-I SƏHNƏ**
-Bir buçuq sənə sonra, son baharda mehtablı bir gecə... Səhnənin ucunda domuz yatırılmağa məxsus bir dam... Damın qapısı önündə 2-3 domuz yatmış, yan tərəfdə bir su dəstisi var. Içəriyi sönük bir işıq aydınlatır. Pək kənarda Xumarın odası gözə çarpar ki, pəncərəsindən saçılmaqda olan incə bir aydınlıqla nəzəri-diqqəti cəlb edər, ətraf ağaclıqdır. Serğo əlində şərab dəstisi, taxtadan yapılmış bir qədəh və 2-3 əkmək olduğu halda türkü çağıra-çağıra yarımsərxoş və laübali bir tevr ilə domuz damından çıqar.*

Serğo
(göyə baqaraq)
Gökyüzünü bəzər parlaq yıldızlar,
Yer yüzünü bəzər gülyüzlü qızlar,
Gözəl eşqində gönül yanar-sızlar,
İnsaf, mərhəmət yoq namərd fələkdə...
(əlindəkiləri yerə bıraqıb qapının önündə oturur, şərabdan bir qədəh döküb içərək) Uf, ışıqlandı gözlərim ancaq.
(Şeyx Sən’anı çağırır)
Ey, çoban şeyx! Nerdəsin? Bana baq!

Şeyx Sən’an
(gürcü çobanlarına məxsus bir qiyafətdə, saçı-saqalı uzanmış olduğu halda bağça tərəfindən gələrək)
Burdayım, Serğo!..

Serğo
Gəl yeyib-içəlim.

Şeyx Sən’an
Sən ye-iç, arqadaş, bən ac deyilim.

Serğo
Gəl, canım, başqa bir şərabdır bu...

Şeyx Sən’an
Adətim səncə bəllidir, yahu!

Serğo
Əziz aqşamdır, İştə, gəl...

Şeyx Sən’an
Vaz geç!

Serğo
(qədəhi dolduraraq)
Bir qədəh gəl Xumarın eşqinə iç!

Şeyx Sən’an
Allah, Allah! Şu zəhrimar əcəba
İçilir şeymi?

Serğo
Söylənib durma,
Gəl, düdük çal da, ya masal söylə,
Ya gözəl bir hekayə nəql eylə.

Şeyx Sən’an
Yenə halım bir az fəna... Əfv et!
(Bir tərəfə gedər.)

Serğo
(şərabdan bir qədəh içərək, qəhqəhə ilə)
Pək gözəl, anlaşıldı dərdin, get!..
(daha bir qədəh döküb içərək türkü çağırmağa başlar)
Coşqun şərab eşq odunu söndürməz,
Yar saçından bir tel kəsib göndərməz.
Tale bana göz verir, ışıq verməz,
İnsaf, mərhəmət yoq namərd fələkdə...

Bu sırada bağçanın bir guşəsindən köpək havlaması eşidilir.

Əcəba başqa bir adammı?
(Bağıraraq)
Kim o?

Özdəmir
(əlində xurcun, Oğuzla bərabər gələrək)
Biz idik, başqa kimsə yoq, Serğo.

Serğo
Vay, əfəndim, nasılsınız?

Özdəmir
Eyiyiz.

Serğo
Buyurun...

Özdəmir
Şeyx nerdə?..

Getməliyiz.

Serğo
Yalnız Allah bilir onun yerini.

Özdəmir
(xurcunu Serğoya verir)
Bunu ver şeyxə; həm də şeylərini
Tez boşaltın... həmən dönüb gedəriz.
(Sür’ətli adımlarla çəkilib gedərlər)

Serğo
Hiç məraq etmə, cabəca edəriz.

-Xumar Nina ilə bərabər əlində bir qab yemək olduğu halda odasından çıqıb gələrək.*

Xumar
Bana baq, Serğo!..

Serğo
Söylə, sultanım!

Xumar
Şeyx yatmışmı?

Serğo
(heyrətlə)
Hiç yatarmı, canım!
İştə daim onun təbiəti bu...
Hiç düşünməz nədir yemək, uyqu.
Gecə yıldızla, ayla söhbət edər,
Düşünür daima sabahə qadar.

Xumar
(yeməgi Serğoya verdiyi sırada)
Mümkün olduqca hörmət eylə ona,
Hər nə əmr etsə, gəl də, söylə bana.

Nina
Pək nəzakətli zat imiş Sən’an.

Xumar
(Nina ilə bərabər odasına doğru yürüyərək, onu təsdiq ilə)
Əvət, ən möhtərəm, nəcib insan...
Hələ dursun kəmalı, mə’rifəti,
Onda var sanki evliya sifəti.

Serğo dərhal xurcunu alır, boşaltmaq için domuz damına girər.

Şeyx Sən’an
(bir tərəfdən çıqar, Xumarın getdiyini görüncə)
Gediyor İştə nazlı cananım,
Gediyor aşinayi-vicdanım,
Gediyor İştə dinü imanım,
Gediyor səbrü taqətim, canım...
(Məhzun və mütəəssir baqışlarla domuz damına yaqlaşır.)

Serğo
(çıqaraq)
Arqadaş! Gəl, yemək gətirdi Xumar.

Şeyx Sən’an
İştahım yoq...

Serğo
Gəl!..

Şeyx Sən’an
İstəməz israr,
Yorğunum, sıtma var canımda bir az.
(içəri girər)

Serğo
Azacıq yatsanız fəna olmaz.
(ətrafa)
Görünür dərdi tazələndi yenə,
Çünki canan göründü gözlərinə.

Simon
(iki dəliqanlı ilə bərabər gələrək)
Serğocan, Serğo!

Serğo
Vay, Simon, gəl...

Simon
Sus!
Nerdə Sən’an!

Serğo
Zavallı pək əfsus,
Daima qəmli, daima düşkün...
Yatıyor, İştə xastalandı bu gün.

Simon
Sən nə dersin, şu dərbədər Platon
Şeyx Sən’anə qız verirmi?..

Serğo
Simon!
O bir insan ki, pək fürumayə...
And içib Tanrı oğlu Isayə,
Basmış Incilə əl, inan, verəcək...

Simon
Şu hərif pək inadçıdır gerçək,
Qızı bədbəxt edib də öldürəcək.

Serğo
(qafasını oynataraq)
Burda zənnimcə səhvin olsa gərək,
Çünki qız, başqa dürlü bir xilqət,
Onu mütləq görən edər heyrət.
Şeyxə pək başqa bir məhəbbəti var,
Daim ikram edər də, hörməti var.

B i r i n c i d ə l i q a n l ı
Həp manastır deyib dururdu Xumar,
Nə çabuq fikri döndü?

Serğo
(domuz damını göstərir)
Maneə var;
Bu uçuq dam Xumar için əl’an
Daha qiymətlidir manastırdan.
Bu onun səcdəgahı, qibləsidir,
Şeyx onun heykəli-müqəddəsidir.

İ k i n c i d ə l i q a n l ı
(Simona)
Şimdi fikrin nə? Şübhə qalmadı hiç,
Qız demək şeyxin oldu, sən vaz geç!

Serğo
Şübhəsiz, bitmək üzrədir müddət,
Şeyxi rədd eyləməz Xumar əlbət.

Simon
(qəhrxənd ilə)
Diridir, ölməmiş Simon hala,
Ona fürsət verirmiyim?
(qayət həyəcanlı)
Əsla!..

(Cibindən para ilə dolu bir kisə çıqarır; əlində atıb tutduqdan sonar Serğoya verərək)

Doludur həp gümüşlə altın, al!
Bu onun qan bahası olsun, al!
-Öncə Simon, sonra arqadaşları xəncərləri çəkərək şeyxin yatağına hücum etmək istərlər.*

Serğo
(Simona)
Nə imiş anladım, sənin əməlin.
(hər üçünə)
Şimdi olmaz, gedin də, sonra gəlin.

Bu sırada Özdəmir gəlir, arqa tərəfdə pusub onları dinlər. Nina da Xumarın odasından çıqaraq dərin bir heyrətlə bu əhvalı tamaşa edər.

B i r i n c i d ə l i q a n l ı
(Simona)
Doğru, pək doğru söylüyor, gedəlim,
Gecə keçsin, gəlib də öldürəlim.

Simon
Bəncə fürsət qanatlı bir quşdur,
Kim ki, əldən uçursa, sərxoşdur.

-Həmən hücum etmək istər, Nina böyük bir iztirab içində baqıb durur. Özdəmir çarçabuq Simonun biləyini yaqalar, xəncər əlindən düşüverir. Dəliqanlılar isə hər biri bir tərəfdən Özdəmiri yaqalayıb qımıldanmasına imkan verməzlər.*

İ k i n c i d ə l i q a n l ı
(Özdəmirə)
Məhv olursun, saqın, qımıldama, dur!
-Bu sırada Oğuz gələrək ağır və məğrur bir baqışdan sonra arqadan hər əlilə bir dəliqanlının boğazından tutub şiddətlə sıqar. Hər ikisi boğulacaq bir hala gəlirlər, hər kəsi dəhşət alır.*

Oğuz
İştə xainlərin cəzası budur!

Özdəmir
(Simona)
Bir düşün, bir utan, qızar, yahu!
Səndə bilməm nasıl təbiət bu?
Şeyx, o bir möhtərəm, zərərsiz adam,
Həm misafir, qərib və aciz adam...
Əcəba səndə yoqmudur vicdan?
Böylə namərd olurmu hiç insan!?

Oğuz
Hanki xain bu nev edər rəftar?
Ah, namusa küsmüş alçaqlar!
Sizmi, Sən’anmı ölməyə şayan?
Baq, şu xəncər verir cəvab əl’an.
(Həmən xəncərini çəkərək Simona hücum edər)

Özdəmir
(Oğuzu tutaraq ağır bir ahənglə)
Dur!.. Xayır, istəməz bu hiddətü kin,
Pəki, ondan nə fərqin oldu sənin?

Oğuz
Qoy gəbərsin!

Özdəmir
Xayır, bu hiç olmaz,
Güclü gücsüzdən intiqam almaz.
(Simonla arqadaşlarına)
Dəf’ olun, haydı, durmayın!.. Lakin,
Lakin əsla unutmayın, şeyxin
Qanını içmək istəyən alçaq
Ən nihayət əlimdə qəhr olacaq.
Hər üçü silahlarını alıb gedərlər.

Şeyx Sən’an
(domuz damından çıqaraq)
Nə imiş? Söyləyin, nə var, əcəba?

Özdəmir
Öylə bir şey deyil, əfəndi baba!..

Oğuz
(Serğonun əlindəki kisəyi alaraq)
Bu nə?

Serğo
(kəkələyərək)
Bilməm... əvət, bu kisə... xayır...

Oğuz
Şeyx için yoqsa qan bahasımıdır?
(Sərt və atəşli bir sillə eşq edər)

Şeyx Sən’an
Allah, Allah!.. Oğuz, nə yapdın sən?..

Oğuz
Sana qəsd etdirən şu xaini bən,
Azacıq etmək istədim tə’dib.

Şeyx Sən’an
Pək yazıq!.. Bir düşün, zavallı qərib.
(göyə doğru)
Bu fəlakətlərin bütün səbəbi,
Həp bənim, bən... bağışla, yarəbbi!..

Oğuz
(Serğoya)
Baqınıb durma, haydı, kisəyi al!
Gəl, işim var səninlə, gəl, abdal!
(Serğo kisəyi yerdən alıb Oğuzu izlər.)

Özdəmir
Şimdi fikrin nədir, böyük şeyxim?
Zənn edərsəm olur nəticə vəxim.
Səni bunlar epeycə incidəcək,
Şübhəsiz, ən sonunda rədd edəcək,
Halınız həm də xeyli qorquludur,
Kim bilir, bəlkə bir cinayət olur.
Qızı istərsəniz alıb gedəlim,
Həm də kim qarşı çıqsa, məhv edəlim.

Şeyx Sən’an
Özdəmir! Parça-parça doğransam,
Yenə bir böylə haqsız iş yapmam.

Özdəmir
Bir sözüm yoq bu rə’yə qarşı bənim,
Lakin olduqca ehtiyat lazim...

Şeyx Sən’an
Gediniz, çünki pək uzaq yolunuz,
Bəni Tanrım qorur, əmin olunuz!

Özdəmir
(xurcunu yerdən alır, şeyxin əlini öpərək)
Bir qəza vaqe olsa, şeyxim, inan,
Çıqarız həp yolunda var-yoqdan.
Daima borcumuz itaətdir,
Bizcə hər əmriniz səadətdir.
(çəkilib gedər)

Şeyx Sən’an
Cümlə ikramü lütfünüz məlum,
Sağ olun, əskik olmayın, oğlum.
(Özdəmirin uzaqlaşdığını görüncə)
Uçurum, İştə hər tərəf uçurum!
Anlamam bən, nədir bu taleyi-şum!?
Nə fəlakət!.. Nədir bu, yarəbbi!?

Nina
(Səssiz adımlarla çəkilir, Xumarın odasına girdiyi sırada)
Serğodur iştə həpsinin səbəbi.

Şeyx Sən’an
(göyə doğru)
Deyil əsla bir iştika, bu nida!
Çünki ülvi Xumarın uğrunda
Hər bəla bəncə bir səadətdir,
Hər cəfa sanki bir məhəbbətdir.

Qapının önündəki dəstiyi alır, su gətirmək için bağçanın bir tərəfinə gedər. Azacıq sonra Anton ağ geyimdə digər tərəfdən çıqar, əbus çöhrəli bir gürcü də əlində yaqıcı maye ilə dolu bir dəsti tutaraq onu izlər.

Anton
(yarım səslə)
Serğocan, Serğo!..

Arqadaşı
İstəməz, bir dur.
(Domuz damına baqaraq)

İştə Sən’an yataqda... Baq uyuyur.

Anton
Serğo!..

Arqadaşı
Lazım deyil. Bıraq, gedərim
Doğrayıb şeyxi, şimdi məhv edərim.
(Dərhal içəri fırlar)

Anton
(qapıdan baqaraq)
Daha vur! Bir də, bir də...
(kəndi-kəndinə)
Şimdi Xumar
Bən kimim, ya nəyim, duyar, anlar.

Arqadaşı
(çıqaraq heyrət və dəhşətlə)
Şu hərif anlamam nə sehr etmiş,
Bir təsadüf ki, İştə pək müdhiş!..
Ona hiç xəncər etmiyor tə’sir,
Yalnız icra olundu son tədbir.
Qapıyı qapar, bu sırada içəridə alav parlamağa başlar.

Anton
Yoqsa atəşlədinmi?

Arqadaşı
Öylə, əvət;
Yandı Sən’an, kül oldu, getdi...

Anton
Fəqət,
Şimdi dilbər Xumarə müjdə gərək,
Ta gəlib seyrə dalsın inliyərək.

Xumar Nina ilə bərabər odasından çıqar, onları görür-görməz böyük bir heyrət və təlaş içində baqa qalırlar.

Arqadaşı
(Antona istehzalı qəhqəhə ilə)
Şimdi Sən’an yatıb da rö’yadə,
Zevqə dalmış behişti-ə’ladə.
(təlaş ilə)
Daha durmaq xatalı... Gəl, gedəlim...
Gedəlim, haydı...

Anton
Pək gözəl, gedəlim.

Sür’ətli adımlarla uzaqlaşırlar.

Xumar
Ah!.. Bunlar da bir cinayət arar.

Nina
Şübhəsiz, başqa bir fəlakət var.

Bu sırada şiddətli yel əsməsi, gök gurultusu, yanğın çıtırdısı başlar. Ta pərdənin sonuna qadar davam edər.

Xumar
(Nina ilə bərabər şaşqın bir halda domuz damına yaqlaşaraq)
Anladım, şimdi anladım, bildim.
(hiddət və təlaş ilə)
Serğo, gəl, Serğo! Nerdəsin?

Serğo
(görünərək)
Gəldim.

Xumar
Haydı, qoş, durma!.. Gəl, tez aç qapıyı!

Nina
Xain, alçaq, ədəbsiz, aç qapıyı!

Serğo qapıyı açdığı kibi yanğından hasil olan qızıl alav səhnəyi aydınlatır.

Gir, çabuq gir, zavallı şeyxi çıqar!

Xumar
Durma, biçarə yandı, tez qurtar!
Serğo içəri girmək istər, fəqət cəsarət edəməz.

Qomşular
(üç-dört kişi gələrək)
Söyləyin bir, nə var? Nə olmuş?..

Xumar
Aman!..
Yandı, məhv oldu binəva Sən’an...

Qomşular
Baqalım, bəlkə yanmamış...

Nina
(hiddətlə Serğoya)
Cəllad!..

Xumar
A-h, biçarə şeyx!.. Aman!.. Imdad!..

Bitab olaraq düşəcək olur. Nina həmən kəndisini dutar. Bu sırada Şeyx Sən’an əlində dəsti bir tərəfdən çıqar, hər kəs heyrətindən dona qalır.

Şeyx Sən’an
(pərəstişkaranə bir tevr ilə)
Şeyxi məhv oldu sanmayın zinhar!
İştə qarşındayım, sevimli Xumar!
Kim ki, eşq atəşilə oldu hədər,
Onu yandırmaz öylə atəşlər.
Bəni öldürsələr də, bən yaşarım,
Tərk edib xəlqi xaliqə qoşarım.
Əbədiyyət bənim məzarımdır,
Çünki sultani-eşq yarımdır.
Eşq için can nisar edən ərlər
Əbədi bir həyat içində gülər.
Bəni həp parça-parça doğrasalar,
Ruhum ölməz, səmayi-eşqə uçar.
Uçar ən möhtəşəm fəzalər aşar,
Yenə cənnətdə həp səninlə yaşar.
Son beyt bitmək üzrə ikən həmən pərdə qapanır.

Pərdə

-II SƏHNƏ**

Mədinədə həsir ilə döşənmiş bir oda... Ətrafda oturub dayanmaq için mindərlər və döşəklər... İki qapı... Bağçaya açılır iki-üç pəncərə... Günəş yeni doğmağa başlayır. Pərdə açıldıqda xidmətçi qara ərəb döşəkləri düzəltərək çıqar. Bu sırada Şeyx Hadi ilə Əbülüla daxil olur.

Şeyx Hadi
Çoq şükür Rəbbi-zülcəlalimizə,
Oldu qİsmət yenə Mədinə bizə.
(Pəncərələrdən birini açaraq)
Nə müqəddəs havası var... hər an
Nəfəs aldıqca qəşş olur insan.
Adəta ruhə bir səfa gəliyor,
Adəta qəlbə bir şəfa gəliyor.

Əbülüla
Şeyx Hadi! Nə dersiniz gerçək,
İstərim bir çıqıb xəbər bilmək.

Şeyx Hadi
Soruşub bir nə var, nə yoq bilsən,
Bixəbər qalmayız həvadisdən.
(pəncərəyi qapayaraq)
Yorğunum, bən də bir yarım saət
Uzanıb olmaq istərim rahət.
(Əbülüla çıqdığı sırada)
Fəqət ilk öncə Şeyx Sən’andan
Bir xəbər bil!..

Əbülüla
Pəki!

Şeyx Hadi
Unutma, aman,
Həm də Zəhrayı sor da, gör o nasıl?
Xastadır bəlkə, get iyadət qıl.

-Əbülüla gedər. Şeyx Hadi əbasını yüzünə çəkərək uzanır. Bu sırada səhnənin ışığı çəkilib ucdakı ikinci pərdə qalqar.*

Şeyx Sən’an
(atəşlər, alovlar içində görünərək yarı məhzun, yarı məmnun bir fəryad ilə)
Yandım, Allah!.. Nədir bu işgəncə?
Həm nə dəhşətli, datlı əyləncə!..
Atəşi-eşq bir səadət imiş,
Bu da bir başqa dürlü cənnət imiş.
Bəndə yoq iştika, fəqət, yarəbb!
Yoqmudur səndə mərhəmət?! Ya Rəbb!..
Gəliyor həp bu hiylələr səndən,
Bəni bilməm niçin yaratdın sən?!

-Bə’zi mevhum əllərdə xəncərlər, qılıclar parlayaraq Şeyx Sən’ana hücum edildiyi görülür*.

Bir mələk
(göydən enər kibi gələrək)
Hiç məraq etmə, möhtərəm Sən’an!
Səni əsla unutmamış Yaratan.
Sana xaliq olub yeganə pənah,
Həm şəfaətçidir Rəsulüllah.
Səni təqdis edər mələklər, inan,
Hiç təlaş etmə, gəl, böyük Sən’an!

-Şeyx Sən’anın əlindən tutub kənara çəkmək üzrə ikən ikinci pərdə enər. Səhnə aydınlaşır.*

Şeyx Hadi
(sərsəm kibi qalqaraq)
Əcəba!? Lailahə illəllah!
Bu nə dəhşətli hal!?

Şeyx Əbuzər
Ya Allah!

Şeyx Əbülləhyə və Şeyx Cəfərlə bərabər daxil olur. Qucaqlaşıb öpüşürlər.

Şeyx Hadi
Buyurun!

Şeyx Əbuzər
Keyfiniz nasıl?

Şeyx Hadi
Eyiyim.

Şeyx Əbuzər
Parlasın ictihadınız daim,
Sizə əcr eyləsin əta qadir.

Şeyx Hadi
Gördünüzmü Əbülülayı?..

Şeyx Əbuzər
Xayır.

Şeyx Hadi
Söyləyin bir, nə var, nə yoq, Zəhra
Eyiləşmişmi?

Şeyx Əbuzər
Halı xeyli fəna,
Yaşıyor canlı bir cənazə kibi.

Şeyx Hadi
Sən böyüksün, Ilahi, yarəbbi!

Şeyx Əbuzər
Yeməz-içməz, zavallı pək düşgün...
Ağlamaz, ağlatır cihanı bütün.
Həm seçilməz o bir müqəvvadən,
Ölüdür, köçməmiş bu dünyadən,
Daima türbeyi-Rəsulə gedər,
Yalvarıb Haqqa ərzi-hacət edər.

Şeyx Hadi
Daha kafi şu qəmli qissə, aman!
Azacıq söylə Şeyx Sən’andan.
Yoqmu hiç bir xəbər, gələn, ya gedən?

Şeyx Əbuzər
Yolçu var Məkkeyi-mükərrəmədən,
Söylənən sözlər olsa həp gerçək,
Şeyx Sən’an, demək yarın gələcək.

Şeyx Hadi
Çoq şükür, çoq şükür, böyük Tanrı!

Şeyx Əbuzər
Anlatıb sən də söylə bir barı,
Pək uzun sürdü adəta bu səfər.
Qardaşım, söylə bir nə var, nə xəbər?

Şeyx Hadi
Sormayın, sormayın nə halətdir,
Bu səfər bir yığın fəlakətdir.
Ah, əvət şimdi yalnız on kişidən
Sağ qalan bir Əbülüla, bir bən...

Hər üçü
(böyük bir yə’s və heyrət içində ahəngi-məxsus ilə)
“Inna-lillahi və inna-ileyhi raciun”.

Şeyx Əbülləhyə
(dərin bir sükutdan sonra)
Nə fəlakətli hal, aman, ya Rəb!

Şeyx Cəfər
Nə imiş, kim bilir, bu halə səbəb?

Şeyx Əbuzər
Nə təəssüflü bir xəbər... Eyvah!..
(Şeyx Hadiyə)
Hər nə keçmişsə eylə həp izah!

Şeyx Hadi
Kə’bədən biz o gün ki, ayrıldıq,
Və’zü təbliğə başladıq artıq.
Gəzdik az-çoq Yəmən diyarində,
Azacıq sonra atladıq Hində.
Edərək hər tərəfdə nitq irad,
Xəlqi də’vətlə eylədik irşad.
Eyləyib ərzi-ehtiramü səlam,
Bizi alqışlıyordu həp islam,
Başqa dinlərdə bir çoq insanlar
Həp sorar, həp arardı bürhanlar.
Çünki pək güc deyildi ilzamı,
Həp qəbul etdi dini-islamı.

Şeyx Əbülləhyə
Əvət, islam yüksəlir, enməz.

Şeyx Cəfər
Nuri-həq daima yanar, sönməz.

Şeyx Hadi
O civarlarda İştə bir müddət
Göstərib himmət, eylədik də’vət
Nagəhan başlayıb vəba, taun
Sardı ətrafı, xəlqi etdi zəbun.
Çarəsiz, biz də Hindi tərk edərək,
Geri döndük təəssüf eyləyərək.
Bəhri-Ümmanda sonra bir tufan,
Bir bəla qopdu, sarsılırdı cihan.
Gecədən keçməmişdi bir o qadar,
Oldu dəhşətlə runüma məhşər.
Pək yaqındıq o dəmdə sahilə biz,
Sarsılıb durdu nagəhan gəmimiz.
Qocaman dalğalar hücum edərək,
Çıldırıb ıçqırırdı kükrəyərək.
Dəli yellər alay-alay qoşaraq,
Gəminin yelkənilə çarpışaraq,
Qıldı həp parça-parça bir anda,
Hökm edib durdu yə’s hər yanda.
Hər tərəfdən ucaldı ahü fəğan;
Ağlayan, inləyən, düşən, bağıran,
Bir yığın binəva, səfil insan
Yalvarıb Haqqa istiyordu aman.
Çırpınırkən xilas için həpimiz
Daha dəhşətlənib qudurdu dəniz.
Topa tutmaqla yıldırım hər an,
Gurlayıb yolçularda qoymadı can,
Bir tərəfdən də parlayıb şimşək,
Xəlqi titrətdi həp qılınc çəkərək.
Gök dənizdən seçilmiyor əsla;
Yer bəla, gök bəla, mühit bəla...
Çarpışır yolçularla fırtınalar,
Hər kəsin gözlərində dəhşət var.
Son nəfəs İştə, yoq ümidi-nicat,
Gəmimiz batmaq üzrədir, heyhat!

Şeyx Əbülləhyə
Bir təsadüf ki, həp fəlakət imiş.

Şeyx Cəfər
Bir umulmaz qəza ki, dəhşət imiş!..

Şeyx Hadi
(dəvam ilə)
Yolçular çarəsiz qalıb nagah,
İki-bir, üç-bir oldular həmrah.
Gəmidən fırlayıb da çırpınaraq,
İstiyorlardı həp xilas olmaq.
Suda bir xeyli qol-qanat çaldıq,
Həp yorulduq da duyğusuz qaldıq.
Böylə müztər görüncə halətimi,
Söylədim kəlmeyi-şəhadətimi,
Çarpışırkən ümidü yə’slə bən,
Gəldi bir səs bu anda sahildən,
Səs gələn səmti izləyib buldum,
Allahın yardımilə qurtuldum.
Gecə bilməm nasıl keçib getdi.
Ən nihayət günəş tülu’ etdi.
Baqdım, əfsus, qurtulan bizdən
Yalınız bir Əbülüla, bir bən...

Şeyx Əbuzər
Tanrı qərq eyləsin də rəhmətinə,
Əfv qılsın rəsulu hörmətinə.
Sizə səbri-cəmil edib ehsan,
Ömrülər eyləsin əta Sübhan.

Əbülüla
(daxil olaraq)
Şeyx Sədra yanında həp ixvan

Gəliyor...

Şeyx Hadi
Pək gözəl, fəqət Sən’an?!

Əbülüla
Onu bən görmədim, xayır...

Şeyx Hadi
(təlaş və heyrətlə)
Əcəba!
Bir həqiqətmi gördüyüm rö’ya?!
(pəncərəyi açıb göyə doğru baqaraq)
Ah, tar oldu gözlərimdə fəza,
Var imiş şeyximin başında qəza.

-Mə’yus bir halda dalıb gedər. Şeyx Sədra öndə olaraq bütün şeyxlər və müridlər yorğun adımlarla daxil olurlar. Şeyx Hadi başını qaldırır. Gələnləri ağır və kəskin baqışlarla süzdükdən sonra Şeyx Sədrayə.*

Söylə, Sədra, nə oldu şeyxinizə?
Əbədi bir vidamı etdi sizə?
Şeyx Sədra mütərəddid bir halda düşünür.
Düşünüb durma böylə heyrətlə,
Söylə, aç!.. Hər nə varsa aç, söylə!..

Şeyx Sədra
Şeyxi bizdən ayırdı Gürcüstan,
Şimdi artıq o, başqa bir insan...

Şeyx Hadi
Sağ ya?

Şeyx Sədra
Əlbəttə!

Şeyx Hadi
(göyə doğru)
Çoq şükür, ya Rəb!
(Şeyx Sədrayə)
Niçin ayrıldınız, nə oldu səbəb?

Şeyx Sədra sükut edər.

Söylə, gizlətmə!

Şeyx Mərvan
(Şeyx Sədrayə)
Söylə, həp söylə!

Şeyx Hadi
(Şeyx Mərvanə)
Haydı, sən söylə, sən dəvam eylə!

Şeyx Mərvan
Şeyximiz satdı dini, imanı,
Şeyximiz atdı hökmi-Qur’anı,
Hökmi-Qur’anı atdı bir qız için,
Həm şərab içdi, həm xaç asdı, bilin!
O qadından qaçan böyük Sən’an,
Domuz otlatmaq üzrə oldu çoban.

Şeyx Hadi
(mə’nalı bir ahənglə)
Böylə gördükdə, şübhəsiz, həpiniz,
Ona nifrətlə duyğu bəslədiniz!
(Istehzalı qəhqəhə ilə)
Gəldiniz?.. Həm də Şeyx Sən’ansız!..
Cümləniz bir cəsəd ki, həp cansız.
Qaliba sizcə öylə bir ustad,
Olunur şimdi lə’nü tə’nlə yad!?

Şeyx Mərvan
Onu təkfirə qalqışan vicdan
Bir qəbahətmi işliyor?

Şeyx Hadi
(qayət hiddətli)
Mərvan!
Görmədim bən sənin qadar nankor,
Bir gözün kor deyil ki, vicdan kor.
Hər kəsdə dərin bir sükut.
(ümuma)
Sizdə insaf yoq, həmiyyət yoq!
Mürşidi-binəzirə hörmət yoq.
Çünki yoq ruhunuzda ülviyyət,
Qəlbiniz həp zəbuni-süfliyyət...
Tutsa afaqı şö’leyi-hikmət,
Onu duymaz dumanlı gözlər, əvət.
Şeyx Sən’an, o şəmsi-aləmtab
Oldu kafir, xaç asdı, içdi şərab;
Hər nə yapdisə, şübhəsiz, siz də –
Siz də həp yapmalıydınız, siz də,
Siz də həp olmalıydınız tərsa,
Mə’siyətdənmi qorqdunuz yoqsa!..
Halbuki küfrü Şeyx Sən’anın.
O fəzilətli piri-irfanın
Sizin imanınızdan uladır,
Haq bilir, həm də bin qat ə’ladır.

Ümum
Xeyli yalvardıq, iştə rədd etdi.

Şeyx Mərvan
Bizi nifrətlə tərk edib getdi.

Şeyx Hadi
Həpiniz çünki kəcnəzər, xain,
Həm də zahirpərəst, bədbatin...
Sizdə olsaydı şübhəsiz vicdan,
Bilərək Şeyxi Kə’beyi-iman,
Ona hiç söyləməzdiniz azğın,
Onu zənn eyləməzdiniz sapqın.
(Şeyx Sədrayə)
Söylə, Sədra, yalanmı söylədiyim?

Şeyx Sədra
Doğru, pək doğru, möhtərəm şeyxim!
(təbdili tevr ilə)
Şübhə yoq, gərçi sizcə mənfuruz
Lakin az-çoq bu işdə mə’zuruz.

Şeyx Hadi
Məsəla?.. Şərh edib də söylə nasıl?

Şeyx Sədra
Şeyxi tərk eyləyib tamam bir yıl
Gəzib ətrafı olmadıq mə’yus,
Dini təbliğə başladıq... Əfsus!..
Bir də döndük, bulunca Sən’anı,
Gördük olmuş o bir domuz çobanı.
İki gün yalvarıb rica etdik,
Gecə-gündüz həp iltica etdik.
Yenə rədd etdi... Baqdım olmuş əsir,
Nə qadar yalvarılsa yoq tə’sir.

Şeyx Hadi
Pək gözəl, siz qalaydınız orada.

Şeyx Sədra
İştə həp arqadaşlarım burada!
Qalalım söylədim də, baqmadılar,
E’tiraz etdilər bütün... Naçar
Bən fəqət qalmaq istədim tənha,
Buldu Sən’an bu fikri pək bica.
Ən nihayət şikəstəpər, mə’yus,
Eylədik cümləmiz vida, əfsus.

Şeyx Hadi
Şeyx Sən’an, o bir böyük ümman,
Onda yoq qə’rü ibtida, payan.
Onu idrak için kəmal istər,
Əhli-zevq istər, əhli-hal istər
Ah, əvət, şimdi gördüyüm rö’ya
Nə tuhaf levhə, bilsəniz...

Şeyx Mərvan
(Şeyx Nəimə müstəhzi)
Əcəba?!

Şeyx Sədra
(Şeyx Hadiyə)
Lütf edib söyləyin, rica edərim.

Şeyx Hadi
Gördüm əl’an ki, şeyxi-dərbədərim
Yanıyor... halı pək müşəvvəşdir.
Bütün ətraf alavdır, atəşdir.
Parlar əllərdə həp qılıc, xəncər,
Titrətib şeyxi zəhrəçak eylər.
Hər kəsdə dərin bir heyrət.
Nagəhan bir gözəl, sevimli mələk
Endi göydən, təbəssüm eyləyərək.
Şeyxi qaldırdı səmti-balayə,
Ərşi-ə’layə, qürbi-mövlayə.

Ümum
Şeyximiz rəhnümayi-irfandır!..

Şeyx Əbuzər
Şübhəsiz, lütfi-həqqə şayandır.

B i r i n c i ş e y x
Ya niçin öylə şeyxi tərk etdik?

İk i n c i ş e y x
Nə xəta eylədik, nə kəc getdik!?

Şeyx Hadi
Çünki siz korsunuz... O, mənbeyi-nur...

Əbülüla
Fəqət ən son nədamət əfv olunur.

B i r i n c i ş e y x
Yenə həp şeyxə doğru qoşmalıyız.

İ k i n c i ş e y x
Şübhəsiz, şübhəsiz, buluşmalıyız.

Şeyx Sədra
(qafasını oynataraq, istehzalı və mə’nalı bir ahənglə)
Pək təbii deyilmidir, əcəba?!
Azacıq tar olursa şimdi hava,
Sevinir hər tərəfdə şəbpərələr
Aldanıb qafilanə rəqs eylər.
Zənn edərlər günəş üful etmiş,
Büsbütün nuru məhv olub getmiş...
Bir qadar sonra parlayıb təkrar,
Bütün afaqı nuri-hüsnü yaqar.
Ürkərək həpsi bunca şə’şəədən,
Şaşırır, diksinir... Nə batil zənn!..

Şeyx Hadi
Bir qəbahət bu, həm də pək müdhiş!
Başqa bir çarə yoq, keçən keçmiş...
Fəzlədir bəncə vəqti qeyb etmək,
Şimdi fürsətdən istifadə gərək.
Gedəlim türbeyi-rəsula, gəlin,
Həm ziyarət, həm ərzi-hacət için.
Edəlim ərzi-ehtiramü səlam,
Edəlim həp şəfaət istirham.
Qoşalım sonra Şeyx Sən’anə,
Qoşalım rəhnümayi-irfanə.

Ümum
Gedəlim, haydı durmayın, gedəlim;
Gedəlim, şeyxə can nisar edəlim.

-Şeyx Hadi ilə Şeyx Sədra çıqar. Bütün şeyxlər və müridlər də onları izlər*.

Şeyx Mərvan
(çıqdığı sırada Şeyx Nəimə)
Həpsi boş bir xəyalə aldanıyor,
Zülməti-küfrü nuri-həq sanıyor!..

Əbülüla
(ən arqada olaraq mə’nalı bir ahənglə, hər ikisinə)
Bir həqiqətdir iştə, gözsüzlər
Kor olur, nuri-həqqi görməzlər...
Pərdə

СЦЕНА ПЕРВАЯ

Через полтора года. Конец весны, лунная ночь. В одном углу сцены свинарник. У входа спят две свиньи. Слева кувшин для воды. Хлев тускло освещен. Вдалеке виднеется комната Хумар, которая привлекает нежным, ясным светом. Серго с кувшином вина в руке, выходит из хлева.

Серго (поет) Свод небесный украшают звезд весенних
легионы.
Лик земли - младые девы, чьи ланиты
как пионы,
Гибну в пламени любовном, издаю глухие
стоны,
Рок-предатель, ты не знаешь ни пощады,
ни закона.
(Выпивает кубок вина)
Как будто луч ударил по глазам...
Эй, шейх-чабан, послушай, где ты там?

Шейх-Санан (с длинными волосами и бородой в одежде грузинских пастухов, выходит из сада)
Я тут, Серго...

Серго Давай-ка выпьем дружно!

Шейх-Санан Ты ешь и пей, мне ничего не нужно.

Серго Санан, вино-ну, право, как в раю.

Шейх-Санан Но ты же знаешь, друг, что я не пью.

Серго Ах, милый шейх, как раз составим пару...

Шейх-Санан Отстань, Серго.

Серго Ты выпей за Тамару...

Шейх-Санан О господи, дался вам этот яд!
Пьешь без конца...

Серго Ну, ладно, виноват.
Не хочешь пить - сыграл бы на свирели,
Спел, сказку рассказал бы, в самом деле.

Шейх-Санан Мне худо, друг. Прости, я нездоров. (Отходит в сторону)

Серго На твой недуг нет в мире докторов.
(Выпивает еще кубок вина и поет)
Не зальют вина кувшины роковое пламя
страсти,
От любимой нет ни слова, я не ждал
такой напасти,
Бог мне дал глаза, чтоб видеть, рок
столкнул во тьму несчастья,
Рок-предатель, ты не знаешь ни пощады,
ни препоны.
(Из сада доносится лай собаки)
Незваный гость! Эй, кто там? О-го-го!

Оздемир (с хурджином в руке, с ним Огуз) Свои, свои! Что ты кричишь, Серго?

Серго Соседи, вы? Здоровы?

Оздемир Слава богу.

Серго Входите.

Оздемир Нам в обратную дорогу.
Два слова скажем шейху и пойдем.

Серго А где он, шейх? Зайдите лучше в дом.

Оздемир Нет, ты возьми хурджин для Шейх-Санана.
И будь здоров. Прощай, уже не рано.
(Отходят)

Хумар с Ниной выходят из дома. В руках у Хумар миска с едой.

Хумар Серго, шейх отдыхает от работ?

Серго Ах, госпожа, да разве он уснет?
Ведь он сложеньем вроде серафима:
Не ест, не пьет. Уму непостижимо,
Когда он спит. Беседует с луной,
Сидит и что-то шепчет в час ночной.

Хумар (передавая Серго миску с едой)
Ты шейху помогай, в чем только сможешь,
А что велит, придешь и мне доложишь.

Возвращаются.

Нина Да, Шейх-Санан - хороший человек.

Хумар Таких не знает наш порочный век.
И сверх того, что он - ума палата,
Само лицо его светло и свято.

Серго уходит в хлев с хурджином. Шейх-Санан появляется с другой стороны сада, глядит вслед Хумар.

Шейх-Санан Уходит милая - не ждет меня, уходит,
Уходит чистая, - как солнце дня, уходит,
Уходит гордая, рассудок мой круша,
Уходит божество, и вера, и душа...

Серго (выходит из хлева) Друг, принесла Тамар тебе покушать.

Шейх-Санан Не хочется.

Серго Ее ты должен слушать!

Шейх-Санан Нет, не хочу... Озяб... Бросает в жар...

Серго Поспал бы, что ли...
(Санан уходит в хлев)
Увидал Тамар -
И снова угрызенья и стенанья...
Вот человек! Он создан для страданья!

Симон (входит с двумя молодыми парнями) Серго, душа моя...

Серго Симон? Входи!

Симон Потише. Где Санан?

Серго С тоской в груди
Он, как всегда, мечтает иль рыдает,
А если спит, то и во сне страдает.

Симон Как думаешь, я что-то не пойму,
Платон - пьянчуга дочь отдаст ему?

Серго Хозяин неотесан, суеверен,
А потому и впрямь не лицемерен:
Поклялся на евангельи-отдаст.

Симон Да, на любую мерзость он горазд
И дочь убьет из прихоти минутной...

Серго Ошибся. Эта прихоть обоюдна.
Тамаре шейх успел внушить любовь,
Он оттеснил других ее рабов...

Первый Парень
Но ведь Тамара в монастырь стремилась,
При чем же этот шейх, скажи на милость?

Серго Увы, свинарник, а за ним пустырь
Влекут ее, как прежде - монастырь.
Здесь для нее - священная обитель,
Где шейх - непререкаемый учитель.

Первый Парень (Симону)
О чем же думать, тупо глядя ввысь?
Тамар пойдет за шейха. Отступись.

Серго Да, срок двухлетний скоро истекает,
Обет отцовский девку подстрекает.

Симон Пусть так, но ведь не умер и Симон,
И что тут делать, знает только он.
(Достает набитый кошелек, подбрасывает в воздухе, кидает Серго)
Вот! Золотом полны тугие недра.
Я заплачу за кровь, и очень щедро.

Подходят - с одной стороны Оздемир, с другой - Нина, и, не замечая друг друга, наблюдают и слушают.

Серго Я понял вас, любезные друзья.
Но не сейчас. О нет, сейчас нельзя!

Первый Парень
Он прав. Сейчас не время. Это точно.
Придем поздней. Придем порой полночной.

Симон Удача - это птица: улетит -
И не поймать. Я ожиданьем сыт.

Обнажает кинжал и хочет кинуться в хлев. Оздемир хватает его за руку, кинжал падает. Парни с обеих сторон

схватывают Оздемира.

Первый Парень Не двигайся или прощайся с жизнью...

Подбегает Огуз. Окинув сцену зорким взглядом, сдавливает парня сзади за глотку.

Огу з А ну, собачий сын, попробуй, взвизгни...

Оздемир (Симону)
Казнись всю жизнь в преддверье адской тьмы!
Ты человек, такой же, как и мы,
Понять бы мог, что шейх любовью ранен,
Он - не от мира подлого сего,
Мечтатель кроткий, вечный чужестранец...
Как смел поднять ты руку на него?

Огуз Как смел так бессердечно, так спокойно
К нему, что сроду птицы не подбил,
Вести убийц? Нет, жить вы недостойны,
И мне на вас троих достанет сил.

Выхватывает кинжал, бросается на Симона.

Оздемир (держит его)
Остановись. В отмщенье нет величья!
Убьешь их - в чем тогда твое отличье?

Огуз Пусть подыхают. Не могу простить.

Оздемир Нет, сильному не подобает мстить.
(Симону)
Подите вон, вам надо торопиться,
Но пусть навек запомнит тот убийца,
Которому мешает Шейх-Санан,
Что он умрет, своей же кровью пьян.

Трое поспешно удаляются.

Шейх-Санан (выходит из хлева)
Что за тревога? Что здесь происходит?

Оздемир Нет, ничего, отец мой, кто-то бродит
Там, за оградой. Ты бы вновь прилег...

Огуз (отбирая у Серго кошелек) Что это?

Серго Это? Это кошелек.

Огуз А в кошельке? За кровь святого плата?
(Бьет Серго по лицу)
Я вижу, ты разбогател, проклятый!

Шейх-Санан Огуз!

Огуз Мой шейх, тебя убить хотят.

Шейх-Санан Убить? За что же? В чем я виноват?
Я бедный странник. Мне помыслить больно.
Что я кого-то ввел в соблазн невольно!

Огуз (Серго) А ну, холоп, бери свой кошелек,
Ступай за мною, да не падай с ног.

Оздемир Великий шейх, теперь ты понимаешь,
Теперь ты догадался, мой отец,
Что ты себя измучаешь, измаешь -
Они ж тебе откажут под конец.
Что толку ждать? Наемные убийцы,
Быть может, и сейчас обходят дом.
Спасайся, шейх! Силком возьмем девицу,
А тех, кто нас настигнет, перебьем.

Шейх-Санан Мой Оздемир, я грешен, любострастен,
Но я на преступленье не согласен.

Оздемир О шейх, я повинуюсь, но скорбя.
Будь осторожен, береги себя.

Шейх-Санан Ах, не гляди, мой сын, так зло и строго.
Не бойся. Жребий наш - в деснице бога.

Оздемир (целует шейху руку)
О шейх, молю тебя: случись беда -
Мы бросим все и ринемся сюда.
Погибнуть за тебя - нет доли краше,
Тебе повиноваться - счастье наше.

Шейх-Санан Но вспомните и о своих делах.
Идите. Да поможет вам аллах.

Нина, никем не замеченная, направляется в комнату Хумар.

Шейх-Санан (один)
О, я над бездной, я над самой бездной!
Я гибну, защищаться бесполезно.
Я на краю паденья своего:

Нина И все это подстроил наш Серго!,.

Шейх-Санан Но нет, я не ропщу, о боже правый,
Хумар - моя награда, счастье, слава;
Кто полюбил, судьбе не прекословь,
Блажен, кто погибает за любовь.

Берет кувшин, стоящий у входа в хлев, и уходит за водой в сад. Появляется Антон в белой чохе. С ним мрачный верзила.

Антон Серго, душа моя...

Верзила (Заглядывает в свинарник)
Молчи покуда.
Санан один и крепко спит, паскуда...

Антон Серго!

Верзила Да нам не нужно никого:
Я без Серго сейчас убью его.
(Бросается в свинарник)

Антон (глядя у двери)
Бей, бей! Еще! Отличные удары!
Коли его, коли! Теперь Тамара
Поймет, как поднимать меня на смех.

Верзила Он, видно, заколдован, этот шейх.
Похоже, он не чувствует кинжала.
Нет крови. Как в солому, входит жало.
Тут надо что-то сделать сверх того...
Ага, вот этак я пройму его!
(Затворяет дверь, и хлев бурно загорается изнутри)

Антон Ты хлев поджег?!.

Верзила Огонь высок и светел.
Санан-святоша превратится в пепел.

Антон Тут носа не подточит и комар...
Поздравим же прелестную Тамар!

Хумар и Нина выходят и смотрят на них с возрастающим беспокойством.

Верзила (хохоча)
Он так уснул, огнем любви объятый,
Что внидет прямо в райские палаты.
(Меняя тон)
Но больше смысла нет играть с огнем,
Пошли отсюда...

Антон В добрый час. Уйдем.
(Быстро уходят)

Хумар Ах, эти тоже что-то замышляли.

Нина Спаси нас боже от такой печали.

Налетает порыв ветра. Гремит гром. Слышен треск пожара. Все это продолжается до конца сцены.

Хумар Теперь я понимаю! Здесь поджог!
Серго, Серго! Куда он деться мог!

Серго Я здесь. Пожар?...

Хумар Скорее! Настежь двери!

Нина Предатель, негодяй... Какие звери!

Хумар Беги туда! Спаси его, спаси!
Он там, хватай его и выноси!

Серго распахивает дверь, оттуда вырывается язык пламени. Серго хочет войти, но не осмеливается.

Соседи (подходя) Беда? Несчастье? Что стряслось, Тамара?

Хумар Увы, Санан погиб в огне пожара!

Нина (Серго) Палач!

Xумар На помощь, люди! Все ко мне!
Мой бедный друг, мой шейх погиб в огне!

Теряя силы, падает на руки Нины. Вдруг появляется Шейх-Санан с кувшином. Все в изумлении.

Шейх-Санан (с обожанием глядя на Хумар)
Шейх не погиб! Не пострадал нимало
Твой шейх ни от огня, ни от кинжала.
Тот, кто любовным пламенем палим,
Пройдет, как призрак, сквозь огонь и дым.
Но если б и поверг меня убийца,
С создателем я б мог соединиться.
Моя могила - вечность, ибо я
Продлил любовью сроки бытия.
В любви, как в бесконечном новоселье,
Я черпаю и счастье и веселье.
Пусть я паду обугленный, в крови,
Мой дух взовьется в небеса любви,
В небесные сияющие сферы,
Влюбленных принимающие сферы.
Там, там я обниму любовь мою,
Мы с ней не разлучимся и в раю.

Занавес

СЦЕНА ВТОРАЯ

Комната в Медине. На полу циновки, тюфяки, подушка. Две двери. Два-три окна в сад. Солнце только восходит. Когда поднимается занавес, смуглый араб-слуга приводит в порядок тюфяки и уходит. Входят Шейх-Хади и Абулула

Шейх-Хади Благодаренье господу, мы дома,
В Медине, и блаженная истома
Здесь в воздухе чистейшем разлита...
Медина даже воздухом свята:
Душе он очищенье посылает
И сердце от недугов исцеляет.

Абулула Да, да, мой шейх, здесь воздух-благодать,
Но я б хотел о новостях узнать.

Шейх-Хади Узнай. Ведь мы ушли в такие дали, -
Что от домашних новостей отстали.
Меня же клонит к сладостному сну.
Я разомлел. Немножко отдохну.
(Вслед уходящему Абулуле)
О Шейх-Санане прежде всех разведай
И тотчас расскажи.

Абулула Пойду по следу.

Шейх-Хади И о Захре спросить не позабудь:
Здорова ли, больна-хоть что-нибудь!

Абулула уходит. Шейх, накрывшись абой, ложится. Свет на сцене гаснет, в углу поднимается другой занавес.

Шейх-Санан (объятый языками пламени, с тоской и восторгом)
О боже, я сгораю, я сгораю!
К чему я ближе - к аду или к раю?
Увы, любовным пламенем гореть -
Не значит жить, не значит умереть.
Аллах, аллах, я не ропщу, однако -
Ни тени милосердия, ни знака...
О боже, если ты не дашь мне сил,
Зачем тогда меня ты сотворил?

В призрачных руках сверкают мечи и кинжалы. Кажется, они разят Санана.

Ангел (внезапно возникает)
Не жалуйся, великий шейх, не сетуй,
Тебя не позабыл создатель света,
Творец, как прежде, покровитель твой,
Пророк господень - за твоей спиной,
И ангелы крылатою толпою
Тебя ведут единственной тропою.

Шейх-Хади (пробуждаясь, в ужасе)
Нет бога кроме бога! Едкий страх
Объял меня во сне...

Шейхи Абузар, Абуллахья, Джафар (входят)
Велик аллах!

Шейх-Хади Друзья мои, входите...
(Обнимаются, целуются)

Шейх-Абузар Вы здоровы?

Шейх-Хади Да, слава богу.

Шейх-Абузар Пусть под этим кровом
Ученость ваша паче расцветет,
И воля божья будет ей оплот.

Шейх-Хади Абулулу встречали?

Шейх-Абузар Не встречали.

Шейх-Хади Что слышно о Захре?

Шейх-Абузар Она в печали.
Больна, и безнадежно. Труп живой.

Шейх-Хади Велик аллах. Над всеми суд его.

Шейх-Абузар Не ест, не пьет... Бог весть, что это значит!
Все плачут о Захре - она не плачет.
Не умерла, хотя в ней жизни нет,
Остались только очи да скелет.
Все дни она безмолвно, одиноко
Проводит на могиле у пророка.

Шейх-Хади О, пощади, нет сил внимать без слез...
О Шейх-Санане мой второй вопрос.
Не приходил ли кто-нибудь оттуда?

Шейх-Абузар Паломник есть из Мекки, он покуда
Не знает точно, верен ли рассказ,
Что Шейх-Санан вот-вот обнимет нас.

Шейх-Хади Велик аллах в неизреченной силе!

Шейх-Абузар Теперь нам расскажи, как вы ходили
В далекие края, на срез земли,
Что было там и как обратно шли.

Шейх-Хади Великие мы испытали страсти,
Паломничество наше - цепь несчастий.
В пути погибли верные друзья,
Вернулись лишь Абулула и я.

Шейхи (все трое, горестно)
Един лишь бог, мы все к нему вернемся,
В различный срок, но к одному вернемся.

Шейх-Абуллахья Да будет так, как повелел аллах.

Шейх-Джафар Но что вас ждало на его путях?

Шейх-Абузар Что было на неведомых дорогах?

Все Трое Поведай нам о горестных итогах.

Шейх-Хади Мы от Каабы устремились в путь,
Не скоро привелось нам отдохнуть;
Мы в Йемене остались ненадолго,
Но в Индию влекло нас бремя долга,
И всюду по пути учили мы,
Что лишь ислам выводит дух из тьмы.
Встречало нас почтенье и вниманье,
Нас слушали с восторгом мусульмане,
Другие нас оспаривали, но
Мы побеждали в споре всех равно,
Пустели их языческие храмы,
Торжествовала истина ислама.

Шейх-Абуллахья Да, жив ислам, он крепнет с каждым днем!

Шейх-Джафар Неугасимый свет все ярче в нем!

Шейх-Хади Так шли мы, посещая край за краем,
Без страха просвещая край за краем.
Уже прошли мы Индию почти,
Но до конца не дали нам дойти.
Мы с горечью пустились в путь обратный.
На Средиземном море, - вероятно,
Близ берега уже, - в недобрый час
На корабле застигла буря нас.
Казалось, начались в кипящей пене
Потоп всемирный и столпотворенье.
Корабль по кругу шел, кружился он
Среди попятных волн и встречных волн,
То на гору летя, по воле ветра,
То падая в разверзшиеся недра.
Крутился шторм подобьем колеса,
Он разорвал на клочья паруса,
Со всех сторон стенанья доносились,
Кругом рыдали, падали, молились,
Взывая к милосердию творца,
Объяты влажным холодом конца.
Когда мы все отчаялись в спасенье,
То был уже не шторм - миротрясенье:
Гром грохотал и молнии, ветвясь,
Гигантской саблей поражали нас,
Не знали мы, где небо и где море,
Все было только ужас, смерть и горе.
Мы вспомнили свой город и страну,
И бедный наш корабль пошел ко дну.

Шейх-Абуллахья О, в этом было что-то роковое...

Шейх-Джафар Нежданная беда страшнее вдвое...

Шейх-Хади Все, кто умел, поплыли кое-как,
Влекомы бурей сквозь кромешный мрак,
Пытались со стихиями сражаться,
На гребне волн старались удержаться,
Но быстро шли до дну, лишаясь сил...
Я больше о спасенье не просил,
Стал повторять предсмертное моленье,
Благословляя божее веленье, -
И вдруг услышал некий слабый зов,
Он доносился с ближних берегов.
Поплыл на голос, выбрался на сушу-
Так сохранил аллах живую душу.
Как ночь прошла, не помню. Тяжело
Мне было. Но светило дня взошло -
Из десяти (без слез признать смогу ли?)
Абулула и я не потонули.

Шейх-Абузар Так пусть теперь отважных сыновей
Аллах потопит в милости своей!
Тех, кто терпел, не зная укоризны,
Да одарит он долголетьем жизни.

Абулула (входит)
К нам Шейх-Садра идет среди своих
Соратников.

Шейх-Хади Санана нет меж них?

Абулула Его не видел я.

Шейх-Хади (с тревогой)
Но отчего же?
Не явь ли этот сон? Помилуй, боже! (Подходит к окну)
Темно в глазах, померк лазурный свод.
Беда с Сананом - чую наперед.

Входит Шейх-Садра с другими шейхами и мюридами. Вид усталый.

Шейх-Хади Садра, мой друг, что сталось с Шейх-Сананом?
Не попрощаться ль с шейхом навсегда нам?
(Шейх-Садра колеблется)
Не бойся принести дурную весть.
Не надо лгать. Скажи нам все как есть...

Шейх-Садра Его приходу - Грузия помеха.
Остался он, а мы ушли без шейха.

Шейх-Хади Он жив?

Шейх-Садра Да, жив.

Шейх-Хади Так слава небесам!
Что ж вы ушли, раз шейх остался там?
(Шейх-Садра молчит) Да не таись!...

Шейх-Марван Ведь их тревога точит...

Шейх-Хади (Марвану) Начни и продолжай, раз он не хочет.

Шейх-Марван Шейх предал нашу веру и коран,
Кощунствовал без меры Шейх-Санан.
Он, женоненавистник, в честь девицы
Повесил крест; теперь он винопийца
И стал пасти свиней ее отца,
Великий Шейх-Санан...

Шейх-Xади (многозначительно)
И вы конца
Не стали ждать истории постыдной,
Его с презреньем бросили, как видно,
И, чистые, вернулись без него,
Спасая нашей веры торжество,
А ваш наставник славный этим часом
Вдали остался нищим свинопасом...

Шейх-Марван Чье сердце обвинит нас, чей язык,
Когда «наставник славный» - еретик?

Шейх-Хади Марван, да ты не только одноглазый,
Ты крив душой-она больна проказой.
(Общее молчание)
Вам был учитель бесподобный дан,
Столп веры, светоч знанья - Шейх-Санан.
Хоть солнце зрячим и в тумане светит,
Слепой его в зените не заметит.
Санан повесил крест, стал пить вино,
Но вы его мюриды все равно.
Коль скоро свято бремя послушанья,
Вам всем пристало жить как христиане.
Я думаю, что если Шейх-Санан
Зачем-то принял веру христиан,
То и тогда он выше перед богом,
Чем вы в своем усердии убогом.

Все Он нам не внемлет, нас не видит он...
Он нас прогнал, нас ненавидит он...

Шейх-Хади Еще бы! Обнаружили испуг вы,
Радетели и слуги мертвой буквы,
И он - Кааба веры - вновь узрел,
Сколь чужды вы и слов его, и дел.
А я готов поклясться пред Единым,
Что он не стал в душе христианином.
Скажи, Садра, есть смысл в моих словах?

Шейх-Садра Твои слова внушил тебе аллах. (Горестно и упрямо)
И все же пусть мы слепы, пусть мы гнусны.
Понять нас можно тоже, как ни грустно.

Шейх-Хади А именно? Как можно вас понять?

Шейх-Садра Оставив шейха, принялись опять
Мы странствовать, учить людей исламу,
И ровно год скитались без вождя мы.
Вернулись. Видим как нельзя ясней,
Что наш великий шейх пасет свиней.
Два дня мы убеждали, умоляли
Оставить этот ужас, но едва ли
Шейх даже слышал нас: он точно глух,
Слова скользят, не задевая слух.

Шейх-Хади Пусть даже так. И вы бы с ним остались.

Шейх-Садра Но все мои товарищи, печалясь
И сокрушаясь, двинулись домой.
Быть с ними - это долг последний мой.
Я предлагал остаться. Шейх ужасно
Сердился и твердил, что все напрасно.
Он нас прогнал. И пусть я был не прав,
Пошел за всеми, крылья обломав.

Шейх-Хади Ах, Шейх-Санан-подобье океана,
Никто не мыслит шире Шейх-Санана,
Нас, грешных, разделяет с ним черта
Незримая - ведь он не нам чета.
Теперь я понимаю, что мне снилось:
О, вещий сон! Все, все в нем прояснилось!..

Шейх-Марван (Найму) Ох, эти сны!

Шейх-Садра Поведайте и нам...

Шейх-Xади Мне снилось, что в огне мой Шейх-Санан,
Что он объят пыланием пожара
И сквозь огонь разят его кинжалы.
Шейх в ужасе, он сетует на то,
Что бог его оставил, что никто
Не поддержал его на бездорожье...
(Общее изумление)
И вдруг слетел прелестный ангел божий,
С огнем его крыла переплелись,
Он поднял шейха и унесся ввысь.

Все Был во спасенье послан божий воин...

Шейх-Абузар Шейх милости великой удостоен!

Все Зачем же мы оставили его?
Зачем не понимали ничего?

Шейх-Хади Увы, он - океан, а вы - болотце...

Абулула Последнее раскаянье зачтется.

Все Повинную главу не тронет меч!
Вернуться к шейху или в землю лечь!

Шейх-Садра (грустно - иронически)
Не странно ли - стемнеет, и над крышей
Летучие начнут кружиться мыши
В надежде, что навеки свет исчез,
Что солнце навсегда ушло с небес.
Но чуть засветит первый луч денницы,
Настанет утро, защебечут птицы,
Они отыщут темные углы
И затаятся до вечерней мглы,
Чтоб вечером пуститься в путь обратный...
Увы, как в этом мире все превратно!

Шейх-Хади Как быть, всем ошибаться суждено.
Что было-было, но прошло оно.
Не станем тратить время на унынье,
Нам надобно другим заняться ныне.
К пророку на могилу мы пойдем,
Там силы и решимость мы найдем,
Поклонимся святыне несравненной,
И да поможет нам Благословенный
Осилить нашу слабость, выйти в путь,
Доверье шейха сызнова вернуть.

Все Пойдем, пас ждет священная обитель!
Пусть мы погибнем - да живет учитель!

Шейх-Хади, Шейх-Садра и другие выходят.

Шейх-Марван (Найму)
Устойчивости в них ни капли нет:
Во тьме неверья видят некий свет.

Абулула (выходя последним)
Те, чьи глаза навеки тьмой одеты,
Не видят и божественного света.

Занавес.

Клавиши ← → для перехода, R — случайное стихотворение

Случайное стихотворение

Другие произведения автора

Стихи других поэтов