimiz yoxdur! (Bu
halda yasavul Əsgər bəyi, Səfər bəyi gətirir.)
N a ç a l n i k: Heydər bəy, yoldaşların bulardımı?
H e y d ə r b ə y: Bəli, bulardır!
N a ç a l n i k: Heydər bəy, əgərçi quldurluq cəhətindən sənin təqsirin yoxdur, amma çün başbortsuz sərhəddən o taya keçib, qaçaq mal keçirib, murov göndərən qarovulların üstünə qılınc və tüfəng çəkibsiniz, zakona görə gərək mən bu saat sizi dustaq edib qalaya aparam.
H e y d ə r b ə y: İxtiyar sənindir, Naçalnik!
S o n a x a n ı m: (yeriyib Naçalnikin ətəyindən tutur) Qurbanın olum, məni öldür, onu aparma! Məni bisahib qoyma!
N a ç a l n i k: Heydər bəy, bu kimdir?
H e y d ə r b ə y: N a ç a l n i k, bu mənim arvadımdır. Dünən toy edib gətirmişəm. Bu bədbəxtliyimə bais budur!
N a ç a l n i k: Necə məgər?
H e y d ə r b ə y: Naçalnik, biz bir-birimizi nəhayətdə sevirdik. İki il idi qovuşmaq həsrətini çəkirdik. Pul tapmırdım toy edim. Axır ki, qaçaq mal gətirib satdıq, qazancı ilə toy elədim, bunu gətirdim. Kaş öləydim, bu günü görməyəydim.
S o n a x a n ı m: Başına dönüm, padşahın başına çevir! Qul xatasız olmaz, ağa kərəmsiz. Yaz bu işi yuxarı bildir, bəlkə mənim göz yaşıma rəhm eləyələr. Mən dilimdən kağız verirəm ki, bundan sonra Heydər bəyi heç bir yaman işə qoymuyam.
H e y d ə r b ə y: Naçalnik, mən hazıram ki, bu təqsirimi öz qanım ilə Dağıstanda padşahın düşmənlərinin qabağında yuyam.
N a ç a l n i k: (murova) Vallah yazığım gəlir bu biçarələri bir-birindən ayırmağa. Görəsən mən bu işi yuxarı bildirənədək bunları zaminə vermək olarmı?
M u r o v: Olar.
Ə s g ə r b ə y: Naçalnik, biz də düşmən qabağında qılınc çalmağa hazırıq!
N a ç a l n i k: (murova) Bunları zaminə ver, ta yuxarıdan cavab gəlincə.
M u r o v: Baş üstə!
Bu halda Hacı Qaranın arvadı Tükəz içəri girib, Naçalnikin ayağına düşüb
T ü k ə z: Başına dönüm, mənim ərimi mənə ver!
N a ç a l n i k: (Hacı Qaraya) Kişi, dəxi qaçaq mala getməzsən ki?
H a c ı Q a r a: Tövbə olsun, Naçalnik! Tövbə, tövbə! Gecə-gündüz sənə dua edəcəyəm ki, məni bu əməldən qaytardın!
N a ç a l n i k: (murova) Bunu da zaminə ver.
H a c ı Q a r a: Başına dönüm, bəs malım necə olsun?
N a ç a l n i k: O barədə səbr elə.
H a c ı Q a r a: Qurbanın olum, malım yetişməsə ölləm!
N a ç a l n i k: Özün bil. Xəlil yüzbaşı, Hacı Qaranın nökərin və tuğluları da burax getsinlər. (Bəylərə) Sizin nəcabətinizə hərgiz layiq deyil ki, yaman əməllərlə özünüzü bədnam edib ümənayi-dövlətin nəzərində xar və zəlil olasınız. Necə ki, oğurluq, elə də qaçaq mala getmək dövlət tərəfindən qadağandır. Padşahın əmrindən çıxan—allahın əmrindən çıxan kimidir. Allahın əmrindən çıxana o dünyada qəzəb yetişər; padşahın əmrindən çıxana bu dünyada; allahın əmrin bitirənə behişt var, padşahın əmrini bitirənə mərhəmət və şəfəqqət. Ümənayidövlətin rəhmi çoxdur; olur ki, sizin bu təqsirinizi bağışlanlar. Amma bundan sonra gərəkdir niyyəti-xalis ilə dövlətə sədaqətəndiş olub, hər bir xüsusda yaman xəyalları başınızdan çıxardasınız!
B ə y l ə r: Can-baş ilə nəshətini qəbul edirik, Naçalnik!
N a ç a l n i k: (S o n a x a n ı mın əlindən tutur) Bax, sənin gözəlliyinə və göz yaşına Heydər bəyi səndən ayırmadım. Ondan yaxşı muğayat ol, genə bir pis iş tutmasın! Ta yuxarıdan cavab gəlincə.
S o n a x a n ı m: Mənim başım üstə, Naçalnik! Arxayın ol! Özümü öldürrəm ki, onu yaman işə qoymanam.
N a ç a l n i k: Çox-çox razıyam! Sənin zamınlığın hər kəsin zamınlığından etibarlıdır. Xudahafiz! (İstiyir getsin.)
H a c ı Q a r a: Başına dönüm, Naçalnik, murovun yasavulları məni tutanda cibimdən yarım abbasımı çıxardıblar, buyur versinlər!
N a ç a l n i k: (murova) Buyur, bu saatda bunun pulunu versinlər! Yasavulların gərək belə əməlləri tərk ola!
H a c ı Q a r a: Allah sənin ömür və dövlətini artıq eləsin, ağa! Nə qədər bədənimdə canım var, sənin bu şəfəqqətini unutmayacağam!
N a ç a l n i k uzaqlaşır, dalısınca da adamlar.
Pərdə salınır.
ДЕЙСТВИЕ ПЯТОЕ
(Сцена происходит спустя дней 12-ть после ареста Гаджи-Кара в кочевье. Гейдар-Бек сидит в кибитке вместе с своею женою, на другой день после свадебного вечера. На дворе играет зурна; поются поздравительныя песни, молодые люди пляшут).
Гейдар-Бек: Благодарю тебя, Аллах, за счастие мне дарованное! не знаю — восне или наяву вижу тебя, Сона! Два года в бегах я скитался по горам и лесам... грудь моя была всегда полна страданиями любви к тебе; наконец пламенное желание мое исполнилось: я соединился с тобою, немогу вполне возблагодарить Бога за настоящее мое блаженство!
Сона-Ханум: Теперь, если хочешь, чтобы Аллах продлил это блаженство, то перестань ходить на прогулку, потому что я не могу в другой раз перенесть разлуки с тобою; если опять придется тебе быть в бегстве, то я непременно умру с горя.
Гейдар-Бек: Не безпокойся! на воровство и разбой я не пойду в другой раз, и сам Начальник просил меня об этом; только буду ходить за контрабандою. Сама ты знаешь, что контрабанда доставила мне возможность сыграть нашу свадьбу.
Сона-Ханум: Разве за это не полагается наказания?
Гейдар-Бек: Полагается, если узнают и поймают, а меня кто узнает и поймает!
Сона-Ханум: Помилуй, как можно, чтобы тебя не узнали, если будешь продолжать заниматься контрабандою! это пустая надежда, что тебя не узнают; я не согласна, чтобы ты занимался этим делом; я все-таки за тебя что-то опасаюсь, сердце трепещет при одной мысли об этом!
Гейдар-Бек: Зачем же сердце без причины трепещет? ведь надобно же иметь какой нибудь способ к существованию?
Сона-Ханум: Нет, я не пущу тебя ходить за контрабандою; какое-то дурное предчувствие мучит меня!... мне кажется, что тебя будто преследует и за привезенный тобою франкский товар!...
Гейдар-Бек (целуя ее): Милая моя! прогони из сердца мрачныя мысли. Меня никто преследовать не будет. Если ты не соглашаешся, чтобы я впредь ходил за контрабандою, то я не огорчу тебя и не пойду.
(Является жена Гаджи-Кара, Тукез).
Тукез: Гейдар-Бек! где же мой муж и его нукер?
Гейдар-Бек: Его нет еще? мы уже 12 дней, как разстались с ним.
Тукез: Где же вы его оставили? зачем вы его соблазнили и взяли с собою?
Гейдар-Бек: Небезпокойся, верно он в какой нибудь деревне замешкался.
Тукез: Я требую от тебя моего мужа, ты взял его ты и отдай, — я за него опасаюсь.
Гейдар-Бек: Пошла прочь! как будто он ребенок был, что я мог его соблазнить и взять с собою. Жадность его побудила ехать с нами, чем мы виноваты?
Тукез: Я пойду жаловаться на вас Начальнику.
Гейдар-Бек: Ступай, жалуйся.
Сона-Ханум: Ради Бога, Тукез, неходи к Начальнику! я заставлю Гейдар-Бека отыскать твоего мужа, где бы он ни был, и доставить его тебе: иди и подожди в доме моей матери.
(Тукез удаляется, затем вдруг поднимается шум; Начальник и Заседатель вместе со свитою окружают кибитку).
Заседатель: Начальник приказывает не трогаться с места!
Гейдар-Бек: Что угодно Начальнику?
Заседатель: Начальник требует Гейдар-Бека.
Гейдар-Бек: Я Гейдар-Бек.
Начальник (подходя к нему): Гейдар-Бек! ты не исполнил моего совета и опять ходил на разбой... ты должен ехать со мною в крепость.
(Сона-Ханум начинает дрожать).
Гейдар-Бек: Начальник! пускай сошлют меня в Сибирь, если это правда! Кого я ограбил?
Начальник: Ты ограбил Аглисских Армян и отнял у них шелк; дело уже открыто: есть улика против тебя; я советую, для облегчения меры наказания, сознаться самому и объявить своих товарищей.
Гейдар-Бек: Если кто нибудь уличит меня в этом, я дарую вам мою кровь.
Начальник: Халил-Юзбаша! позови того Армянина.
(Халил-Юзбаша представляет Охана).
Начальник: Послушай! посмотри этот ли встретился с вашею командою?
Гейдар-Бек: Начальник! неужели вы поверите свидетельству таких мужиков против меня.
Начальник: Нужды нет, правду от всякого можно принимать, и от мужика и от дворянина.
Охан: Ваше Высокоблагородие! я вовсе не мужик; я уже 20 лет служу местным начальникам, имею около 15 аттестатов о своих заслугах, за храбрость и самоотвержение при поимке разбойников! Вот извольте посмотреть мои аттестаты.
(Подает Начальнику кучу аттестатов).
Начальник: Оставь их у себя, теперь некогда разбирать твои заслуги! Разскажи как была встреча ваша.
Охан: Я имею даже свидетельство о бекском моем достоинстве — извольте прочесть.
(Показывает свидетельство).
Начальник: Оставь свои доказательства о происхождении!...
Гейдар-Бек: Начальник! дети сомнительных отцов прибегают к чужим свидетельствам доказывая благородство своего рода.
Охан (Гейдар-Беку): Если бы ты произнес эти слова не в присутствии Начальника, а в другом месте, ответ ты получил бы из дула моего ружья!... Ваше Высокоблагородие! я в последнем комеральном описании записан беком, а этот хочет отвергнуть мое бекское происхождение. Окажи правосудие, дабы я не сделался несчастным...
Начальник (вспыхнув от досады): Я сей-час велю разложить тебя и дать тебе 50 розог, чтобы ты совершенно позабыл свое бекство, если не будешь отвечать прямо на мой вопрос!
Охан (задрожав от страху): Ваше Высокоблагородие! он вместе с товарищами встретил нашу команду с оружием в руках; нас было всего 10, а их 20, иначе мы поймали бы их. Мы убедились, что Аглисские Армяне были ограблены ими.
Гейдар-Бек: Начальник! он совершено ложно клевещет на меня.
Начальник: Вам, татарам, трудно верить, потому что вы ни в чем не сознаетесь; вот один из вас также не признается, что он ограбил Тугских жнецов. Халил-Юзбаша! подай его сюда.
(Халил-Юзбаша представляет Гаджу-Кара).
Начальник (Гейдар-Беку): Ты знаешь его?
Гейдар-Бек: Знаю. Он самый смирный человек и не разбойник и не вор.
Начальник: Так стало быть эти безоружные Армяне хотели его ограбить? какой ты вздор говоришь! ты сам первый разбойник, а этот твой товарищ; отдай свой кинжал ты арестант.
(Гейдар-Бек снимает кинжал. Сона-Ханум начинает дрожать; в это время является есаул от Джаванширского Заседателя.)
Есаул (Начальнику): Ваше Высокоблагородие! разбойники, ограбившие Аглисских Армян, все уже пойманы нашим Заседателем, вместе с ограбленным товаром; чрез три часа вы получите подробное письменное донисение.
Заседатель: Верно они татары же?
Есаул: Точно так Ваше Благородие.
Начальник (Заседателю): Неужели ты думал, что англичане или фразцузы?
Охан: Ваше Высокоблагородие! из нас никогда не бывают разбойников.
Начальник: Молчи! это не от вашей честности, а оттого, что вы не умеете...
Есаул: Ваше Высокоблагородие! Заседатель поймал одного низенького росту контрабандиста, на сером коне, с вьюком контрабанды, и препроводил вместе со мною к вам.
(Гаджи-Кара при этих словах переменяется в лице.)
Начальник (есаулу): Подай его сюда! (Есаул отходит). Ужасный народ! везде шалит: удерживаешь его от воровства, делается контрабандистом, останавливаешь от контрабандства, делается разбойником, — управляй им как хочешь!...
(Есаул представляет Карамали; Гаджи-Кара, при его появлении, с криком падает на землю, как от падучей болезни.)
Начальник (в изумлении): Что с ним случилось зачем он упал?
(Заседатель, Халил-Юзбаша суетятся привести его в чувство).
Начальник (к Карамали): От чего этот человек, при твоем появлении, упал на землю?
Карамали: Не знаю.
Начальник: Ты с кем ездил за контрабандою?
Карамали: Я ни с кем не ездил за контрабандою.
Начальник: Так; ты один ездил?
Карамали: Никогда и один не ездил.
Начальник: А чей же пойманный вьюк?
Карамали: Не знаю.
Начальник: Как же не знаешь! ведь тебя поймали на сером коне?
Карамали: Точно.
Начальник: Вьюк на нем же был? стало-быть ты сам положил вьюк на лошадь?
Карамали: Я никогда не клал его на нее.
Начальник: Кто же положил?
Карамали: Не знаю. Может быть чорт положил.
Начальник: Голубчик! мы чорта знаем; у него много проказ, но контрабандою он никогда не занимается; скажи правду, а то я шкуру сниму с тебя.
Гейдар-Бек: Начальник! позвольте мне доложить вам истину.
Начальник: Говори.
Гейдар-Бек: Я виноват пред вами и теперь сознаюсь в своей вине: я вместе с двумя другими товарищами собланнил этого человека (указывая на Гаджу-Кара), мы увели его с собою за контрабандою: пойманный товар принадлежит ему, а этот человек (указывая на Карамали) его нукер, а как он величайший скряга, то, увидя свой товар в ваших руках, упал на землю от чувства сильной горести; Армяне же остановлены были им на дороге также из опасения со стороны их за свой товар.
Начальник: Теперь дело объяснилось; кто же были твои товарищи?
Гейдар-Бек: Аскер-Бек и Сафар-Бек.
Начальник (Заседателю): Позвать их сюда!
Заседатель: Сей-час. (Посылает за ними есаула).
Начальник: Гейдар-Бек! ты не виноват в ограблении Армян; но ты контрабандист, по законам должен быть под арестом, — ты пойдешь со мною в Шушу.
Гейдар-Бек: Повинуюсь.
Сона-Ханум (схатив за сюртук Начальника, со слезами на глазах): Начальник! лучше вели убить меня, а его не увозите и не разлучайте меня с ним.
Начальник: Гайдар-Бек! кто она такая?
Гейдар-Бек: Это моя жена, я только вчера соединился с нею; она единственная виновница настоящего моего несчастия.
Начальник: Как так?
Гейдар-Бек: Мы друг друга сильно любили, я денег не имел, чтоб сыграть свадьбу, пошел за контрабандою и хотя осуществил свое намерение приобретенными деньгами, но попался в настоящую беду; теперь разлука с женою для меня хуже смерти.
Сона-Ханум: Умоляю вас! не разлучайте его со мною, я впредь его удержу от всевозможных дурных поступков.
(В это время приводят Аскер-Бека и Сафар-Бека, за ними является жена Гаджа-Кара и мать Сона-Ханум).
Начальник: Эти твои товарищи?
Гейдар-Бек: Точно так, Начальник; я за ваше великодушие вместе с товорищами готов смыть свою вину кровью, сражаясь против неприятелей.
Аскер-Бек и Сафар-Бек: Мы готовы заслугами загладить свой грех.
Тейбе-Ханум: Начальник! сжальтесь над моею дочерью, не разлучите ее с Гейдар-Беком: она у меня единственная дочь, она умрет от горести.
Начальник (Заседателю): Право мне жаль их. Нельзя ли их отдать на поруки, пока я донесу об этом деле высшему начальству?
Заседатель: Можно.
Начальник: Так распорядитесь об этом.
Заседатель: Слушаю.
Тукез (повергается к ногам Начальника): И моего мужа прикажите отдать на поруки.
Начальник (к Гадже-Кара, уже опомнившемуся): Будешь ли опять заниматься контаабандою!
Гаджи-Кара: Никогда не буду пускай я умру без покаяния, если в другой раз решусь на такое дело, я буду молиться за вас и попрежнему стану оказывать заслуги Правительству.
Начальник: Какия заслуги ты прежде оказывал?
Гаджи-Кара: Я ежегодно плачу до 50 туманов пошлины в таможню.
Начальник: Это ты считаешь заслугою?
Гаджи-Кара: Не я один и другие так считают; меня следовало-бы наградить золотою медалью за доставляемыя мною в казну выгоды.
Начальник: Так не тебя одного, а с другими вместе, но едва ли ваших денег достанет на вылитие вам медалей. (К Заседателю). Отдайте и его на поруки, отпусти и Армян и нукера этого купца.
Гаджи-Кара: Мой товар прикажите возвратить мне.
Начальник: Ну, этого ты подожди немного!
Гаджи-Кара: Я умру без него, Начальник.
Начальник: Как хочешь — воля твоя. (Обращаясь к Бекам). Вашему благородному происхождению неприлично марать себя дурными поступками; как воровство и разбой, так и контрабанда равномерно запрещены Правительством; кто нарушит повеления Царя, тот согрешит перед Богом: Царь наказывает виновных в этом мире, Бог взыскивает с грешных на том свете, а напротив, кто в этом мире исполнит волю Царя, тот удостоится наград и милостей от Него, и кто соблюдает Законы Божии, тот на том свете будет в раю. Начальство милостиво, оно может быть простит вас, но впредь вы должны с чистым сердцем доказывать в делах свою благонамеренность, удаляясь от всех предосудительных предприятий.
Беки: Душею принимаем ваше наставление!
Начальник (обращаясь к Сона-Ханум): Смотри хорошенько за мужем, он свободою обязан твоим слезам, моя красавица...
Сона-Ханум: Буду, и не допущу его до дурных поступков.
Начальник: Благодарю. Твое поручительство вернее поручительства других. Прощайте. (Хочет уйдти).
Гаджи-Кара: Начальник! есаулы, при ноимке меня, вынули из кармана моего пол-абаза; прикажите возвратить!
Начальник (Заседателю): Вели удовлетворить его и объяви есаулам, что я ужо приймусь за них за подобные их проделки.
Гаджи-Кара: Да умножит Аллах дни вашей жизни!
(Начальник уходит, за ним и прочие. Татары начинают опять играть в зурну, петь песни и плясать, потом расходятся).
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/axundzade-serguzesti-merdi-xesis-besinci-meclis
Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение
Другие произведения автора
ДЕЙСТВИЕ ВТОРОЕ(Театр представляет ущелье, в глубине холм.)
Üçümcü məclisДЕЙСТВИЕ ТРЕТИЕ(Декорация представляет внутренность кибитки; Заседатель сидит на скамейке; подле него переводчик, Машади-Курбан, Намаз и другие татары.)
Sərgüzəşti-vəziri-xani-LənkəranДействующия лица:СЕРАБСКИЙ ВЛАДЕТЕЛЬНЫЙ ХАН.
Aldanmış kəvakibВ начале владычества Сефевидов столицею Ирана был Казеин. Мухаммед-шах Сефеви после ряда разнообразных событий передал бразды правления своему сыну, Шах-Аббасу Первому. Описываемое нами событие произошло на седьмой год правления Шах-Аббаса Первого.Было начало весны, прошло три дня после Новруз-байрама, праздника Нового года. В три часа пополудни Шах-Аббас вел неторопливую беседу со своей любимой женой Сальми-хатун, как вдруг вошел главный евнух, Хаджи-Мубарек, и, низко поклонившись, сказал:
Стихи других поэтов
Aləm içrə zahirən çox mehribandır soxtalar,Qəlbiniz heç sınmasın kim əlamandır soxtalar
Küçük bir levhəEhtizaz etmədə hər yanda behişti-nəfəxat,Oqşuyor səhn çəmənzarı yenə ruhi-bahar.
Haqq nəsib eyləsin yenə varalumHaqq nəsib eyləsin yenə varalum,Bab-i-salam qapusundan girəlum,
Əbrvəş meh yüzüna zülf salandə sayəƏbrvəş meh yüzüna zülf salandə sayə,Sanki, bir ay dutulub, şur düşür dünyayə.