Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran
thumbnail
əni təmsili-güzarişi-əcib ki, keyfiyyəti dörd məclisdə bəyan olub itmamə yetir.
ƏFRADI-ƏHLI-MƏCALIS
L ə n k ə r a n v i l a y ə t i n i n x a n ı .
Mirzə Həbib – onun vəziri.
Ziba xanım – vəzirin əvvəlimci hərəmi.
Şölə xanım – vəzirin istəkli ikimci
hərəmi.
Nisə xanım – Şölə xanımın bacısı ki,
qızdır, vəzirin evində olur.
P ə r i x a n ı m – Şölə xanımın anası ki, o
da vəzirin evində olur.
Teymur ağa – xanın qardaşı oğlu ki,
Nisə xanıma aşiqdir.
H a c ı S a l a h – tacir.
Ağa Bəşir – vəzirin naziri.
Heydər – vəzirin fərraşı.
Kərim – vəzirin mehtəri.
Xacə Məsud Qara – vəzirin xacəsi.
Səlim bəy – xanın eşik ağası.
Q ə d i r b ə y S ə l i m b ə y – onun naibi.
Səməd bəy – xanın fərraşbaşçısı.
Əziz ağa – xanın pişxidmətbaşçısı.
Vəzirin bir neçə başqa fərraşları
və bir neçə bəylər.
Xanın bir neçə başqa fərraşları.
Bir neçə ərizəçilər xan imarətində.
ƏVVƏLIMCI MƏCLIS
Əvvəlimci məclis əlli il bundan əqdəm.1 dəryayi-Xəzərin kənarında, Lənkəran
şəhərində, vəzir Mirzə Həbibin evində vaqe olur. Vəzir oturubdur ikimci arvadının
otağında, qabağında əl-əl üstə, Hacı Salah durubdur.
Və z i r . Hacı Salah, eşitdim ki, Rəştə2 gedirsən doğrudurmu?
H a c ı S a l a h . Bəli, ağa!
Və z i r . Hacı Salah, sənə bir qulluq buyuracağam, gərəkdir bitirəsən.
Onun üçün səni çağırtmışam.
H a c ı S a l a h . Buyur, ağa, can-baş ilə bitirməyə hazıram!
Və z i r . Hacı Salah, gərəkdir Rəştdə bir nimtənə tikdirəsən. Yeri
abi zərbəftdən ki, misl və bərabəri bu vaxtadək Lənkəranda görünməmiş
ola; xülasə
Bir nimtənə kim, ta ola zərbəftü nikutər,
Diba ona möhtac.
Mətnində tamam rabitə mövzun sərasər,
Tək haşiyə qıyqac,
Üstündə onun aşiqü məşuq müsəvvər,
Dil şövqünə minhac.
Ulduza şəbih nəqşi, yeri göy kimi əxzər,
Nəzzarəsi bəhhac.
Tiri-nəzəri əhli-təmaşaya müqərrər,
Hər butəsi amac.
Içində onun şölə verə tələti-dilbər,
Tabəndeyi-vəhhac.
Görən deyə bu mahdır, ol, çərxi-pürəxtər,
Ya bəhri-pürəmvac.
Kəbə evinin örtüyünə tuta bərabər,
Simasını hüccac3.
Elə ki, hazır olar, iyirmi dörd dana dəxi qızıl düymə toyuq yumurtasından
kiçik, göyərçin yumurtasından böyük, zərgərə kəsdirib, yaxasına
düzdürüb, özünlə bərabər qayıdanda gətirərsən. Bu da sənə əlli
qızıl (Pulları kağıza bükülü qabağına qoyur). Əgər çatmasa, artığın da
qayıdandan sonra karsazlıq edərik. Tezmi qayıdacaqsan?
H a c ı S a l a h . Bir ayadək qayıdaram, başqa bir işim yoxdur. Nəqd
pul aparıram, ipək alıb yola düşəcəyəm. Amma, ağa, nimtənənin ölçüsü
məlum olsa idi çox yaxşı olardı. Orda tikdirdim, bəlkə dar oldu, gen
oldu; ya uzun oldu, gödək oldu, qulluğunuzda müqəssir ollam.
Və z i r . Eybi yoxdur, bir az gen və uzun tikdir; əgər burada düz
gəlməsə, düzəldərik.
H a c ı S a l a h . Ağa, olmazmı parçasın və düyməsin gətirdim,
burada hər kəs ki geyəcək, onun əyninə görə biçdirib tikdirdəsiniz?
Və z i r . Ax, qəribə kişisən! Örgənibsiniz çox danışmağa ki, öz
mərifətinizi bildirəsiniz. Qərəzin budur ki, mən mətləbi vazeh açıb
sənə danışam? A, kişi, heç bilirsənmi ki, onu burda biçdirib tikdirsəm,
nə qalmağala düşəcəyəm?
H a c ı S a l a h . Xeyr, ağa, mən nə bilirəm?
Və z i r . Bəs gərək piş əz vəqt səni mətləbdən xəbərdar edəm və
illa gedib bazarda demiyən adam qoymazsan ki, vəzir mənə belə-belə
qulluq buyurubdur. Sonra qulaq dincliyi bizə haram olar. Əzizim, mətləb
budur ki, Novruz bayramına iki ay qalıbdır. Mən istəyirəm ki, bayramda
bir qəribə nimtənə Şölə xanıma bağışlayım. Əgər onu burda
tikdirsəm, Ziba xanım da bir eləsini istəyəcək. Ona da tikdirsəm, izafə
xərcdir, çünki ona yaraşmaz. Tikdirməsəm, baş ağrısından, qalmaqaldan
xilas olmayacağam!
H a c ı S a l a h . Ağa, bağışlayanda da genə Ziba xanım bir eləsini
istəməzmi?
Və z i r . Allahu əkbər, xata-balaya düşdük! Olan, sənlik nə var?
Sənə hər nə buyururam, elə eylə!
H a c ı S a l a h . Baş üstə, ağa!
Və z i r . Bağışlayanda mən deyəcəyəm ki, bacım, Hidayət xanın
arvadı bu nimtənəni Şölə xanıma sovqat göndəribdir; onda Ziba xanım
məni müqəssir görməz. Bu sözləri burda bir kimsəyə söyləsən, vay
sənin halına!
H a c ı S a l a h . Xeyr, ağa, mənim nə həddim var ki, sənin sirrini
xalqa yayam?
Və z i r . Di get, mürəxxəssən!
Hacı Salah baş vurub otaqdan çıxır, sonra tez Ziba xanım otağın o birisi qapısını
bərk ikiəlli açıb çığıra-çığıra içəri girir, vəzir qorxub, səksənib geri baxır.
Z i b a x a n ı m . Istəkli arvadına yaxası qızıl düyməli nimtənə buyurursan;
barakallah sənin kişiliyinə!.. Deyəcəksən də ki, bacın onu
Şölə xanıma sovqat göndərib, barakallah! Bacını mənə tanıdırsan?
Sənin bacın xəsislikdən pəniri şüşəyə qoyuğ çöldən əppək batırır, elə
oldu ki, əlli-altmış tümənlik nimtənə sənin arvadına sovqat göndərdi?
Və z i r . Arvad, nə danışırsan? Necə nimtənə? Necə sovqat? Dəli
olubsan?
Ziba xanım. Mənə fəndü fel gəlmə! Əvvəldən axıradək Hacı
Salah ilə danışığını eşitmişəm. Hacı Salahı çağıranda sümüyüm duymuşdu;
xəlvət gəlib o biri qapının dalısından pusurdum. Allah mübarək
eyləsin, arvadına yaxası qızıl düyməli nimtənə… Teymur ağanın
gözü aydın olsun ki, sevgilisinə təzə nimtənə buyrulur ki, geysin, onun
qabağında süzsün.
Və z i r . Arvad, nə yava-yava danışırsan? Məgər heç utanmırsan
ki, mənim üzümə qarşı arvadıma böhtan deyirsən? Mənim namusumu
batırırsan?
Ziba xanım. Sənin namusunu mən batırsaydım, mən də bir
oğlan sevərdim. Sənin namusunu arvadın Şölə xanım batırır ki, gecəgündüz
Teymur ağa ilə qol-boyundur. Qaravaşım neçə kərə gözilə
görübdür.
Vəzir (rəngi təğyir tapmış). Mən hərgiz sənə və sənin qaravaşına
inanmanam!
Ziba xanım. Bu sözü yalnız biz demirik. Tamam Lənkəran bu
işi bilir. Sənin gözün örtülüb, uyubsan bu çənginin məkrinə, felinə,
təmiz adını-sanını itiribsən.
Və z i r . Şölə xanım nə tanıyır Teymur ağanı? Harda görübdür onu?
Z i b a x a n ı m . Sən özün tanıdıbsan, özün göstəribsən!
Vəzir (qaim sövt ilə). Mən tanıtmışam? Mən göstərmişəm?
Ziba xanım. Bəli, sən tanıdıbsan, sən göstəribsən! Sən deyilmidin
ki, oruc bayramında gəlib arvadına dedin ki, xan qala qırağında
bəy uşaqlarını bir-birilə güləşdirir; sən və bacın Nisə xanım xacə və
qaravaşınızla gəlin qala divarının dalısında, mərdrovda fərş saldırıb
oturun, tamaşa edin!? Olar da yola düşüb getdilər. Orda Teymur ağa,
iyirmi beş yaşında cavan, gözəl oğlan, tamam bəy uşaqlarını basıb.
Şölə xanım bir könüldən min könülə ona aşiq və giriftar olub. Axır
kim bilsin nə hiylə edib onu ələ salıbdır ki, bir gün görməsə, aramı
yoxdur. Sənə demədimmi, kişi, bu əlli yaşında yengi yetişmiş qız
almaq sənə yaraşmaz? Sözümə qulaq asmadın, indi çək, əzabındır!
Və z i r . Yaxşı, çıx get, dəxi bəsdir, işim var, kağız yazacağam.
Ziba xanım çıxıb gedir.
Vəzir (yalqız). Əqlim kəsmir ki, Şölə xanım bu işin sahibi ola,
amma çox ehtimalı var ki, Teymur ağanın gücü ona xoş gəlib, cahıl qız
uşağıdır, saymazyana tərifini onun-bunun yanında dilinə gətiribdir. Bu
arvad xayınlıqla bunu sövgülülüyə həml edib, biçarəyə quyu qazır.
Bəhər-hal, gərəkdir ki, Şölə xanıma inandırmaq ki, Teymur ağa çəndan
güclü deyil, o basdığı uşaqlar tamam colma-çocuq idilər, bəlkə bu
tədbir ilə dəxi Teymur ağanın vəsfi onun dilinə gəlməyə. Bəs durum
gedim xanın yanına, sonra qayıdıb gəlləm otağına, görüm necə eylərəm.
(Ayağa durur, istir getsin, Ziba xanım girir içəri).
Z i b a x a n ı m . Bu gün nahara, şama nə buyurursan, hazır etdirim?
Və z i r . Zəhrimar, zəqqum! Sən mənə belə xörək yediribsən ki,
bir ay da yeməsəm acımanam. (Istir gedə, otağın ortasında bir xəlbir
düşmüş imiş, gözü qapıda, fikirli getdiyi yerdə ayağını xəlbirin sağanağının
bir başına basır, o başı qalxıb taraq dəyir onun dizinə. Uf edib
dizin tutur, əylənir, qaşqabağı tökülmüş, üzün arvadına tutub çığıraçığıra).
Bu xəlbir burda nə qayırır?
Ziba xanım (təəccüblə). Mənim heç xəbərim yoxdur!
Və z i r . Fərraş!
Heydər fərraş dəhlizdən otağa daxil olub, əl-əli üstə baş əyir. Ziba xanım üzün
örtüb, çəkilir otağın bir tərəfinə.
Vəzir (acıqlı). Heydər, bu xəlbir otağın içində nə qayırır?
F ə r r a ş . Ağa, sübhdən mən otağı süpürürdüm. Mehtər Kərim
əlində xəlbir bura gəldi, bir az danışdı, sonra getdi, məlum olur xəlbiri
burda qoyub gedibdir.
Və z i r . Bu saatda mehtəri buraya çağır.
Fərraş gedir.
Və z i r . Mehtərin mənim otağımda nə işi var? Xəlbiri mənim otağımda
nə qayırır? Bu gün hər tərəfdən mənə inciklik üz verir. Hər vaxt
ki, mən bu xarab olmuş otağa gəlləm, heç bir xətadan xali olmanam.
Ziba xanım. Əlbəttə, ondan ötrü ki, bu otaqda Şölə xanım
yoxdur! Çünki belədir, dəxi bura niyə gəlirsən? Həmişə get Şölə xanımın
otağına.
Fərraş və mehtər daxil olurlar.
Vəzir (acıqlı). A gədə, Kərim, sənin mənim otağımda nə işin var?
Sənin yerin töylədir. Sən nə cürət edib mənim otağıma ayaq basırsan?
Mehtər. Ağa, mən bir dəqiqə gəlmişdim Heydərdən soruşam ki,
cənabınız bu gün atlanacaqsınızmı? Soruşdum və tez çıxdım, getdim.
Və z i r . Bəs bu xəlbiri bura niyə salıb gedirsən?
Mehtər. Xəlbir əlimdə idi, atlara arpa xəlbirləyib verəcəkdim.
Yadımdan çıxıb burda qalıbdır.
Və z i r . Sonra niyə gəlib aparmadın?
Mehtər. Burda qaldığı ağlıma gəlmirdi, elə indiyədək xəlbiri
axtarırdım.
Vəzir (fərraşa). Səndə ağıl harda idi, haramzada! Heydər, bu
saatda nazir Ağa Bəşiri bura çağır və çubuq və fələqqə də özünlə
gətir, bir üç nəfər dışqarı fərraşlara da de, bura gəlsinlər.
Fərraş gedir.
Mehtər (başlayır titrəməyə və ağlamağa). Ağa, xanın başına
çevir məni!
Vəzir (qeyzlə). Kəs səsini, it oğlu it!
M e h t ə r (başlayır ökküldəməyə). Ağa, qurbanın olum, qələt eləmişəm,
atan goruna bağışla məni! Atam ilə, babam ilə qələt eləmişəm,
dəxi heç vaxt buraya ayaq basmanam!
Və z i r . Səsin kəs, eşşək toxumu, eşşək!
Bu halda nazir Ağa Bəşir, Heydər fərraş qoltuğunda bir dəstə çubuq, əlində fələqqə
və başqa üç nəfər fərraş daxil olurlar, baş əyirlər.
Vəzir (fərraşlara). Yıxın naziri, ayağın salın fələqqəyə!
Fərraşlar naziri yıxırlar, ayağın fələqqəyə salırlar, ikisi fələqqəni tutur, ikisi
çubuq götürür.
V ə z i r . Vurun!
Fərraşlar vururlar.
N a z i r . Ağa, başına dönüm, mənim təqsirim nədir?
Vəzir (qeyz ilə əlin xəlbirə sarı uzadır). Bu xəlbir mənim otağımda
nə qayırır?
N a z i r . Necə xəlbir, ağa?
Və z i r . Çubuq dəyəndə bilərsən necə xəlbir!
Fərraşlar vururlar.
N a z i r . Ay haray, ay dad! A başına dönüm, axır mənim təqsirim
nədir? A qurbanın olum, bir təqsirimi buyur, sonra öldürürsən öldür!
Vəzir (fərraşlara). Dayanın! Ağa Bəşir, sənin təqsirin budur ki,
bu qapıda qulluq edənlərin vəzifəsini olara tanıtmayıbsan! Bu qapıda
qulluq edənlər hamı sənin ixtiyarındadır. Gərək sən hər kəsin yerini,
işini ona bildirəsən. Mehtər gərək tövlədən başqa özgə yerə ayaq basmasın;
xəlbir gərək heç vaxt mənim otağıma düşməsin. Bu gün mehtər
Kərim əlində xəlbir mənim otağıma girib, xəlbiri burda qoyub
gedibdir. Qəflətən onun sağanağının bir tərəfini basdıqda, o biri tərəfi
qalxıb dizimə belə toxunubdur ki, indi ağrıdan qıçımı qaldıra bilmirəm.
Mən bir böyük vilayətə vəzarət edib dolandırıram; sən gövdən
bir mənim evimi, mənim nökərlərimi dolandıra bilmirsən!
N a z i r . Ağa, sənin başını və ağlını Allah böyük yaradıbdır; mən
necə sənə tay ola bilərəm?
Vəzir (fərraşlara). Vurun!
N a z i r . Ağa, başına dönüm, bu səfər məni bağışla, dəxi bundan
sonra heç vaxt belə iş olmaz.
Vəzir (fərraşlara). Qoyun əldən! Ağa Bəşir, bu səfər səni bağışladım,
əgər bundan sonra bir də mənim otağımda xəlbir görünsə,
özünü ölmüş bil!
Nazir (durub ayağa). Bəli, ağa, xatircəm ol.
Və z i r . Di get!
M e h t ə r (yavaş). Allah, sənə şükür!
Hamıdan irəli xəlbiri qaldırıb özün qapıya salır, dalınca da o birilər, sonra da
vəzir çıxır.
Pərdə salınır
IKIMCI MƏCLIS
Ikimci məclis Şölə xanımın otağında vaqe olur. Teymur ağa və Nisə xanım
qabaq-qabağa ayaq üstə danışırlar.
Teymur ağa. De görüm, bu işin çarəsi nədir? Bu nə xəyaldır ki,
vəzir düşübdür? Məgər mən ölmüşəm ki, səni vəzir özgəsinə verə
bilə? Axır bu qərabətdən onun mənzuru nədir?
Nisə xanım. Mənzuru nədir? Məgər özün bilmirsən? Əlbəttə,
mənzuru ixtiyar axtarmaq və izzətdə olmaqdır!
Teymur ağa. Məgər xan ona verdiyi ixtiyar və izzət bəs deyil?
Nisə xanım. Bəs olsa da, amma bietibardır: istir ki, qərabət
səbəbi ilə bu ixtiyar və izzət payidar olsun.
Teymur ağa. Qəribə axmaqdır. Məgər xan öz yaxın əqrəbalarına
etdiyi işləri gözü ilə görmür? Bəhər surət işə çarə tapmaq gərəkdir.
Sən əbəs yerə bu vaxtadək məni qoymadın ki, onu xəbərdar edim;
indi mən istirəm ki, sabah onun yanına adam göndərib məlum edəm ki,
bu niyyətdən düşsün, yoxsa xeyir götürməz.
Nisə xanım. Amandır, Teymur ağa! Bu fikirdən düş ki, bu işi
hərgiz vəzirə bildirmək olmaz; ondan ötrü ki, o həmişə deyir: xan səni
öldürməyə bəhanə axtarır və mən bilirəm ki, bu xüsusda vəzirlə mükərrər
məşvərət edibdir; əgər vəzir bizim məhəbbətimizi anlasa, öz xeyri
və səlahı üçün haman saat gedib xana bildirəcəkdir ki, sən, guya onun
namizədinə göz dikirsən, xüsusən ki, vəzir səndən çox incikdir!
Teymur ağa. Xan mənim atamdan qalan ölkəni və xanlığı zəbt
etdiyini yetişməz, indi məni öldürmək fikrinə də düşür? Onun xam
xəyalıdır!
N i s ə x a n ı m . Əlbəttə, çünki ehtiyat edir ki, sən atan məmləkəti
ondan iddia edəsən, səni özünə müxill görür. Mən eşitmişəm ki, ancaq
el üzünə sənə hörmət edir; əgər fürsət tapsa, bir gün səni sağ qoymayacaqdır.
Teymur ağa. Heç vaxtda onun kimi xanlar məni öldürə bilməz!
Bəylər və xalqın çoxusu mənim atamın yaxşılıqları səbəbinə mənə
ixlaskeşdir. Mən o quşlardan deyiləm ki, ətim yeyilə. Xub, mən vəzirə
nə eyləmişəm ki, məndən incik olubdur?
Nisə xanım. Sən köhnə vəzirin oğlu Mirzə Səlimi gətirib
özünə mirzə eləmisən. Vəzir belə bilir ki, əgər sənin əlinə bir ixtiyar
düşsə, Mirzə Səlim bişək qabağa çıxacaq, atasın yerin tutacaq, indi bu
fikirdədir ki, xana desin, onu bu vilayətdən qovdursun.
Teymur ağa. Onun ağzı deyil, mənim mirzəmi qovdura!
Mənim atamın mərhəmətləri ona haram olsun ki, mənim haqqımda bir
tövr bədniyyət olubdur! Inşallah taala onun tədbirlərinin hamısını
pozub öz mətləbimə çataram. Amma doğru deyirsən; hələ gərək vəzir
bizim məhəbbətimizi anlamaya. Şölə xanım hardadır? Mənim ona bir
para deyəsi sözüm var.
Nisə xanım. Anamın otağındadır.
Teymur ağa. Olmazmı gedib onu buraya çağırasan?
Nisə xanım. Anam evdə yoxdur, ikimiz də gedək ora.
Teymur ağa. Yaxşı.
Hər ikisi çıxıb gedirlər, sonra Ziba xanım otağa daxil olur.
Z i b a x a n ı m . Ay ləçər, axır işi o yerə yetiribsən ki, mənim qaravaşımı
söyüb mənim üstümə göndəribsən? Vəzir səni belə qudurdubdur?
(Görür ki, otaqda heç kim yoxdur. O yana-bu yana baxıb söyləyir).
Ax, hardadır bu dilaram çəngi? Evi yıxılsın Mirzə Həbib vəzirin
ki, bizim axırımızı bu günə çıxartdı. (Istir geri dönsün, kişi sədası
eşidir, səksənir, əylənir). Vay, yad kişinin səsi gəlir! Vay, indicə qapıdan
girəcəkdir, qapıdan çıxa bilmənəm, necə edim? (O yana-bu yana
vurxunub girir pərdə dalısında gizlənir, sonra Teymur ağa ilə Şölə
xanım içəri girir).
Teymur ağa. Anan nə tez hamamdan qayıtdı, qoymadı ki, otaqda
danışaq, burda münasib deyil idi, çünki mənim danışası sözüm
çoxdur, olur ki, vəzir bura gəlsin.
Ş ö l ə x a n ı m . Xatircəm ol, bu gün vəzir bura gələ bilməz.
Teymur ağa. Necə gələ bilməz?
Ş ö l ə x a n ı m . Ondan ötrü ki, bu gün növbəti Ziba xanımın otağındadır.
Onun qalmaqalının qorxusundan hərgiz cürət edib bura ayaq
basa bilməz.
Teymur ağa. Bu hesabi sözdür, amma yalqız bu ehtimal ilə
xatircəm olmaq olamaz; genə gərək ehtiyatı əldən qoymamaq, bəlkə
bir ittifaq ilə bura gəlmək istədi.
Ş ö l ə xanım. Fikir eləmə, Nisə xanıma tapşırmışam ki, dəhlizdən
dişqarı bir yerdə oturub gözətləsin; Əgər vəzir görünsə, tez bizi
xəbərdar etsin. Yoxsa qorxursan?
Teymur ağa. Mən qorxan adam deyiləm, bir para səbəblərə
görə mən istəmirəm ki, vəzir məni burda görə, gedib xana xəbər verə.
Bir neçə fikrim var; gərəkdir əvvəl onları itmamə yetirəm.
Ş ö l ə xanım. Əlbəttə, gərəkdir vəzir bu işləri bilməyə, yoxsa
xana bildirər, iş bilkülliyyə pozular.
Bu halda Nisə xanım başın içəri uzadıb.
N i s ə xanım. Ay Aman, vəzir gəlir!
Şölə xanım iztirab halətində qapıdan dışqarı baxır.
Ş ö l ə x a n ı m . Ay aman, vəzir düzbədüz qapıya sarı gəlir. Teymur
ağa, sən qapıdan çıxa bilməzsən!
Teymur ağa. Bəs mən necə gərək edim! Olur ki, mənim burda
olmağımı bir adam ona xəbər veribdir. Vallah, hər kəs mənim bura
gəlməyimi açmış ola, bu xəncəri dəstəsinədək ürəyindən çıxacağam
(Əlini xəncərinə uzadır).
Ş ö l ə x a n ı m . A kişi, söyləmək vaxtı deyil, hələ gir bu pərdənin
dalısına, görüm bir tövr ilə vəziri geri qaytara billəmmi?
Teymur ağa girir pərdənin dalısına, sonra vəzir əlində ağac axsaya-axsaya otağa
daxil olur.
Və z i r . Şölə xanım, nə işdəsən, kefin yaxşıdırmı?
Şölə xanım. Allaha şükür, sənin dövlətindən kefim həmişə yaxşıdır,
sənin kefin yaxşı olsun. Niyə qaşını əyibsən, nə əcəb axsıyırsan?
Və z i r . A kişi, bu gün başıma bir qəziyyə gəlibdir ki, heç fikrimdən
keçməzdi. Ovqatım lap təlx olubdur. Xacə Məsud, get mənə bir
qəhvə bişir gətir.
Xacə Məsud baş vurub gedir.
Ş ö l ə xanım. De görüm, başına nə qəziyyə gəlibdir? Amma olur
ki, söyləməyi uzun çəkə, nə lazım zəhmət vermək!
Və z i r . Xeyr, uzun çəkməz. Iş budur ki, mən bir neçə bəylər ilə
xanın hüzurunda oturmuşduq. Teymur ağanın güclülüyündən söz
düşdü. Hamı bəylər dedi ki, tamam Lənkəranda Teymur ağadan güclü
bir kimsənə tapılmaz; xan da təsdiq elədi. Mən inkar etdim ki, Teymur
ağada heç güc yoxdur; əgərçi oruc bayramında bir neçə uşaq basdı;
amma olar tamam çolma-çocuq idilər. Teymur ağa da hüzurda durmuşdu.
Xan mənim sözümü qəbul etməyib dedi: "Sən nə dəlillə bunu
isbat edirsən?". Mən cavab verdim ki, əgər mənə yaraşaydı, bu əlli
yaşımda Teymur ağa ilə güləşib onun arxasın yerə qoyardım. Xan ki,
həmişə belə işlərə həvəsi var, hökmən buyurdu, gərək Teymur ağa ilə
güləşəsən. Çarəm kəsilib, ayağa durub tutuşduq, qeyrət mənə əl verib,
bir dəqiqə çəkməyib Teymur ağanı çəkdim pişləngə, dəxi bilmirəm
necə yerə vurmuşam ki, biçarə uşaq bihiss yerdə nəqş bağladı, ancaq
yarım saatdan sonra özünə gəldi; zordan mənim də onbam bərk ağrıyıb,
indi axsayıram.
Şölə xanım (təbəssüm ilə). A kişi, bu nə işdir sən edibsən?
Bəlkə kişinin oğlu öləydi, anasının günü qara olaydı?
Və z i r . Bəs özüm də çox peşman oldum, amma çifayda, belə ittifaq
düşdü.
Ş ö l ə x a n ı m . A kişi, bəs biçarə elə yerdə qaldı? Sən çıxdın gəldin
mənə hünərini söyləməyə?
Və z i r . Xeyr, fərraşlar onu dala götürüb apardılar anasının yanına.
Bu halda Teymur ağa pərdənin dalısında gülməyin saxzlaya bilməiyb pıqqıldayır.
Vəzir tez yeriyib pərdəni qaldırır. Teymur ağanı və Ziba xanımı pərdənin dalısında
görüb mat qalır və habelə Şölə xanım.
Və z i r . Sübhanallah, bu nə işdir? (Sonra üzün Teymur ağaya tutub
acıqlı, qaim sövt ilə). Ağa, sən burda nə qayrırsan? (Teymur ağa başın
aşağı salır). De görüm, axır sən burda nə qayrırsan? (Teymur ağa cavab
vermir, pərdədən çıxıb başı aşağı istir getsin. Vəzir onun qolundan
tutub). Qoymanam gedəsən, ağa, de görüm, sən burda nə qayrırsan?
Teymur ağa (qolun çəkir). Əldən qoy!
Vəzir (ona bərk-bərk suvanıb). Qoymanam gedəsən, mənə
cavab ver!
Teymur ağa təncə gəlib, bir əlilə yapışır onun boynunun ardından, bir əlilə paçasından
qaldırıb tullayır. Vəzir otağın ortasında palaz kimi sərilir. Teymur ağa tez qapıdan
çıxıb gedir.
Vəzir (bir dəqiqədən sonra hala gəlib, üzün tuturu Ziba xanıma).
Ay ləçər, bu necə məkrdir mənim başıma gətirirsən?
Ziba xanım. Mən sənin başına məkr gətirirəm? Vay sənin
halına! Vay sənin halına ki, qəflət gözünü ortübdür!
Və z i r . Kəs səsini, ay ləçər! Məni dilə basdırma, dəxi səni tanıdım;
bu qədər fitnə və fel tamam sənin işin imiş, Allah qoysa sənin
axırına çıxaram!
Z i b a x a n ı m . Ay biçarə, bir de görüm nə səbəbə mənim axırıma
çıxacaqsan?
Və z i r . Səlitə, dəxi bundan artıq səbəb olar ki, yad adam ilə pərdə
dalısına girib gizlənibsən?!
Z i b a xanım. Ay biçarə, bir arvadın Şölə xanımdan soruşsana ki,
yad adam onun otağında nə qayırır?
Və z i r . Ay ləçər, hələ sən bir özün mənə cavab ver ki, sən
naməhrəm ilə bir pərdənin dalısında nə qayırırsan?
Ziba xanım. Yaxşı, mən deyim. Arvadın Şölə xanım mənim
qaravaşıma söymüşdü, mən gəlmişdim onun ilə dalaşam ki, niyə həddindən
çıxır; ittifaqən onu otaqda görmədim. Istəyirdim geri qayıdam,
gördüm ki, qapı tərəfdən bir yad adam Şölə xanım ilə danışa-danışa
gəlir. Girdim bu pərdənin dalısına, gizləndim; görüm olar nə qayracaqlar
ki, sonra səni xəbərdar edim. Xüsusən ki, üzüaçıq yad adama
görükə bilməzdim. Ittifaqən sən bura gələndə o adam da girdi pərdənin
dalısına gizləndi.
Və z i r . Niyə çıxıb o saat məni xəbərdar etmədin, əgər doğru
deyirsən?
Z i b a x a n ı m . Necə çıxıb xəbərdar edəydim ki, xəncəri dəstəsinədək
ürəyimə çaxacaq idi?!
Vəzir (bir az təəmmül edib, üzün Şölə xanıma tutub). Şölə, doğrusunu
de: bu adam sənin yanına gəlmişdi?
Şölə xanım. Sənin arvadın tutuquşu cinsidir; dil-dil ötmək,
yalan danışmaq peşəsidir. O adamı mən ömrümdə görməmişəm və heç
tanımanam.
Və z i r . Necə tanımazsan? Teymur ağanı sən tanımırsan?
Ş ö l ə x a n ı m . Teymur ağa burda nə qayrır? Məgər sən Teymur
ağanı yıxıb anasının üstünə göndərməmisən?
Və z i r . Ay ləçər, sən mənim sözümə cavab ver, Teymur ağa
səninmi yanına gəlmişdi?
Şölə xanım. Temur ağa mənim yanıma gəlsəydi, onu mənim
ilə bir yerdə görərdin, Ziba xanım bilirdi ki, mən bu gün hamama
getdim; belə xəyal edib ki, mənim otağım xalidir, öz sevgilisini bura
çağırıb istirmiş eyş-işrətə məşğul olsun; çünki bu gün sənin növbətin
onun yanında olmaq səbəbilə sevgilisini öz otağına gətirə bilməzdi.
Ittifaqən hamam suyu kəsilmək səbəbilə biz qəflətən geri qayıtdıq.
Ona binaən qaça bilməyib, hər ikisi giriblər bu pərdənin dalısına ki,
bəlkə mən çölə-bayıra çıxan zamanda fürsət tapıb qaçsınlar. Doğru
söz budur, əqlini başına yığ, bu bihəyanın məkrinə uyub, mənim haqqımda
nahaq bədgüman olma!
Ziba xanım (Şölə xanıma çığıra-çığıra). Ay ləktə, bu necə sözdür
ki, özündən qayrırsan? Öz işini mənim üstümə qoyursan? Vay,
vay, mən özümü öldürrəm!..
Şölə xanım. Ləktəsən də, ləçərsən də, kovulsan da! Istər
özünü öldür, istər qoy, sənin məkrü felin tamam Lənkəran xalqına
məlumdur. Çığırmaq ilə özünü təmizə çıxara bilməzsən! Ərin gözü
var, görür ki, bu iş sənin işindir, ya mənim işimdir?
Z i b a x a n ı m . Ay Aman, mən özümü öldürrəm! A kişi, bu ləçərin
ağzına niyə vurmursan ki, mənə belə böhtan deyir?..
Ş ö l ə x a n ı m . A ləktə, o mənim ağzıma niyə vurur? Əgər o kişidir,
gərək səni tikə-tikə doğraya ki, yad oğlan ilə bir yerdə tutubdur.
Vəzir (Ziba xanıma). Əlbəttə, səni gərək tikə-tikə doğramaq!
Hələ mənə bir möhlət ver ki, özümü xanın yanına yetirib sənin ciyərguşən
axırına çıxım, sonra sənin haqqında fikir çəkərəm. Sən ömrünü
yalançılığa sərf edibsən!
Ziba xanım (acıqlı). Mən yalançıyam? Doğru danışan sənsən?
Necə ki, söylədiyin nağıldan məlum oldu…
Və z i r . Itil gözümün önündən, ləçər! (Ziba xanım otaqdan çıxır).
Şölə doğru de, bu işdən xəbərin varmı?
Ş ö l ə x a n ı m . Mən hərgiz bu xüsusda təqsirli deyiləm!
Bu halda xacə Məsud əlində qəhvə fincanı daxil olub vəzirin dal tərəfindən ərz edir.
Xacə. Ağa, qəhvə buyurursunuzmu?
Vəzir (geri dönüb, əlilə qəhvə fincanına vurub xacə Məsudun
üstünə dağıdır). Itil cəhənnəmə, məlun! Bu hövsələmin dar vaxtında
nə qəhvə içmək yeridir! Mən bu saat xan qulluğuna gedirəm.
Xacə Məsud geri dönüb dağılan qəhvəni üstündən silə-silə.
Vəzir (kəsrəti-pərişanlıqdan). Buyur, tez mənim qırmızı cübbəmi
versinlər, kəhər atımı yəhərləsinlər, eşitdinmi?
Xacə Məsud. Eşitdim, ağa, necə ki, buyurursan əmələ gələr.
Ondan sonra vəzir də çölə çıxır.
Ş ö l ə x a n ı m . Allahu əkbər, əcəb işə rast gəldim! Canım qurtuldu,
Allah, sənə şükür! (Nisə xanım içəri girir) Nisə, qəribə iş ittifaq
düşdü; vəzir Ziba xanımı Teymur ağa ilə pərdə dalısında gördü.
N i s ə xanım. Nə danışırsan? Ziba xanım pərdənin dalısında nə
qayırırdı?
Ş ö l ə x a n ı m . Bilmirəm, evi yıxılmışın qızı haçan gəlib ora girmişdi
ki, mənim canım qurtuldu. Amma xan bişək və şübhə Teymur
ağanı öldürəcək! Onu qurtarmağa bilmirəm nə çarə edək?
Nisə xanım. Qorxma, xan Teymuru öldürə bilməz! Amma gərək
idi bu iş olmayaydı; indi mətləb uzanacaqdır. Anam çağırır, gedək
onun otağına və xacə Məsudu da göndərək xanlığa, bir xəbər bilsin.
Hər ikisi gedirlər.
Pərdə salınır
ÜÇÜMCÜ MƏCLIS
Üçümcü məclis Lənkəran xanının divanxanasında, dərya kənarında vaqe olur.
Xan taların sədrində, taxt üstündə oturubdur; hüzurunda durubdur Səlim bəy eşik
ağası, əlində çomaq və hər iki tərəfdən Lənkəran bəylərindən neçələri səf çəkiblər,
qapının ağzında fərraşbaşı Səməd bəy və pişxidmətbaşı Əziz ağa və bir-iki cavan pişxidmət
qaimdir və taların altında ərizəçilər, yanlarında naibi-eşik ağası Qədir bəy
müntəzirdirlər. Fərraşlar da taların aşağısında, qapının dalısında oturublar.
Xa n . Bu gün çox xoş havadır; divandan sonra istirəm dərya üzündə
bir az seyr edəm, könlüm açıla. Əziz ağa, buyur gəmiçilərə ki,
dərya kənarında lötgə hazır etsinlər!
Əz i z a ğ a . Baş üstə.
Çölə çıxır.
Xa n . Səlim bəy, denən ərizəçiləri qabağa gətirsinlər.
E ş i k a ğ a s ı (talardan). Qədir bəy, ərizəçiləri növbət ilə qabağa
gətir.
Qədir bəy iki ərizəçini qabağa gətirir, ərizəçilər ikiqat olurlar.
Ə r i z ə ç i l ə r d ə n b i r i s i . Xan, başına dönüm, ərzim var!
Xa n . Kişi, de görüm, ərzin nədir?
Ə v v ə l i m c i ə r i z ə ç i . Xan, başına dönüm, bu gün atımı çaya
suvarmağa aparmışdım; birdən əlimdən qurtuldu, qaçdı. Bu kişi qabaqdan
gəlirdi; çağırdım, a kişi, allah xatiri üçün bu atı qaytar. Əyilib yerdən
bir daş götürüb ata sarı tulladı, daş atın sağ gözünə dəyib töküldü.
Indi at məsrəfdən çıxıbdır; diyəsini istirəm, vermir; mənim ilə cəngü
cədəl edir.
Xan (ikinci ərizəçiyə). A kişi, belədir?
I k i m c i ə r i z ə ç i . Başına dönüm, belədir, amma mən qəsdən daş
atmamışam.
Xa n . Pərpuc danışma; qəsd olmasa necə daşı götürüb atmaq olar.
Sənin də atın varmı?
I k i m c i ə r i z ə ç i . Vardır başına dönüm.
Xan (əvvəlinci ərizəçiyə). A kişi, sən də get, vur bunun atın bir
gözün çıxart! "Əssinə bissinin, vəl eynə bil-eyni, vəl-cürufə qisas".4
Bu şübhəli iş deyil, Səməd bəy, fərraşlardan birini qoş getsin, buları
haqlaşdırsın!
Səməd bəy baş vurub aşağı enir, bir fərraş qoşub ərizəçiləri yola salır, qayıdır.
Xa n . Səlim bəy, de ki, o biri ərizəçilər irəli gəlsinlər; tez olun, bu
gün seyrə çıxacağam!
S ə l i m b ə y . Qədir bəy, o birilərini irəli gətir!
Qədir bəy genə iki nəfər ərizəçini irəli gətirir.
Xa n . Ax, xanlıq, səndən əzab dünyada nə var! Hər kəs ancaq öz
əhli-əyalının qəmin çəkir, mən gərək min-min adamın qəmin çəkəm,
dərdinə yetişəm. Əvvəl xanlığımdan bu günə qədər heç bir gün qapımdan
ərizəçiləri rədd etməmişəm!
Səlim bəy. Bu qədər xalqın duası sizin əcrinizdir. Həqiqətdə
bu qədər xalq sizə əyal hesab olunur. Bu, Lənkəran vilayətinin abadlığı
sizin ədalətinizin bərəkətindədir.
Ərizəçilər baş əyir.
Əvvəlimci ə r i z ə ç i . Xan, başına dönüm, mənim qardaşım
naxoş idi. Dedilər ki, bu kişi həkimdir. Getdim, üç tümən pul buna
verib qardaşımın üstünə gətirdim. Bu ümid ki, qardaşımı sağaldacaqdır.
Gələn kimi qardaşımdan qan aldı, Qanı kəsilən kimi qardaşım
canın tapşırdı. Indi deyirəm, kişi, barı pulumu özümə qaytar. Pulumu
vermədiyi yetməz, hələ deyir ki, qan almasaydı dəxi pis olacaqdı; hələ
genə məndən iddiası var. Dadıma yetiş, başına dönüm!
Xan (ikimci ərizəçiyə). Cənab həkim, necə qan almasaydın dəxi
pis olacaqdı?
I k i m c i ə r i z ə ç i . Xan, başına dönüm, bunun qardaşı möhlik istisqa
mərəzinə mübtəla idi. Əgər qan almasaydım, altı aydan sonra
bişək və şübhə öləcək idi; qan almaqla bu kişinin altı ay ona bica xərc
və zəhmət çəkməkdən xilas etmişəm.
Xa n . Cənab həkim, bəs sənin hesabına görə gərək bu kişi genə
sənə artıq zad bağışlasın?
I k i m c i ə r i z ə ç i . Bəli, başına dönüm, belədir, əgər insaf eləsə!
Xan (bəylərə üzün tutub). Vallah, bilmirəm ki, buların divanını
necə kəsim? Heç belə çətin davaya rast gəlməmişdim!
B ə y l ə r d ə n b i r i s i . Başına dönüm, həkim taifəsinin ehtiramı
vacibdir, xalqın vecinə gəlirlər. Buyur bu kişiyə, ona bir xələt versin,
onu razı etsin. Xüsusən, bu həkimi mən tanıyıram, çox haziq həkimdir.
Xa n . Əgər o sənin aşnandır, qoy sən deyən kimi olsun. (Üzün ərizəçiyə
çevirir). A kişi, get həkimə bir çuxa da ver, onu razı elə. Səməd
bəy, bir fərraş qoş, getsin çuxanı alsın, versin həkimə.
Səməd bəy aşağı enir. Bu halda vəzir töyşüyə-töyşüyə içəri girir, qələmdanın
aparır qoyur xanın qabağına.
Və z i r . Qurbanın olum, bəsdir dəxi mənim vəzarət etməyim.
Mənim qulluqlarımın əvəzi mənə yetişdi, indi vəzarəti hər kəsə ki,
layiq görürsən, ona ver; Mən başımı götürüb bu vilayətdən dərbədər
olacağam!
Xan (təəccüblə). Cənab vəzir, nə var, sənə nə olubdur? Bu nə
halətdir?
Və z i r . Başına dönüm, cəmi ölkələrdə bu zamanadək sənin ədalətin
dillərdə söylənir, sənin qorxundan heç bir kimsənə bəndələrindən
bir fəqirin malına və əyalına dəstdirazlıq edə bilməz. Amma sənin
qardaşın oğlu Teymur ağa gör necə səndən bivahimədir ki, günün
günortasında mənim kimi kişinin evinə giribdir ki, övrətimə əl uzatsın.
Xan (qeyzə gəlib). Vəzir, nə söyləyirsən? Teymur bu cürəti edə
bilərmi?
Və z i r . Sənin çörəyin mənə qənim olsun əgər xilaf ərz edirəm!
Özüm gözüm ilə gördüm; tutdum ki, əyliyib qulluğuna gətirəm, əlimdən
dartınıb çıxıb getdi.
Xa n . Səməd bəy, bu saatda get Teymuru bura çağır! Amma bu
xüsusda ona bir söz demə! (Səməd bəy baş vurub gedir). Vəzir, aram
tut, indi bu saatda ona bir divan edərəm ki, məcmui-aləmə ibrət olar!
Və z i r . Başına dönüm, keçən padşahlar ədalətin icrasında övlad
və əqrabalarına tərəhhüm etməyiblər. Xüləfayi-əzimüşşən5 öz övladlarına
xalqın əyalına kəc baxmaqdan ötrü bazxasti-şədid etmişlər. Sultan
Mahmud Qəznəvi6 bu günə cürm üçün müqərrəblərindən birisinin
boynunu öz əlilə vurdu. Odur ki, müruri-dühur ədalətlərinin vəsfi
aləmdə məzkurdur.
Xa n . Vəzir, indi görərsən ki, sənin xanın da bu babda xüləfalardan
və Sultan Mahmud Qəznəvidən əskik deyil.
Bu halda Səməd bəy Teymur ağa ilə içəri girir, hər ikisi baş əyirlər.
Xan (Teymur ağaya). Mən sənə buyurmamışam ki, heç vaxt xəncər
ilə mənim hüzuruma daxil olma?!
Teymur ağa. Mən xəncər qurşamamışam!
Xa n . Mənə belə göründü. Xub, sənin vəzirin hərəmxanasında işin
nə idi? (Teymur ağa başın aşağı salır). Sənin qərəzin budur ki, sənin
kimi nadürüst qardaş oğlundan ötrü mən vilayətlər içində bədnam
olam? Mən sənin kimi qardaş oğlunu istəmirəm! Tənab! (Haman saat
bir neçə fərraş əllərində tirmə şal hazır olurlar). Salın şalı bunun boynuna,
sürüyün aşağı!
Fərraşlar şalı salmağa hazırlanırlar, tamam bəylərin gözü dolur yaş ilə.
E ş i k a ğ a s ı v ə t a m a m b ə y l ə r . Xan, qurbanın olaq, cavandır,
bu səfər bağışlayın bunun təqsirini!
Xa n . Babam ərvahına, hərgiz bağışlamanam. (Üzün çevirib).
Salın şalı! (Fərraşlar bir cüzvi hərəkət edirlər; tamam bəylər ağlamaqdan
özlərini saxlaya bilməyib biixtiyar ökküldəməyə şüruh edib torpağa
düşürlər, yalvarırlar).
B ə y l ə r . Amandır, xan, başına çevir, anasının bircəsidir. (Ökküldəyirlər).
Xa n . Olmaz, olmaz! (Qeyzlə fərraşlara üzün tutub). Salın demirəm,
köpək uşağı!
Fərraşlar əllərində şal, yavıqlaşdıqca Teymur ağa cəld əlin uzadıb dalısında sancılmış
tapançanı çıxardıb çevirir fərraşlara sarı; fərraşlar qorxudan hər tərəfə səpələnirlər;
Teymur ağa aralıqdan çıxıb gedir.
Xan (dalısınca). Ay tutun, ay qoymuyun getsin!
Hamı hərəkət edir, amma dalısınca düşən olmur.
Xan (acıqlanmış, bəylərə üzün tutub). Sizin heç biriniz mənim
mərhəmətlərimə layiq deyil! Bu cüvəllağını niyə qoydunuz getdi?!
(Heç kəs cavab vermir). Səməd bəy!
Səməd bəy qabağa yeriyir.
Xa n . Bu saatda əlli nəfər cəzairçi7 özünlə götür, Teymuru hər
yerdə olsa, axtarıb tapıb tutun, qolu bağlı bura gətirin; ta mən onu öldürməsəm,
ölkə dincəlməz!
S ə l i m b ə y . Baş üstə. (Qapıdan çıxır).
Xan (bəylərə). Dağılın!
Bəylər dağılırlar.
Xa n . Əziz ağa! (Əziz ağa qabağa gəlir). Lötgə hazırdırmı?
Əz i z a ğ a . Hazırdır!
Xan (ayağa durub). Vəzir, sən get, aram tut, qəm eləmə, sənin
qisasın yerdə qalmaz. Al, bu üzüyü də Nisə xanıma ver, bu gün məxsus
onun üçün zərgərdən gətirtmişdim. Və onu köçürmək tədarükünə
məşğul ol; bir həftədən sonra gərəkdir toy başlansın!
Və z i r . Bəli, fərmanınıza əməl edəcəyəm.
Baş vurub çıxır. Sonra da xan Əziz ağa ilə lötgəyə minib dərya seyrinə çıxır.
Pərdə salınır
DÖRDÜMCÜ MƏCLIS
Dördümcü məclis Şölə xanımın otağında vaqe olur. Şölə xanım və Nisə xanım
qayət nigaranlıqda oturublar.
Nisə xanım. Görəsən nə vaqe oldu? Xacə Məsud gəlmədi ki,
bir xəbər gətirə; ürəyim çox iztirabdadır.
Şölə xanım. Niyə iztiraba düşürsən? Sənin sözünlə xan Teymur
ağaya bir zad edə bilməyəcəkdir.
Nisə xanım. Doğrudur ki, bir zad edə bilməz amma qorxuram
ki, Teymur ağa ilə mənim arama ayrılıq sala ki, ölümdən bədtərdir.
Bu halda xacə Məsud girir.
Ş ö l ə x a n ı m . Xacə Məsud, söylə görək nə oldu!
Xacə Məsud. Nə olacaq! Vəzir xana ərz elədi, xan Teymur
ağanı gətirib istirdi boğdursun. Teymur ağa tapança çəkib fərraşları
dağıtdı, aralıqdan çıxdı. Xan dalısınca əlli adam buyurdu ki, hər yerdə
tapsalar tutub qolu bağlı gətirsinlər ki, öldürsün. Indi tamam şəhəri və
evləri ondan ötrü axtarırlar.
Nisə xanım qüssədən ah çəkir; bu halda qapı açılır. Teymur ağa içəri girir.
Şölə xanım. Vay, dədəm vay, sən bura necə gələ bildin?
Məgər Aslan ürəyi yemisən? Məgər canından qoxmursan?
Teymur ağa (təbəssümlə). Nə var ki, canımdan qorxam?
Şölə xanım. Necə nə var? Xan səni axtardır ki, tutdursun, öldürsün.
Necə sən arxayın bura gəlmisən? Xacə Məsud, çıx çölə, gözətlə!
Gələn olmasın!
Xacə Məsud çıxır çölə.
Teymur ağa. Sənin xəyalına gəlir ki, mən ölüm qorxusundan
bu gün Nisə xanımı görməyə gəlməyəcəkdim? Bu başı qoymuşam
onun uğrunda! Amma mən işsiz də gəlməmişəm. Istirəm, bu gecə
Nisə xanımı götürüb qaçam. Dəxi bundan sonra onu burada qoymaq
olmaz! Sənin ərin mənim ilə nəməkbəhəramlıq binasını qoyubdur;
mən dəxi öz nişanlımı onun əlində qoyub, ondan sonra bura gəlibgedə
bilmənəm?
Ş ö l ə x a n ı m . Çox yaxşı, mən də bu əmrə razıyam. Amma gündüz
bura gəlmək xilaf idi. Özün bilirsən ki, Ziba xanım yüz yerdən
pusquçu qoydurub ki, bir səbəblə səni ölümə verib, bizi bədnam etsin.
Yaxşısı budur ki, indi bir tövr ilə buradan uzaqlaşıb gecənin yarısında
at və adamla darvaza dalısında hazır olasan. O saatda mən Nisə xanımı
çıxarıb sənin əlinə tapşırram, apararsan.
Teymur ağa. Nisə xanım, razısanmı?
N i s ə xanım. Əlbəttə razıyam, dəxi bundan başqa çarə qalmayıb.
Bu halda Xacə Məsud qapıdan çığırır.
Xacə Məsud. Ay aman, vəzir gəlir!
Şölə xanım və Nisə xanım (rəngləri təğyir tapmış). Vay,
dədəm vay, nənəm vay! Amandır, Teymur ağa, pərdənin dalısında
gizlən, görək bu zalımı qaytara billikmi?
Teymur ağa (heç halətinə təğyir verməyib arami-qəlb ilə). Mən
hərgiz dəxi o pərdənin dalısına girməyəcəyəm; qoy gəlsin məni burda
görsün!
Şölə xanım və Nisə xanım (onun ayağına düşüb dizlərindən
qucaqlayırlar, iztirab ilə). Allahı sevirsən, özünü qana çalxama!
Baban goru xatiri üçün gizlən pərdənin dalısında!
Teymur ağa. Heç vaxt!
Xacə Məsud (genə başın içəri uzadıb). Ay Aman, vəzir yetişdi!
Ş ö l ə xanım və N i s ə xanım. Ay başına dönüm, bizə rəhm
elə, bizə yazığın gəlsin! Vəzir bu səfər səni burda görsə, biz bişək
ölümə gedərik!
Teymur ağa. Hə, ancaq sizdən ötrü. (Girir pərdənin dalısına,
bir saniyə keçmiş vəzir içəri daxil olur).
Və z i r . Yaxşı oldu ki, siz hər ikiniz burdasınız. Mənə vacib idi ki,
siz ilə danışıq edim. Qulaq asın. Şö lə xanım, heç bilirsənmi ki, sənin
bacını xana vermək ilə nə qədər mənim dərəcəm və sənin rütbən artıq
olacaqdır? Belə olan surətdə, aya sənə lazım deyilmi öz təmiz adını
itirməyəsən və deməsinlər ki, xan bu övrətin bacısını alır ki, naməhrəmlər
ilə həmişə aşnalığı var.
Şölə xanım (arami-qəlb ilə). Buyur, görək, mən hansı naməhrəmlərlə
aşnalıq edirəm?
Və z i r . Məsələn, Teymur ağa ki, sənin otağında gördüm.
Ş ö l ə x a n ı m . Arvadın Ziba xanımla bu pərdənin dalısında?
Vəzir. Doğrudur, mən sənin haqqında gümani-bəd edə bilmənəm;
olur ki, bu təqsir Ziba xanımın ola; amma bu sözləri ondan ötrü deyirəm
ki, elə durub-oturmayasan ki, sənin xüsusunda xana bir yaman söz
deyələr və Nisə xanımdan da könlü çıxa; çünki bu saatda Nisə xanımdan
ötrü biixtiyardır və mənə buyurdu ki, bir həftəyədək onun köçmək
tədarükünü gör! Budur, ona bir üzük də peşkəş göndəribdir. Al, Nisə
xanım, tax barmağına! (Üzüyü Nisə xanımın əlinə qoyur).
Nisə xanım. Bir qız ki, onun bacısının haqqında bədgüman
olalar, xana layiq olmaz. Bu üzüyü apar, xana layiq bir qız tap, onun
barmağına tax! (Üzüyü vəzirin qabağında yerə qoyur, çölə çıxır).
Vəzir (dalısınca). Qızım, mən məgər sənin bacın haqqında bədgüman
oluram? Mən bu sözləri nəsihət yolunca ona danışdım.
Şölə xanım. Olmazmı bu nəsihətləri arvadın Ziba xanıma
verəsən?
Və z i r . Əlbəttə, sabah ona bundan qaim sözlər deyəcəyəm.
Ş ö l ə x a n ı m . Dəxi sabah niyə, elə bu saatda gedə bilməzmisən?
Vəzir. Dəxi saatda çəndan lüzumu yoxdur. Ondan ötrü ki, Teymur
ağa fərzən onun sevgilisi də olmuş ola, öz cəzasına yetişdi, ya tapılıb
ölümə gedəcək, ya da bu vilayətdən dərbədər düşəcəkdir. Bundan
sonra bu xüsusda heç zad danışmaq lazım deyil. Nisə xanımın köçmək
tədarükünə gərək məşğul olmaq.
Şölə xanım. Get anamın otağına, bu sözləri ona danış; bu
mənim işim deyil.
Və z i r . Get ananı bura çağır, burda danışaq.
Bu halda qapı açılır, Pəri xanım və Nisə xanım içəri girirlər.
Və z i r . Əcəb oldu gəldin. Buyur otur!
P ə r i x a n ı m . A qadan alım, oturmaq vaxtı deyil, genə əlimdən
çıxıb gedərsən. Sözümə qulaq as. O qədər şüğlun var ki, səni görmək
olmur.
Və z i r . Bəli, ələlxüsus bu günlərdə heç bir macalım yox idi. De
görüm, ana, mətləbin nədir?
P ə r i x a n ı m . A qadan alım, bir cüzvi mətləbdir. Getmişdim falçı
Qurbana dua yazdırmağa ki, Allah sən qızım Şölə xanımdan bir oğlan
kəramət eləsin. Falçı duanı yazıb buyurdu ki, gərək vəzirin başının üç
ağırı buğda səməni qoyub füqəraya paylayasan. Indi gərək sənin başının
üç ağırını tutam, səməni vaxtı keçir.
Və z i r . Əcəb təklif edirsən, ana! Mənim başımı necə çəkib ağırını
tutacaqsan, madam ki, başım bədənimdədir.
P ə r i x a n ı m . A qadan alım, çox asan zaddır. Falçı tövrünü öyrədibdir.
Bir dərin qab qoyarıq başına, əgər başın tamam ola sığsa, onun
dolusu buğda o başın ağırıdır. Nisə xanım, o badyanı bura gətir!
Nisə xanım gedib qapının dalısında Xacə Məsud hazır eləmiş bir kiçik badyanı
gətirir. Pəri xanım tez arami-qəlb ilə vəzirin papağın qaldırır.
Və z i r . Əgərçi namünasib təklifdir, amma müzayiqə yoxdur; necə
ki, deyiblər əməl elə, taki Allah Şölə xanımın arzusun bitirsin.
P ə r i x a n ı m . Bəli, qadan alım. Nisə xanım, badyanı qoy başına!
Nisə xanım badyanı geydirir. Badya vəzirin qaşına qədər girib aşağı getmir. Nisə
xanım zor edir.
Və z i r . Ay aman, burnum əzildi! Nə qayırırsan, yavaş! (Iki əlli
badyanı qaldırır).
P ə r i x a n ı m (tez). A qız, o böyük badyanı gətir.
Nisə xanım yüyürüb tez böyük badyanı gətirir.
Və z i r . Ay ana, Allahı sevirsən, olmazmı bu iş özgə vaxta qala?
Indi səninlə vacibi danışası mətləbim var.
P ə r i x a n ı m . Olmaz, vaxtı keçər, a qadan alım! Incimə, bir dəqiqəlik
işdir. Biz də səndən ötrü çalışırıq! (Ağlamaq halında). Bəs bu
axır ömrümdə sən rəva görürsən ki, mən Şölə xanımın qucağında oğul
görməyim ölüm? (Gözün yaşla doldurur, Nisə xanıma üzün tutur).
A qız, qoy badyanı, əvvəldən gərək bunu gətirəydin.
Nisə xanım badyanı qoyur, badya vəzirin lap boğazına keçdikdə, Pəri xanım tez Şölə
xanıma pərdə sarı işarə edir. Şölə xanım ahəstə pərdəni qalxızıb, Temur ağanı çıxarıb
qapıya sarı ötürür. Teymur ağa qapıdan rədd olduqda Nisə xanım badyanı qaldırır.
Və z i r . Ana, indi otur səninlə söz danışacağam.
P ə r i x a n ı m . Baş üstə, oğul!
Istir otursun, bu halda həyətdə çox qalmaqal səsi gəlir. Bir dəqiqə çəkməmiş
Teymur ağa əlində tapança otağa daxıl olur. Vəzir onu görən kimi başlayır titrəməyə.
Teymur ağa. Mənim atamın yaxşılıqları sənə haram olsun!
Axır heç nahaq yerə məni ölümə vermək istirsən? Mən əvvəl səni
öldürməmiş özüm ölmənəm.
Tapançanı qalxızır vəzir tərəfinə. Şölə xanım düşür onun ayağına, yalvarır.
Ş ö l ə x a n ı m . Amandır, Teymur ağa, təəmmül et, əl saxla!
Teymur ağa əl saxlayır. Bu halda Səməd bəy bir neçə cəzairçi ilə otağa daxil olur,
qapı ağzında durur.
Teymur ağa. Səməd bəy, qərəzin nədir?
Səməd bəy. Ağa, biz sənin atan və özün nökəriyik. Bizim həddimiz
nədir ki, sənə tərki-ədəblik edək? Amma özün bilirsən ki, xanın
buyruğudur, gərək səni onun yanına aparaq.
Teymur ağa. Məni diri onun yanına apara bilməzsiniz! Məgər
mənim başımı apararsınız. Başım da asanlıqla ələ gəlməz! Bismillah,
əgər hünəriniz var, ayaq irəli qoyun. (Tapançanı yuxarı qalxızır).
Səməd bəy. Ağa, fərz elə ki, onun ilə öldürdün bir adamı; mənim
ilə əlli cəzairçi var, buları ki, qırıb qurtara bilməzsən? Bu hərəkətlər
nə lazımdır? Inanın ki, xan əhd edibdir sizə bir zad etməsin.
Teymur ağa. Mənim hərgiz onun əhdinə etibarım yoxdur. O
hansı əhdin üstündə durubdur ki, ona inanmaq olar? Söz odur ki, dedim.
Bu halda həyətdə dübarə qalmağal qopur. Səlim bəy eşik ağası, Teymur ağanın
süd qardaşı Riza ilə içəri girir.
Səlim bəy. Səməd bəy, geri çəkil! Teymur ağa, başın sağ olsun!
Əmin xan dərya üzündə seyrə çıxmışdı, qəflətən bərk külək əsib,
lötgə çevrilib, xan dəryaya qərq olubdur. Indi xalq xanlıq imarətinin
ətrafına cəm olub özlərinə xan istirlər. Təşrif gətirin!
Teymur ağa. Riza belədirmi?
Riza. Bəli başına dönüm, belədir. Buyurun gedək (Bu halda vəzir və Səməd
bəy yeriyib torpağa düşürlər. yalvarırlar). Ağa, bizi başına çevir!
Teymur ağa. Səməd bəy, sən dur geri çəkil. (Səməd bəy durub geri çəkilir. Teymur ağa vəzirə). İndi sənə məlum olsun ki mənim sənin evinə gəlməyim ondan ötrü idi ki mən sənin baldızın Nisə xanıma təəşşüq yetirib Allahın əmrilə onu almağa talib idim. Amma çüki sən bir para arzuların xatiri üçün onu xana vermək fikrinə düşmüşdün, ona görə bu əmri sənə bildirmək mümkün olmurdu və o cəhətdən sən bir para gümani-bəd mənim haqqımda edib mənim ölümümə çalışırdın! Amma cənabi-əqdəsi-ilahi doğruya yar olub sənin muradın əksi üz verdi. İndi mən təqsirindən keçib səni bilkülliyyə bağışlayıram və əgərçi səni öz sifətlərinə görə dəxi şüğli-vəzarətdə baqi qoya bilmənəm. Lakin bundan sonra müdamül-həyat məndən vəzifəxar olub kamali asayişdə güzəran edəcəksən. Nisə xanımı köçürmək tədarükünə məşğul ol ki bir həftədən sonra gərəkdir ki, toy başlansın. Anam Pəri xanım, bacım Şölə xanim, xudahafiz!
Pəri xanım və Şölə xanım. Ağa, Allah sənin ömür və dövlətini ziyad eləsin, yüz il xanlıq edəsən!
Teymur ağa bəylər ilə otaqdan çıxır, vəzir heyrətlə baxmaqda qalır.
Cəzairçilər (qışqırır). Teymur xan sağ olsun!
Pərdə salınır.
Tamam olur.
Действующия лица:
СЕРАБСКИЙ ВЛАДЕТЕЛЬНЫЙ ХАН.
МИРЗА-ГАБИБ, его Визирь.
ЗИБА-ХАНУМ, первая жена Визиря.
ШОЛЕ-ХАНУМ, вторая и любимая жена Визиря.
НИСА-ХАНУМ, девушка, сестра Шоле-Ханум, живущая в доме Визиря.
ПАРИ-ХАНУМ, мать Шоле-Ханум, также живущая в доме Визиря.
ГАДЖИ-САЛАХ, купец.
ТЕЙМУР-АГА, племянник Хана, влюбившийся в Нису-Ханум.
РИЗА, молочный брат и слуга Теймур-Аги.
ХАДЖЕ-МАСУД, араб, евнух при второй жене Визиря.
СЕЛИМ-БЕК, служащий при Хане.
КАДИР-БЕК, тоже.
САМАД-БЕК, начальник фаррашей ханских.
ДЕЙСТВИЕ ПЕРВОЕ
(Сцена происходит лет за 50-ть пред сим, в городе Серибе, на берегу Каспийского моря, в доме Визиря Мирзы-Габиба. Он сидит в комнате первой жены, облокотившись на огромную подушку; пред ним стоит, скрестивши руки на поясе, Гаджи-Салах.)
Визирь: Гаджи-Салах! я слышал, что ты едешь в Решт, правда ли это?
Гаджи-Салах: Да, точно, ага.
Визирь: Гаджи-Салах! Я хочу дать тебе поручение, а потому и призвал тебя.
Гаджи-Салах: Прикажи, ага я душевно рад исполнить твое приказание.
Визирь: Гаджи-Салах, ты в Реште должен заказать, для моей надобности, женскую одежду минтене из материи зарбафт, голубого цвета; она должна быть сшита из такого отличного зарбафта и такой превосходной работы, чтобы подобной не могло быть отыскано во всем Серабе; по обоим же ея бортам должны быть пришиты 12 золотых пуговиц величиною менее куриного, но более голубиного яйца... Вот тебе 50 туманов на расходы; (дает ему деньги, завернутые в бумаге), а если этого мало, то прибавь свои деньги; по возвращении я заплачу их тебе... Скоро ли ты воротишся?
Гаджи-Салах: Чрез месяц я буду здесь: я там особенного дела не имею, деньги везу на покупку шелка, куплю его, и в дорогу!... Но, ага, если возможно взять мерку для минтене, то было бы очень хорошо, иначе может быть оно окажется узким или широким, длинным или коротким, и я буду виноват...
Визирь: Нужды нет, пусть сошьют там как хотят, только, чтобы работа была превосходная, а если здесь оно окажется немного несоответствующим стану особы, которой должно принадлежать, то не трудно переправить.
Гаджи-Салах: Ага, нельзя ли привезти сюда материю и пуговицы и здесь скроить минтене соответственно стану той особы, которую ты знаешь.
Визирь: Ах, какой ты человек! страсть у вашего брата болтать много, чтобы выказать свои познания; ты хочешь, чтобы я все дело открыл тебе; но знаешь ли ты, что заказ такого минтене здесь наделает мне много хлопот!...
Гаджи-Салах: Нет, ага, откуда я могу знать это?
Визирь: Так я должен предварить тебя заранее, иначе ты, пожалуй, пойдешь и протрубишь на базаре во всеобщее услышание, какое поручение дано тебе Визирем, и после я должен буду распроститься с покоем... Друг мой, дело в том, что чрез два месяца наступит праздник нового года Навруз, и я хочу при этом празднике подарить Шоле-Ханум одно минтене редкой доброты; а если закажу его здесь, то и Зиба-Ханум попросит такое же минтене, а заказать и для нея — значит сделать совершенно лишний расход, потому что ей вовсе не пристанет; не заказать же, то это причинит мне постоянную головную боль от ея непрекращаемых ссор и неумолкаемых криков.
Гаджи-Салах: Ага! Зиба-Ханум не попросит ли минтене и тогда, когда ты подаришь его Шоле-Ханум.
Визирь: Аллах великий! в какую беду я попался с этим болтуном? тебе что за дело? ты исполняй то, что я тебе приказываю!... Я скажу Зиба-Ханум, что оно сестрою моею, женою Гидаст-Хана прислано в подарок Шоле-Ханум; в таком случае она винить меня не может; но беда тебе, если ты осмелишься разсказать об этом кому-нибудь в Серабе.
Гаджи-Салах: Будь покоен, ага; как я смею разглашать твою семейную тайну.
Визирь: Теперь можешь идти.
(Гаджи-Салах, поклонившись, уходит; а за тем Зиба-Ханум сильным ударом обеих рук, открыв настежь обе половины двери, с криком бросается в комнату. Визирь, содрогнувшись, оглядывается).
Зиба-Ханум: Ай да молодец! Для любимой жены своей заказываешь минтене? славный ты муж, нечего ей роптать на тебя! и скажешь, что оно прислано ей в подарок твоею сестрою. Браво! хорошая выдумка! Мне ли не знать твоей сестры? да она от скупости, вливая мед в бутылку, облизывает ее снаружи, откуда же она стала бы такою щедрою, чтобы могла давать подарки в 50 или 60 туманов.
Визирь: Что ты говоришь жена? какое минтене? какой подарок? с ума ли ты сошла?
Зиба-Ханум: Не виляй, не хитри! я уже слышала весь твой разговор с Гаджи-Салахом, я все это предчувствовала; когда ты послал за этим купцом, я тихонько пришла и подслушивала за дверью; пусть посчастливится твоей жене в новом минтене с золотыми пуговицами по бортам!... Нужно поздравить Теймур-Агу, что его любезной заказывается отличное минтене, в котором она будет нежничать с ним...
Визирь: Какия дерзости ты говоришь, женщина? не стыдишся предо-мною клеветать на мою жену и оскорблять мою честь?
Зиба-Ханум: Если бы я была оскорбительницею твоей чести, то и я любила бы какого нибудь молодца, твоя честь оскорблена Шоле-Ханумою, которая день и ночь в объятиях Теймур-Аги. Служанка моя несколько раз видела их вместе.
Визирь (побледнев): Никогда не поверю ни тебе, ни твоей служанке!
Зиба-Ханум: Не мы одни говорим, а весь Сераб это знает, только твои глаза закрыты, потому что ты обворожен этою хитрою баядеркою, которая марает твое имя и пренебрегает твоим званием.
Визирь: Откуда Шоле-Ханум может знать Теймур-Агу? где она могла его видеть?
Зиба-Ханум: Ты сам познакомил ее с ним, ты сам указал его ей.
Визирь: Я познакомил ее с ним, я указал его ей? Что за грязь ты ешь женщина?
Зиба-Ханум: Да, ты сам познакомил, указал; не ты ли в день праздника ураза объявил ей, что хан за стеною крепости заставляет бекских детей бороться, и предложил ей вместе с сестрою, служанкою и евнухом — отправиться на верх крепостной стены, расположиться там на коврах и глядеть оттуда на борцов; она же по твоему предложению пошла туда, а там Теймур-Ага, молодой, очаровательной красавец, как известно, поборол всех бекских детей и сделался похитителем сердца твоей жены, которая, влюбившись в него всею душею, благодаря твоему предложению — начала употреблять, Аллах знает, какия средства, и наконец овладела им, и теперь без него и одного дня не может провести. Не говорила ли я тебе — старый, что в твоих летах неприлично жениться на молодой девушке: ты меня не послушал, а теперь страдай: по делам тебе, так тебе, так!!...
Визирь: Хорошо, довольно, ступай! я хочу заняться приготовлением письма к Аварскому Хану.
(Зиба-Ханум уходит).
Визирь: Я не полагаю, чтобы Шоле-Ханум решилась на такой поступок; может-статься, что сила Теймур-Аги ее удивила, и она, как молодая женщина, по простоте, стала произносить ему хвалы при разных своих подругах, а эта старая Зиба-Ханум, слыша это, по ненависти к ней, от ревности, приписала это любви, и теперь копает ей яму... А что если старая не врет? что если?... Вай, скверно!... Впрочем, на всякой случай, надобно уверить Шоле-Ханум, что Теймур-Ага вовсе не силен, что поборенныя им бекския дети все были ребятишки, что сам он чорт знает что такое: шалит хуже всякого безъусого мальчика!... Однако нужно идти к хану! потом ворочусь к ней и уж знаю я, что наговорю об этом вредном Теймур-Аге!
(Встает и хочет идти; между тем входит Зиба-Ханум).
Зиба-Ханум: Что прикажешь приготовить тебе на обед и ужин?
Визирь: Змеиный яд и адский катран! Ты уже такою пищею накормила меня, что я целый месяц не проголодаюсь.
(Начинает ходить задумчиво; вдруг на средине комнаты правая нога его нечаянно наступает на край лежащего на полу решета; противуположный край решета поднимается и сильно бьет его по ноге; он испускает пронзительный крик от боли и остановившись, с величайшим гневом обращается к своей жене).
Визирь (как можно громче): Зачем это решето здесь? откуда оно сюда попало?
Зиба-Ханум (в удивлении): Я решительно не знаю, как оно сюда попало.
Визирь: Фарраш!
(Фарраш-Гейдар тотчас является из прихожей и скрестивши руки на груди, кланяется; Зиба-Ханум закрывши лице покрывалом, удаляется в угол комнаты).
Визирь (гневно): Зачем это решено здесь в моей комнате?
Фарраш: Ага! рано поутру я подметал комнату, вдруг конюх, Карим, вошел сюда с решетом в руках и не много поговоривши, ушел: теперь выходит, что он оставил здесь решето.
Визирь: Позвать сюда конюха сей-час.
(Фарраш уходит).
Визирь: Зачем конюх ходит в мою комнату? зачем решето оставлено здесь? сего дня со всех сторон я встречаю не приятности и всегда, как я прихожу, в эту комнату, да развалится она, не могу оставаться в ней без какой нибудь беды!...
Зиба-Ханум: Разумеется, потому что в этой комнате нет Шоле-Ханум; коль скоро ты так думаешь, то зачем сюда ходишь: ступай всегда в комнату любимой своей жены.
(Входят фарраш и конюх, кланяются).
Визирь (гневно): Карим! зачем ты приходил в мою комнату? твое место в конюшне — как ты смеешь вступать сюда?
Конюх: Ага! я только на минуту приходил к Гейдару спросить: намерена ли особа твоя сего дня ездить верхом и спросивши тотчас ушел.
Визирь: Но зачем оставил здесь решето?
Конюх: Оно было в руках у меня, я должен был проветрить ячмень для лошадей, но забыл его здесь.
Визирь: Почему после не вернулся и не взял его отсюда?
Конюх: В ум мой не приходило, что оно здесь забыто; до сих пор я искал его.
Визирь: Откуда у тебя может быть ум, гарамзаде (сын греха). Гейдар! сей-час позвать сюда Агу-Башира, правителя, да принеси с собою палки и фалакку, и кликни сюда еще трех человек из внешних фаррашей. (Фарраш уходит).
Конюх (начиная дрожать и плакать): Ага! прости меня, ради головы Хана.
Визирь (гневно): Молчи собака и сын собаки!
Конюх (со слезами и дрожащим от страху голосом): Ага! Да буду я твоею жертвою, грязь съел я, грех учинил, прости меня ради гроба своего родителя, грязь съел я с отцом и дедом, другой раз ни когда не поставлю сюда ноги!...
Визирь: Молчи осел, происходящий от осла!
(Входят Ага-Башир — правитель, Гейдар с палками и фаллакою в руках и еще три фарраша и кланяются).
Визирь (фаррашам): Повалите правителя и положите его ноги в фалакку.
(Фарраши вмиг исполняют приказание: двое держут фалакку, а двое берут палки).
Визирь: Бейте!
(Фарраши начинают бить).
Правитель (громко): Ага! Башува донум, да буду я твоею жертвою: в чем я виноват?
Визирь (гневно указывая на решето): Что это за решето в моей комнате, осел?
Правитель: Какое решето, ага?
Визирь: Палка объяснит тебе какое это решето: бейте фарраши!
(Фарраши продолжают бить).
Правитель: Ай, Гарай, ай дад Башува-донум: чем я виноват, объяви мою вину, а после хоть убей меня.
Визирь (фаррашам): Остановитесь. (Фарраши останавливаются). Ага-Башир! твоя вина та: зачем ты каждому из служащих при моем доме не внушаешь его долга и обязанности. Конюх не должен, кроме конюшни, бывать в каком нибудь другом месте, решето никогда не должно оказываться в моей комнате. Как же я управляю этим обширным Ханством в звании Визиря, а ты невежа не можешь управлять одним моим домом и одними моими прислугами!
Правитель: Ага! твой ум и голова созданы великими: могу ли я ровняться с тобою, — прости меня на этот раз, вперед ни когда подобной вещи не будет.
Визирь (фаррашам): Оставьте его. (Фарраши освобождают его из фаллаки). Ага-Башир! на этот раз я прощаю тебя; но если вперед когда либо окажется в моей комнате решето, то ты считай себя убитым.
Правитель (вставши на ноги): Будь покоен, ага, — вперед этого не будет.
Визирь: Ну, иди теперь.
Конюх (в сторону): Слава Тебе, Аллах!
(Скорее прочих бросается в двери с решетом; за ним и прочие, потом уходит и Визирь).
ДЕЙСТВИЕ ВТОРОЕ
(Сцена происходит в комнате Шоле-Ханум; Теймур-Ага и Ниса-Ханум, стоя разговаривают между собою с заметным безпокойством).
Теймур-Ага: Скажи мне: что я должен теперь делать? что это за намерение у Визиря; разве он может выдать тебя за Хана, пока я живу; да что побуждает его к этому родству с Ханом?
Ниса-Ханум: Что его побуждает? разве не знаешь? разумеется честолюбие.
Теймур-Ага: Разве ему недостаточно быть Визирем!
Ниса-Ханум: Хоть и достаточно, но не надежно; а этим родством он хочет упрочить свое счастие.
Теймур-Ага: Какой он глупец! Разве он не видит как Хан поступает даже с ближайшими своими родственниками; впрочем, нужно найти средство уничтожить его замыслы, напрасно ты доселе не допустила меня предупредить его о нашей любви; завтра же это сделаю!
Ниса-Ханум: Ради Бога, Теймур-Ага, оставь эту мысль. Никак нельзя сказать Визирю о нашей любви, потому что он часто говорит, что Хан ищет предлога погубить тебя; я сама уверена, что он нередко советовался об этом с Визирем. Если Визирь узнает о нашей любви, то ради своих выгод, тотчас же пойдет и объявит об этом Хану, обвиняя тебя в соперничестве с ним, тем более, что и Хан в настояще время ужасно недоволен тобою.
Теймур-Ага: Разве Хану недовольно было похитить отцовское мое владение, что ищет моей погибели?
Ниса-Ханум: Оттого-то и ищет твоей погибели, чтобы избавиться от твоего домогательства на это владение, и, как говорят, только для вида обращается ласково с тобою; но при первой встретившейся возможности, готов посягнуть на жизнь твою.
Теймур-Ага: Ну, это не сбыточная его мечта! Не ему лишить меня жизни: во первых, большая часть беков и народа предана мне, помня благодеяния моего отца, во вторых, я не такая птица, чтобы масо мое годилось в пищу! Впрочем, об этом даже не стоит и говорить. Но скажи пожалуйста: чем же я заслужил негодование Визиря?
Ниса-Ханум: Тем, что ты сына старого Визиря, Нирзу-Латифа определил к себе секретарем. Визирь уверен, что в случае перехода какой нибудь власти в твои руки, Мирза-Латиф заступит место своего отца, и я знаю, что он намерен наговорить на него Хану и получить разрешение о высылке его из Сераба.
Теймур-Ага: Не в силах он сделать этого. Он, за оказанныя ему отцом моим благодеяния, отплачивает мне только злом? Но Бог даст, я уничтожу все его замыслы и достигну своей цели. Теперь вижу, что ты не без основания удерживаешь меня от намерения предупредить Визиря о нашей любви. Где Шоле-Ханум? я хочу говорить с нею.
Ниса-Ханум: В комнате матери.
Теймур-Ага: Нельзя ли позвать ее сюда?
Ниса-Ханум: Матери нет дома, пойдем туда сами.
Теймур-Ага: Хорошо.
(Уходят, а потом является Зиба-Ханум).
Зиба-Ханум: Ах ты бездельница! ты наконец позволяешь себе подобныя дерзости.... Ты до этой уж степени избалована Визирем?.... (Озирается кругом и ни кого не замечает в комнате). Ах! где она? где эта безстыдная баядерка? Да развалится дом Визиря, доведшего меня до такого унижения! (Хочет вернуться, вдруг слышит голос мужчины, содрагается и останавливается). Вай! голос постороннего мужчины! Вай! сей-час войдет в дверь, а я не могу выйдти из нея! что буду делать?
(Бросается туда и сюда и прячется под занавес; за тем входят: Теймур-Ага и Шоле-Ханум).
Теймур-Ага: Как скоро воротилась мать твоя из бани, без нея мы в твоей комнате свободно могли бы говорить. Не вздумает ли Визирь прийдти сюда?
Шоле-Ханум: Будь покоен, нынче ни днем ни ночью Визирь не может сюда прийдти.
Теймур-Ага: Как не может прийдти?
Шоле-Ханум: Так, что сего дня ему очередь быть в комнате Зиба-Ханум; из опасения ея ссоры, ни как не посмеет сюда глаз показать!
Теймур-Ага: А может быть по какому нибудь особенному случаю Визирь вздумает прийдти сюда?
Шоле-Ханум: Сиди спокойно, предосторожность принята. Ниса-Ханум, по моему поручению, за сенцами стоит на страже и, при первом появлении Визиря, поспешно известит нас. Неужели ты боишься?
Теймур-Ага: Я никого не боюсь; но только по разным причинам не хочу, чтобы Визирь меня видел и объявил об этом Хану; прежде мне нужно привести в исполнение некоторые свои планы.
(В это время от сильного удара дверь отворяется настежь и Ниса-Ханум высовывает голову).
Ниса-Ханум: Ай, аман! Визирь идет, вставайте!
Шоле-Ханум (выглянув за двери): Визирь близко и как раз против двери. Теймур-Ага! ты не можешь выйдти из нея!
Теймур-Ага: А как же быть? Не сказал ли ему кто нибудь что я здесь... я воткну кинжал в грудь того, кто осмелится открыть это Визирю.
Шоле-Ханум: Теперь не время говорить, пойди пока за этот занавес; я заставлю как нибудь Визиря уйти отсюда.
(Теймур-Ага прячется за занавес; потом приходит Визирь, а за ним и Хадже-Масуд).
Визирь: Что ты делаешь Шоле-Ханум; каково расположение твоей души?
Шоле-Ханум: Слава Аллаху, по твоей милости, душа моя всегда в хорошем расположении; желаю чтобы и твоя всегда была в таком же. Зачем у тебя брови нахмурены?
Визирь: Ох! сегодня со мною случилось такое неожиданное приключение, о котором я вовсе не мог бы думать, и оттого я теперь в совершенном разстройстве. Хадже-Масуд! ступай свари мне кофе и принеси.
(Хадже-Масуд, поклонившись, уходит).
Шоле-Ханум: Скажи: какое приключение с тобою случилось? Впрочем не надобно тебя безпокоить, может быть разсказ будет длинный.
Визирь: Нет, он недлинный. Вот в чем дело. Сегодня я вместе с некоторыми беками находился в присутствии Хана, вдруг не знаю кто-то начал разговор о силе Теймур-Аги, все беки стали уверять, что во всем Серабском ханстве сильнее его никого не отыщется. Хан разделял мнение беков, но я вздумал противуречить говоря, что Тейрур-Ага вовсе не силен, что поваленныя им в день праздника ураза, бекския дети, все были ребятишки. Хан возражал мне и потребовал от меня доказательства. Я сказал, что если мне было бы прилично, то я при моих пятидесяти летах, решился бы на борьбу с Теймур-Агою и непременно положил бы его спиною на землю; Теймур-Ага стоял тут-же лицем против Хана, а как его высокостепенство всегда страстно любит забавы, то приказал мне непременно бороться с Теймур-Агою; делать было нечего, я встал и в присутствии Хана схватился с этим мальчишкою, но не прошла минута, я поднял его и так бросил о землю, что мальчишка лежал на земле без чувств! Уф! как я его бросил!...
Шоле-Ханум (с улыбкою): Ах, Боже мой! что ты сделал; а если бы он умер, то что сталось бы тогда с бедною его матерью?
Визирь: Да, я сам после сильно раскаявался в своем поступке, но уж было поздно. Сильно, очень сильно его бросил!...
Шоле-Ханум: Так ты и оставил его лежащим?
Визирь: Так и оставил его лежащим, но верно фарраши уже взяли его на спину и отвели к матери.
(Теймур-Ага не мог удержаться от смеха; Визирь тотчас подходит к занавесу и проворно его отдергивает, находит Теймур-Агу и Зиба-Ханум и столбенеет от изумления; не менее его изумляется и Шоле-Ханум, от неожиданного появления там Зиба-Ханум).
Визирь: Аллах премудрый! что это значит? (потом обращаясь к Теймур-Аге гневно и как можно громче). Зачем ты здесь, Ага? (Теймур-Ага повесив голову, не отвечает). Скажи зачем ты здесь? (Теймур-Ага хочет уйдти; Визирь схватив его за руку). Не пущу тебя, скажи зачем ты здесь?
Теймур-Ага (отнимая свою руку): Пусти!
Визирь (обеими руками ухватившись за него): Не пущу, отвечай мне!
(Теймур-Ага выходит из терпения, одною рукою схватывает его за шею, другою рукою за ноги, поднимает и бросает на средину комнаты и быстро удаляется).
Визирь (ошеломленный обращается к Зиба-Ханум): Ах, ты, негодная, что это за плутовство, которым ты занимаешься?
Зиба-Ханум: Я занимаюсь плутовством? несчастный ты человек, о, жалкий! проснись от сна заблуждения!!...
Визирь (гневно): Молчи гадкая! ты языком своим хочешь меня обморочить, нет поздно! я теперь знаю тебя. Эти мерзости и низости — твое дело. Бог даст, я уничтожу тебя!
Зиба-Ханум: Слепой ты человек! скажи: за что ты меня уничтожишь?
Визирь: Изменница! какая причина может быть важнее того, что я застал тебя за занавесом вместе с посторонним мужчиною? А что ты делала вместе с посторонним мужчиною?
Зиба-Ханум: Спроси-ка у жены своей, Шоле-Ханум: зачем в комнате ея посторонний мужчина?
Визирь: Нет, старая кошка, ты пока отвечай: зачем ты с посторонним мужчиною была за одним занавесом?
Зиба-Ханум: Хорошо, я скажу тебе зачем: служанка моя объявила мне, что твоя жена, Шоле-Ханум обругала ее; я в досаде пришла в ея комнату побранить ее за то, что она преступает границы своих прав, но, незастав ее здесь, я хотела вернуться; вдруг слышу голос постороннего мужчины, разговаривавшего с Шоле-Ханум за дверью и идущего в эту комнату; я тотчас спряталась за этот занавес из стыдливости и чтобы подслушать весь их разговор и потом передать тебе. Между тем, когда ты шлепал туфлями по двору и этот гаремный вор спрятался за тот же занавес...
Визирь: Так ты могла бы тотчас выйти из под занавеса!...
Зиба-Ханум: Да вышел бы ты сам! он держал меня одною рукою за рот, а другою...
Визирь (не много задумавшись, обращается к Шоле-Ханум): Шоле-Ханум! скажи правду: к тебе ли приходил этот вор?
Шоле-Ханум: Твоя старая жена из породы попугаев: болтать и лгать она мастерица, я никогда от роду не видела этого мужчины и вовсе не знаю кто он такой.
Визирь: Как же ты его не знаешь; ты не знаешь Теймур-Аги?
Шоле-Ханум: Какой Теймур-Ага? разве ты не бросил Теймур-Агу на земь, разве фарраши не отнесли его к матери?...
Визирь: Лукавая ты женщина, ты отвечай-ко на мой вопрос: к тебе ли приходил Теймур-Ага?
Шоле-Ханум: Если бы Теймур-Ага приходил ко мне, то его ты застал бы со мною вместе; Зиба-Ханум знала, что я сегодня отправилась в баню с сестрою и матерью и, полагая, что в моей комнате никого не будет, пригласила туда своего друга на свидание, потому что сегодня, послучаю твоей у нея очереди, она не могла позвать его в свою комнату, но к ея несчастию нынче баню починяют и мы скоро воротились, она с своим возлюбленным не могла убежать и они скрылись за этим занавесом...
Зиба-Ханум: Ах, ты мошенница! как ты искусно лжешь, хочешь свой грех навязать мне! Вай, вай! Я убью себя от досады.
Шоле-Ханум: Ты сама мошенница, плутовка и баядерка! Убей себя или не убей, для меня все равно; твое плутовство и мошенничество всему Серабу известно; криком и шумом ты оправдаться не можешь, муж твой имеет глаза, пусть различает сам: твой ли этот грех или мой? ты была за занавесом с мужчиною — а я виновата!?
Зиба-Ханум (обращаясь к мужу): Ай, аман! я убью себя! зачем ты не бьешь по губам эту клеветницу за то, что она так нагло и безстыдно на меня клевещет пред тобою.
Шоле-Ханум: Ты сама безстыдная; зачем он должен бить меня по губам? Если он муж твой, то должен разстерзать тебя в куски, хоть ты и старуха, за то, что застал с посторонним мужчиною.
Визирь (к Зиба-Ханум): Разумеется, тебя должно разстерзать в куски. Дай мне не много сроку, я сперва пожалуюсь Хану, убью твоего любовника, а потом уже увидишь — как я с тобою разделаюсь. Ты всю жизнь свою посвятила только лжи.
Зиба-Ханум: Я лгунья?! ты сам только правдолюбив! ты что разсказывал — как повалил Теймур-Агу?...
Визирь (сильно разсердившись): Прочь с моих глаз, изменница!
(Зиба-Ханум удаляется).
Визирь: Аллах великий! кому мне из них верить? каждая готова сочинить одна на другую четыре тысячи лжей.
(В это время Хадже-Масуд появляется с чашкою кофе).
Хадже-Масуд: Ага! соблаговолите кушать кофе.
Визирь (обернувшись, бьет рукой по чашке): Провались ты в ад, проклятый; до кофе ли мне теперь в таком разстройстве, я сей-час еду к Хану.
(Хадже-Масуд, отирая платье от разлитого кофе, выходит).
Визирь (вслед ему в совершенной разсеянности): Вели подать красную мою лошадь и оседлать гнедую шубу — слышишь!
Хадже-Масуд: Слышу, ага, будет исполнено!
(Уходит, а за ним и Визирь).
Шоле-Ханум: Слава Аллаху, каким удивительным случаем увернулась я. Ай да Зиба-Ханум, много тебе я благодарна — выручила из беды... пойду все разскажу сестре...
ДЕЙСТВИЕ ТРЕТИЕ
(Сцена происходит на берегу моря, в Ханском дворце. На балконе, вышиною в сажень от земли, Хан сидит на диване; по сторонам его стоят Серабские Беки, пред ними Селим-Бек, держит в руках дубину, означающую его должность; подле двери начальник фаррашей Самад-Бек и пишхидшат-баши Азиз-Ага; около него два молодых лакея (пишхидшат); внизу просители ожидают часа приема; Кадир-Бек ждет Ханского приказания для представления их, за дверью сидят и лежат фарраши Ханские).
Хан: Сегодня славная погода, — после приема просителей хочу поездить в лодке по морю: Азаз-Ага! вели, чтобы лодка была готова.
Азиз: Слушаю. (Уходит).
Хан: Селим-Бек! вели представлять просителей.
Селим-Бек: Кадир-Бек! представляй просителей.
(Кадир-Бек толкает вперед двух просителей, которые низко кланяются Хану).
Первый Из Них: Хан! Башува доним, да буду я твоею жертвою; имею просьбу к твоей особе.
Хан: В чем она состоит?
Первый Проситель: Хан, Башува доним! сегодня я водил свою лошадь к речке на водопой; вдруг она, вырвавшись из моих рук, убежала; а этот человек (указывая на другого просителя) шел на встречу ей; я закричал ему: ради Аллаха направь эту лошадь ко мне, — он проворно нагнулся, взял камень с земли и бросил в лошадь, камень попал в правый глаз лошади и повредил его; лошадь без одного глаза стала негодною; я требую от него вознаграждения, но он отказывается, и поссорился со мною.
Хан (второму просителю): Так ли это случилось?
Второй Проситель: Да, Башува доним, — действительно так случилось, только я без всякого намерения бросил камень.
Хан: Зачем ты вздор говоришь, мужик; может ли быть, чтобы камень был поднят и брошен без намерения. Есть ли у тебя лошадь?
Второй Проситель: Есть, Башува доним.
Хан (первому просителю): Послушай! ты ступай и также испорть один глаз у его лошади. Тут недоразумения быть не может. Самад-Бек! назначь одного из фаррашей, чтобы он отправился с ними и наблюдал за точным исполнением решения.
(Начальник фаррашей исполняет приказание и назначенный фарраш отводит просителей в сторону).
Хан: Селим-Бек! вели представить других просителей.
Селим-Бек: Кадир-Бек! подведи других просителей.
(Подводят еще двух человек).
Хан: Ох, ханство! есть ли на свете что либо труднее тебя? всякий человек должен заботиться только о своем семействе; а я должен заботиться о тысячах людей; с самого вступления моего в права ханской власти, ни разу не случилось, чтобы я отгонял от себя просителей без выслушания их просьб и жалоб.
Селим-Бек: За то общая молитва всего этого народа о тебе может быть твоею наградою! весь народ считается твоим семейством; целое Серабское Ханство своим благоустройством и благосостоянием обязано твоему правосудию и попечению.
(Просители кланяются).
Первый Проситель: Хан, Башува доним! у меня заболел верблюд; — мне сказали, что этот человек принадлежит к сословию скотских врачей; я пошел к нему и привел его к своему верблюду, заплатив ему один туман, в надежде, что он вылечит верблюда; но он тотчас, по приходе, пустил ему кровь, а как только кончилось кровопускание, верблюд мой испустил дух; теперь говорю этому господину врачу: раб Божий! отдай назад покрайней мере мои деньги; но он не только не отдает денег, но еще спорит со мною, уверяя, что без кровопускания сделалось бы гораздо хуже. Окажи мне правосудие, Башува доним!
Хан (второму просителю): Господин врач! как же сделалось бы еще хуже без кровопускания?
Врач: Хан, Башува доним! верблюд его страдал неизлечимою болезнию, без кровопускания он непременно должен был умерет чрез шесть дней, а я кровопусканием ускорив его смерть, избавил этого человека от напрасных расходов и скучного труда возиться с больным животным, непредвещающим никакой надежды к выздоровлению.
Хан: Так по твоему расчету этот человек еще что нибудь должен подарить тебе?
Врач: Да, Башува доним! так следует, если он внемлет голосу справедливости.
Хан (обращаясь к бекам): Ей Богу, не знаю, как решить их дело. Мне от роду не случалось выслушать такой запутанный спор.
Один Из Беков: Башува доним! сословие врачей заслуживает уважение, они всегда приносят пользу народу; прикажи этому человеку подарить г. врачу еще какой нибудь халат, тем более, что он мне известен как искусный коновал.
Хан: Если ты его знаешь, то пусть будет по твоему. Послушай! (просителю) ступай и подари г. коновалу еще чуху, чтобы он остался довольным тобою. Самад-Бек, назначь одного из фаррашей для получения чухи от этого человека в пользу врача.
(Самд-бек выходит для исполнения приказания; в это время входит побледневший Визирь, который, подойдя к Хану, ставит пред ним на землю чернилицу).
Визирь: Да буду я твоею жертвою! теперь пора мне в отставку от визирства; я уже достаточно награжден за мои заслуги; отдай визирство тому, кого найдешь достойным; я должен покинуть этот край и скитаться по миру!
Хан (в изумлении): Господин Визирь! что с тобою случилось, в каком положении ты находишься?
Визирь: Башува доним! во всех странах о твоем правосудии разсказывается в народе; из опасения твоего гнева, никто не смеет протянуть руку к собственности какого-нибудь последнего раба твоего и коснуться семейной его чести; но твой племянник Теймур-Ага до того презирает твой гнев, что среди белого дня, дерзает входить в мой гарем с преступною целью: иметь свидание с моею женою.
Хан (в ужасном гневе): Что ты говоришь, Визирь? Теймур не мог сделать такую дерзость!
Визирь: Пусть твой хлеб накажет меня, если я говорю не правду. Собственными глазами я видел Теймура в своем гареме и, поймав его, хотел представить к тебе; но он силою вырвался из моих рук и ушел.
Хан: Самад-Бек! сей-час иди и позови ко мне Теймура, не говоря ему ни слова о причине! (тот поклонившись, уходит). Визирь! успокойся, ты увидишь какому наказанию я подвергну его, дабы это послужило примером для всех жителей всего света.
Визирь: Башува доним! умершие владыки земные, в поддержание правосудия, жертвовали своими детьми и родными. Великие халифы подвергали своих сыновей жестоким наказаниям за оскобление супружеской чести своих подданных; за таковой поступок султан Махмуд-Газневи собственноручно отрубил голову одному из своих ближних; оттого во веки веков их правосудие прославляется целым миром!
Хан: Визирь! ты сей-час увидишь, что в этом отношении твой Хан не уступит ни великим халифам, ни султан Махмуду-Газневи.
(В это время начальник фаррашей входит вместе с Теймур-Агою, первый низко, а последний немного кланяются).
Хан: Сколько раз я приказывал тебе не являться в мое присутствие с кинжалом на бедре?
Теймур-Ага: Я не с кинжалом.
Хан: Мне так показалось; но за каким делом ты был в гареме Визиря? (Теймур-Ага повесив голову не отвечает). Ты хочешь, чтобы за такого бездельника, как ты, — я посрамился во всех странах; я не желаю иметь такого племянника как ты. Танаб! веревку!
(Вмиг показываются несколько фаррашей с кашемировою шалью в руках).
Хан: Набросьте шаль ему на шею, повалите и давите!
(Фарраши приходят в некоторое движение, глаза всех беков наполняются слезами от чувства сострадания).
Селим-Бек (и прочие беки громко, в один голос): Да будем мы твоими жертвами, — прости его на этот раз: он еще молод.
Хан: Клянусь прахом моего деда ни за что не прощу; (обращаясь к фаррашам) повалить!
(Фарраша принимаются за дело).
Все Беки (повергаются в землю с невольным рыданием): Умоляем тебя, Хан! пощади его, он у матери своей один!
Хан: Нельзя, нельзя, нельзя! (Обращаясь к фаррашам). Не вам ли собачьи дети приказываю я повалить и давить его!
(Фарраши с шалью приближаются к Теймур-Аге; вдруг он достает пистолет, закрытый верхнею одеждою под поясом на спине и обращает дуло его к фаррашам; они разсыпаются в разныя стороны; он преспокойно уходит).
Хан (вслед за ним): Держите! ловите! не пускайте!!!
(Все суетятся, но в погоню ни кто не пускается).
Хан (гневно обращаясь к бекам): Никто из вас не достоин моих милостей! Зачем пустили этого негодяя? (все молчат). Сабад-Бек! (тот приближается). Возьми сейчас 50 человек чезаирчи, ступай отыщи и схвати Теймура, где бы он ни был и представь во дворец.
Сабад-Бек: Слушаю (уходит).
Хан: Пока я не убью его, в крае не будет спокойствия! (Обращаясь к бекам). Оставьте меня.
(Беки удаляются).
Хан: Азиз-Ага! (он приближается). Готова ли лодка?
Азиз-Ага: Готова, мой повелитель.
Хан (встает и обращается к Визирю): Ты ступай и успокойся: я непременно отомщу за тебя; возьми этот перстень и отдай его Нисе-Ханум; я сегодня нарочно его достал для нея у ювелира, тебе уж пора позаботиться о свадебных приготовлениях. Чрез неделю она должна быть начата.
Визирь: Да, я готов исполнить ваше повеление.
(Отвешивает низкий поклон и удаляется; за тем выходит и Хан, садится в лодку с Азиз-Агою и отправляется на прогулку по морю).
ДЕЙСТВИЕ ЧЕТВЕРТОЕ
(Сцена происходит в комнате Шоле-Ханум; она и сестра ея, Ниса-Ханум сидят в задумчивости).
Ниса-Ханум: Не знаю, что значит, что Хадже-Масуд до сих пор не возвращается! Сердце что то крепко бьется.
Шоле-Ханум: Зачем сердце бьется? ведь ты уверена, что Хан ничего не может сделать Теймур-Аге?
Ниса-Ханум: Разумеется, Хан ничего не может сделать ему; но может разлучить нас; разлука хуже смерти.
(В это время является Хадже-Масуд).
Шоле-Ханум: Хадже-Масуд! скажи пожалуйста, что произошло?
Хадже-Масуд: То, что Хан, по жалобе Визиря потребовал к себе Теймур-Агу и приказал фаррашам задушить его; но он пистолетом заставил фаррашей разсыпаться в разныя стороны и удалился из дворца. Теперь 50 чезаирчи, по приказанию Хана, ищут его по всему городу, чтобы схватить и, с связанными руками, представить к Хану, который клялся убить его непременно.
(Ниса-Ханум невольно испускает вздох; в это время дверь отворяется и входит Теймур-Ага).
Шоле-Ханум: Вай, батюшка! каким образом ты решился прийдти сюда? Разве ты львиное сердце съел!.... Разве ты не боишься и не дорожишь своею жизнию?
Теймур-Ага (с улыбкою): Что такое? чего я должен бояться?
Шоле-Ханум: Как чего? Хан хочет тебя убить и теперь, по приказанию его, тебя ищут повсюду; как же ты преспокойно пришел сюда? Хадже-Масуд! выйди вон и смотри, чтобы никто не зашел сюда.
(Хадже-Масуд уходит).
Теймур-Ага: Ты думаешь, что страх смерти заставит меня отказаться от свидания с Нисою-Ханум, даже на один день? Жизнь моя уже посвящена ей. Впрочем я не без дела пришел сюда; я хочу в эту ночь увезти Нису-Ханум и удалиться из этого города; более я не могу оставить ее здесь; твой муж не благодарно поступает со мною!
Шоле-Ханум: Очень хорошо; я сама согласна на это; но все-таки не следовало бы тебе приходить сюда. Разве не знаешь, что Зибою-Ханум везде поставлены шпионы, чтобы каким нибудь предлогом тебя лишить жизни, а нас доброго имени. Я советую тебе теперь же удалиться отсюда и явиться только ночью с людьми и лошадьми за воротами, я в то время вручу тебе Нису-Ханум.
Теймур-Ага: Ниса-Ханум! согласна ли ты на это?
Ниса-Ханум: Разумеется согласна; нам более ничего не остается.
(В это время Хадже-Масуд высунув голову в дверь).
Хадже-Масуд: Ай аман! Визирь идет!
Шоле-Ханум и Ниса (побледневши): Вай батюшка! Вай, матушка! Теймур-Ага! ради Аллаха спрячься под занавес, пока мы придумаем способ удалить отсюда этого тирана или тебя.
Теймур-Ага: Я ни за что в другой раз не пойду за этот занавес! пусть придет и увидит меня здесь.
Шоле-Ханум и Ниса (становясь пред ним наколени и обнимая его, в сильном волнении): Ради Аллаха, не подвергай себя гибели! ради гроба своего родителя, спрячься за этот занавес!
Теймур-Ага: Никогда.
Хадже-Масуд (опять высунув голову в дверь): Боже мой! Визирь уже близко!
Шоле-Ханум и Ниса: Да будим мы твоими жертвами! — над нами только сжалься, нас только пощади! Если и на этот раз Визирь тебя здесь застанет, то мы обе погибнем.
Теймур-Ага: Ну, разве для вас только!
(Поднимает занавес и прячется за ним, а за тем входит Визирь).
Визирь: Кстати, что я вас обеих нашел здесь, я должен говорить с вами о важном деле. Послушай ты, Шоле-Ханум! знаешь ли, что с выдачею твоей сестры за Хана — возвысится мое положение и какое приобретешь ты уважение между женщинами в таком случае? Неправда ли, что тебе следует дорожить добрым своим именем, дабы никто не имел повода говорить, что сестра жены Хана ведет знакомство с посторонними мужчинами?
Шоле-Ханум (хладнокровно): Изволь объявить: с какими мужчинами я имею знакомство?
Визирь: Например, Теймур-Ага, которого я застал в твоей комнате.
Шоле-Ханум: Вместе с твоею женою, Зибою-Ханум, под одним занавесом?
Визирь: Это правда, я на твой счет подозрения не имею, может быть в этом деле виновата была Зиба-Ханум; но это все таки не мешает предостеречь тебя от тех поступков, которые могли бы служить к злословию против тебя пред Ханом, и к охлаждению его расположения к Нисе-Ханум, от которой он теперь без души, и приказал мне приняться за свадебныя приготовления, объявив, что в конце этой недели начнется свадьба; вот он прислал своей невесте перстень; возьми Ниса-Ханум и надень его на свой палец.
(Берет ея руку и кладет в нее перстень).
Ниса-Ханум: Девушка, сестра которой подозревается в чем нибудь дурном, недостойна быть Ханскою женою. Отыщи для него достойную девицу и надень этот перстень на ея палец.
(Оставляет перстень пред Визиром и уходит).
Визирь (вслед ей): Дочь моя! разве я из подозрения произносил мои слова? Они были ничто иное как наставления.
Шоле-Ханум: Нельзя ли эти наставления давать твоей жене, Зибе-Ханум?
Визирь: Разумеется, завтра буду говорить ей слова гораздо сильнее.
Шоле-Ханум: Почему завтра? нельзя ли отправиться к ней теперь же?
Визирь: Теперь особенной нужды нет в том, потому что уже Теймур-Ага, который, положим, был ея любезный друг, присужден к должному наказанию за свой поступок; теперь он преследуется и если будет пойман, то непременно постигнет его смерть; а буде не попадется в руки, то неминуемо должен скитаться в изгнании. Об этом более уже нестоит и говорить; — теперь нужно только приниматься за приготовления к свадьбе Нисы-Ханум.
Шоле-Ханум: Ступай в комнату матери и с нею поговори об этом; это не мое дело.
Визирь: Ступай ты позови сюда ее, чтобы здесь поговорить с нею; да вот она сама идет.
(Входят Пари-Ханум и Ниса-Ханум).
Визирь: Кстати пришла ты, матушка, изволь садиться.
Пари-Ханум: Саламан мелик! ай, Визирь! Боль твоя-мне, нынче третий день как я ищу тебя и не могу поймать, чтобы исполнить свое желание.
Визирь: Что такое матушка? Добро пожаловала, изволь садиться, кстати пришла ты.
Пари-Ханум: Ах, боль твоя-мне, не время мне садиться, опять ты уйдешь; выслушай меня: у тебя право столько занятий, чего тебя никак ни уловишь.
Визирь: Да, матушка, особенно в эти дни, я так крепко был занят, что минуты не имел свободной. Скажи пожалуйста, что ты от меня желаешь?
Пари-Ханум: Самой безделицы. Да перейдет ко мне всякая печаль твоя! Дело в том, что я ходила к гадателю Курбану и просила его написать молитву, дабы Аллах даровал тебе от Шоле-Ханум сынка. Он написал молитву и велел, для верного исполнения надежды, раздать бедным семействам пшеницу, количеством в семь раз соответствующую тяжести твоей головы; теперь мне только нужно определить тяжесть твоей головы; — время отлагательства не терпит...
Визирь: Матушка! довольно странное желание ты имеешь! как определишь тяжесть моей головы, пока она на моих плечах?
Пари-Ханум: Боль твоя-мне! это очень легко и просто: гадатель Курбан указал для этого способ. Вот например: нужно только надеть какую нибудь посуду на твою голову; если она закроет весь череп и лице до оконечности подбородка, то по снятии ея, количество пшеницы, которое может наполнить посуду, совершенно будет соответствовать тяжести твоей головы. Ниса-Ханум! принеси ко мне поскорее супник из сенцев.
(Ниса-Ханум мигом туда бросается и в торопях из двух заранее приготовленных Хадже-Масудом медных супников, берет меньшой и является).
Визирь: Я совершенно согласен, матушка, делай то, что велено, коль скоро нет другого способа к приобретению сына, лишь бы Бог исполнил надежду Шоле-Ханум.
Пари-Ханум (хладнокровно снимая шапку Визиря, приказывает Нисе-Ханум): Надень на голову.
(Ниса-Ханум проворно надевает на его голову принесенный супник; но он, закрывая только череп, останавливается на бровях; Ниса-Ханум делает усилие, чтобы он влез совершенно и закрыл лице; Визирь кричит от боли).
Визирь: Ай! что вы делаете со мною! нос ломается, постой!...
(Обеими руками хватает супник и, снимая с головы, кладет на пол).
Пари-Ханум (к Нисе-Ханум): Принеси большой супник.
(Ниса-Ханум бежит и, достав большой супник, возвращается).
Визирь: Нельзя ли, матушка, отложить это дело до другого случая, а сей-час мне нужно поговорить с тобою о важном предмете.
Пари-Ханум (с видом и голосом плачущей женщины): Нельзя, боль твоя-мне; это минутное только дело, не безпокойся; мы же для тебя стараемся, неужели ты согласишься, чтобы я в таких летах умерла, не увидя внука на груди Шоле-Ханумы? (Обращаясь к Нисе-Ханум). Надень этот супник.
(Ниса-Ханум надевает большой супник на голову Визиря, и как он закрывает всю голову и лице до самой груди, то Пари-Ханум указывает Шоле-Ханум на занавес; она мгновенно отдергивает его, и Теймур-Ага тихонько выходит из комнаты, потом Ниса-Ханум снимает супник с головы Визиря).
Визирь: Теперь садись; я хочу поговорить с тобою о нужном деле.
Пари-Ханум: С удовольствием, сын мой.
(Хочет сесть; вдруг на дворе поднимается шум и крик; чрез минуту Теймур-Ага с пистолетом в руке входит в комнату; Визирь, при его появлении, начинает дрожать).
Теймур-Ага: Ты оказал себя недостойным благодеяний моего отца, неблагодарный!... и наконец довел меня безвинного до осуждения на смерть, но она сперва постигнет тебя, потом меня....
(Целит из пистолета в Визиря; Шоле-Ханум мгновенно бросается к его коленам).
Шоле-Ханум: Ради Аллаха, пощади его, опусти руку, я умоляю тебя, помилуй его!
(Теймур-Ага опускает руку; в это время у двери показывается Самад-Бек с несколькими чезаирчиями).
Теймур-Ага (смело): Самад-Бек! чего ты хочешь?
Самад-Бек: Ага! мы все нукеры твоего отца. Мы не дерзнем оскорблять тебя; только ты сам знаешь: мы не можем не исполнить приказания Хана, нужно отвести тебя к нему.
Теймур-Ага: Меня живого невозможно отвести к нему; может быть мою голову отнесете вы; но голова моя легко не достанется вам; попробуйте сделать шаг вперед, если имеете смелость!....
(Наводит на них пистолет).
Самад-Бек: Ага! подумай! ты убьешь одного человека этим пистолетом; но со мною 50 чезаирчей, ты всех их верно не в состоянии истребить; к чему прибегать к этому? поверь, что Хан дал слово не казнить тебя.
Теймур-Ага: Я не верю его обещанию! Когда либо сдержал ли он хоть одно из своих обещаний? я остаюсь при своем намерении!...
(В это время опять поднамается шум на дворе и входит поспешно Селим-Бек, Эгмек-Агаси, вместе с Ризаем, молочным братом Теймур-Аги).
Селим-Бек: Посторонись, Самад-Бек! Теймур-Ага, здравствуй! твой дядя Хан уже не существует. Он прогуливался по морю, лодка опрокинулась от внезапно поднявшейся бури и море взяло свою жертву; теперь народ окружив Ханский дворец, требует восшествия твоего на Ханский трон. Милости просим пожаловать во дворец.
Теймур-Ага: Так ли, Риза?
Риза: Действительно так, да буду я твоего жертвою!...
Визирь и Самад-Бек (ставши на колени): Ага! помулий нас.
Теймур-Ага: Ты, Самад-Бек встань и ступай дальше.
(Самад-Бек встает и пятится дальше).
Теймур-Ага (Визирю): Теперь я могу открыть тебе причину прихода моего в твой дом. Я влюблен в твою свояченицу, Нису-Ханум, и искал способа соединиться с нею законным браком; но ты, по разным твоим расчетам, хотел выдать ее за Хана; по этому мне нельзя было объявить о моей любви, что и подало тебе повод к дурному подозрению на мой счет; но Бог всегда покровительствует правым: чем более ты желал моего несчастия, тем более Провидение возвысило мою судьбу; теперь я тебя во всем прощаю, и хотя по разным твоим качествам не могу оставить тебя в должности Визиря, но ты до конца своей жизни будешь пользоваться от меня полным своим содержанием. Примись за свадебныя приготовления Нисы-Ханум, чрез неделю должно начать свадьбу. Прощайте, матушка моя, Пари-Ханум и сестра моя Шоле-Ханум.
Пари-Ханум и Шоле-Ханум: Да умножит Аллах твое счастие, ага!
(Теймур Ага уходит в сопровождении беков; Визирь встается в изумлении и страхе; на дворе чезаирчи кричат: да здравствует Теймур-Хан!!!).
Kitabxana.az · https://kitabxana.az/ru/works/axundzade-serguzesti-veziri-xani-lenkeran
Другие произведения автора
Rəməzan ayında, sənə 1280-də Təbrizdən*Ey mənim əziz dostum Cəlalüddövlə, axır sənin sözünə baxdım, ingilis və firəng və Yengi Dünya səfərindən sonra İran torpağına səfər etdim. Amma peşman olmuşam; kaş gəlmiyəydim, kaş bu vilayətin əhlini ki, mənim ilə həmməzhəbdirlər, görmiyəydim və oların əhvalından xəbərdar olmuyaydım. Ciyərim kabab oldu. Ey İran, hanı sənin o şövkətin və səadətin ki, Kəyumərs və Cəmşid və Güştasib və Nuşirəvan və Xosrov-Pərviz ə’sarında var idi?..
İkinci məktubGenə Təbrizdən, rəməzan ayında, sənə 1280-də*Ey ruhi-əzizim Cəlalüddövlə, bu məktubumda axund Molla Sadığın və’z məclisini sənə vəsf edirəm. Heyrət et, tüklərin biz-biz dursun. Amma çihasil, mənim bu yazdığım mətalibdən ki, onların intişarı mümkün deyil, əhli-İran qalibən bisavaddırlar. Bəlkə despotun ədəmitəvəccöh və ehtimamından və üləmanın biinsaflığından və bərbəriyyət zamanının hürufunun qüsurundan onların mindən birisi oxumağa qadir deyil. Bərfərz beş-on nəfər mənim mətalibimi oxudu, anladı, aya bununla murad hasil olurmu?
Kəmalüddövlənin üçüncü məktubuGenə Təbrizdən, rəməzan ayında, sənə 1280-də*Ey bəradəri-mehribanım Cəlalüddövlə, bu gün rüfəqa ilə məscidicameə gedib, Molla Cabbar mərsiyəxanın mərsiyə məclisində oturdum. Məscid mala-mal idi. Molla Cabbardan əvvəl bir başqası minbərə çıxdı. Həzrəti-Əli ibn-Əbutalibin vəfatın oxudu; sonra Molla Cabbar çıxdı. Əvvəl bir neçə əhadis əimmənin fəzilətindən və tə’ziyədarlığın səvabından nəql elədi, sonra mətləbə şüru etdi.
İran şahzadəsi Cəmalüddövlənin Hindistan şahzadəsi Kəmalüddövləyə yazdığı cavabdırZilqə’də ayında, sənə 1280-də Misirdən*Ey bəradəri-mehribanım Kəmalüddövlə!